Istilah Fiqh yang Berkait dengan Pewarisan

Pendahuluan

Sesiapa yang membaca kitab, penjelasan hukum rasmi ataupun dokumen Mahkamah Syariah akan bertemu istilah Arab yang tidak diterjemahkan. Senarai ini disusun supaya pembaca tidak tersekat pada perkataan.

Senarai ini bukan senarai istilah fiqh secara umum. Ia dihadkan kepada istilah yang benar-benar timbul dalam urusan harta pusaka, iaitu istilah yang menentukan siapa dapat apa, ataupun yang muncul dalam proses pembahagian itu sendiri. Lajur ketiga menyatakan sebabnya.

Sila baca nota ini dahulu. Keterangan di bawah ialah penjelasan ringkas untuk pembaca awam, bukan takrif fiqh yang muktamad. Takrif yang sebenar selalunya lebih panjang dan mempunyai syarat yang tidak muat dalam satu baris. Gunakan senarai ini untuk mengenal perkataan, bukan untuk memutuskan hukum.

Lima istilah teras, iaitu hibah, wasiat, wakaf, wadiah dan wakalah, sudah disemak terhadap Mu’jam Lughat al-Fuqaha’ dan ditandakan dengan tanda semak.

Istilah Dalam Fiqh Muamalat

Bab muamalat ialah bab harta, jadi inilah bab yang paling kerap bertemu dengan urusan pusaka. Sebahagian daripadanya menentukan sama ada sesuatu harta itu masuk ke dalam pusaka ataupun tidak.

Istilah	Maksud ringkas	Kenapa ia timbul dalam urusan pusaka
الهبة al-hibah ✔	Memberikan harta kepada orang lain semasa hidup tanpa bayaran1	Harta yang sudah sempurna dihibahkan bukan lagi harta pusaka
الوصية al-wasiyyah ✔	Memberi harta selepas mati, ataupun mengarahkan sesuatu tindakan selepas mati2	Dilaksanakan sebelum faraid, setakat satu pertiga3
الوقف al-waqf ✔	Menahan harta asal dan menyalurkan manfaatnya4	Harta yang diwakafkan terkeluar daripada pusaka sepenuhnya
الوديعة al-wadi’ah ✔	Harta yang diserahkan kepada orang lain untuk disimpan tanpa bayaran5	Simpanan orang lain yang ada pada si mati bukan hartanya
العارية al-’ariyah	Memberikan manfaat sesuatu barang tanpa bayaran	Barang pinjaman dipulangkan kepada tuannya, bukan difaraidkan
الغصب al-ghasab	Menguasai hak orang lain secara paksa tanpa hak	Harta rampasan wajib dipulangkan, ia tidak menjadi pusaka perampas
اللقطة al-luqatah	Harta yang hilang daripada pemiliknya lalu dijumpai orang lain	Barang jumpaan yang ada pada si mati masih milik pemilik asalnya
الوكالة al-wakalah ✔	Penyerahan kuasa kepada orang yang layak, dalam perkara yang boleh diwakilkan6	Asas surat kuasa wakil dan ia terbatal dengan kematian7
الرهن al-rahn	Jaminan hutang dengan sesuatu benda, yang boleh diambil semula daripada benda itu ataupun hasil jualannya	Menurut al-Lahim, harta bercagar ialah hak kedua ke atas pusaka, selepas belanja jenazah dan sebelum hutang lain.3 Matan al-Minhaj dalam mazhab Syafi’i mendahulukannya sebelum belanja jenazah8
الضمان al-daman	Kewajipan seseorang menanggung apa yang sepatutnya dibayar oleh orang lain	Menentukan sama ada hutang si mati berpindah kepada penjamin
الكفالة al-kafalah	Seseorang yang dewasa bersetuju membawa orang yang berhutang kepada pemiutang	Dibezakan daripada daman, lihat nota di bawah
القرض al-qardh	Memberikan harta kepada seseorang untuk digunakan dan dikembalikan	Hutang si mati dijelaskan sebelum wasiat dan sebelum faraid3
الحوالة al-hawalah	Pemindahan hutang daripada orang yang berhutang kepada pihak lain	Asas bagi hutang arwah berpindah kepada waris yang sanggup menanggungnya, dengan persetujuan pemiutang9
البيع al-bay’	Pertukaran harta dengan harta atas dasar kerelaan	Harta pusaka kadangkala terpaksa dijual untuk menjelaskan hutang
الشركة al-syarikah	Perkongsian dalam hak ataupun dalam urus niaga	Tanah pusaka yang belum dibahagi dipegang bersama oleh semua waris
الشفعة al-syuf’ah	Hak rakan kongsi mengambil bahagian rakan kongsinya daripada pembeli, dengan harga dalam kontrak	Timbul apabila seorang waris menjual bahagiannya kepada orang luar
القسمة al-qismah	Mengasingkan bahagian yang sebelum ini bercampur, supaya menjadi tertentu	Inilah nama bagi perbuatan membahagikan pusaka itu sendiri
الصلح al-sulh	Kontrak untuk menyelesaikan pertikaian antara pihak yang bersengketa	Asas bagi muafakat waris dan bagi takharuj10
الحجر al-hajr	Menghalang seseorang daripada menguruskan hartanya atas sebab yang sah	Waris yang belum dewasa ataupun tidak sempurna akal tidak menguruskan bahagiannya sendiri11

Tanda semak bermakna takrif itu sudah disemak terhadap Mu’jam Lughat al-Fuqaha’.

Dua istilah yang mudah disangka tersilap

Daman dan kafalah kelihatan bertindih, tetapi kedua-duanya sengaja dibezakan.

Daman menjamin hutang, iaitu penjamin menanggung bayaran itu sendiri. Kafalah pula menjamin orang, iaitu penjamin bertanggungjawab membawa penghutang itu hadir kepada pemiutang. Itulah sebabnya takrif kafalah kelihatan pelik apabila dibaca sendirian.

Wasiat pula ialah satu perkataan Melayu yang membawa dua maksud Arab. Al-wasiyyah bermaksud memberi milik selepas mati, manakala al-wasayah bermaksud perwalian ke atas orang yang belum cukup umur dan al-wasi ialah orang yang dilantik untuk menjaga hartanya.²

Jadi apabila seseorang berkata dia membuat wasiat, perlu ditanya sama ada dia memberi harta ataupun melantik penjaga. Perbezaan waktu antara hibah, wasiat dan faraid dihuraikan dalam Perbezaan Waktu Faraid, Wasiat dan Hibah.

Istilah Dalam Fiqh Al-Munakahat

Bab ini penting kepada pembaca laman ini kerana status perkahwinan menentukan siapa waris dan nasab menentukan waris yang mana.

Istilah	Maksud ringkas	Kenapa ia timbul dalam urusan pusaka
النكاح al-nikah	Kontrak sah yang menghalalkan pasangan menikmati satu sama lain	Nikah yang sah ialah salah satu daripada tiga sebab pewarisan12
الطلاق al-talaq	Perceraian dengan membatalkan ikatan perkahwinan melalui ungkapan khusus	Memutuskan pewarisan antara suami isteri, bergantung kepada jenisnya13
الرجعة al-ruj’ah	Mengembalikan isteri yang diceraikan tanpa talak bain, tanpa akad baharu	Isteri dalam iddah talak rajie masih saling mewarisi13
الخلع al-khulu’	Perceraian dengan ganti rugi yang diterima suami, dengan ungkapan tertentu	Khuluk ialah talak bain, jadi pewarisan terputus serta-merta1413
العدة al-’iddah	Tempoh menunggu yang ditetapkan syarak ke atas wanita, kerana perpisahan ataupun kematian	Bagi talak rajie, tarikh tamat iddah menentukan sama ada bekas isteri masih waris13
اللعان al-li’an	Sumpah daripada kedua-dua pihak, disertai laknat daripada suami dan kemurkaan daripada isteri	Suami boleh menafikan nasab anak melalui li’an di hadapan Mahkamah.14 Tanpa nasab tiada pewarisan antara mereka12
الرضاع al-radha’ah	Sampainya susu manusia yang berpunca daripada kehamilan ke dalam perut kanak-kanak	Mewujudkan mahram susuan, tetapi tidak mewujudkan hak mewarisi kerana ia bukan salah satu daripada tiga sebab pewarisan12
الحضانة al-hadhanah	Menjaga kanak-kanak ataupun orang yang tidak sempurna akal dan mengasuhnya	Berkait dengan waris bawah umur, tetapi berbeza daripada penjagaan harta
الظهار al-zihar	Menyamakan isteri dengan wanita yang haram dinikahi selama-lamanya	Kaffarahnya menjadi hutang ke atas harta pusaka jika belum ditunaikan3
الإيلاء al-ila’	Sumpah suami untuk tidak menggauli isterinya selama-lamanya ataupun lebih empat bulan	Status waris isteri hanya berubah jika perkahwinan itu ditamatkan dengan talak13

Kesan talak rajie dan talak bain ke atas pewarisan dihuraikan dalam Kematian dalam Tempoh Iddah Perceraian, manakala kaffarah zihar dan yang lain dalam Hutang dengan Allah yang Wajib Dilunaskan.

Istilah Dalam Fiqh Al-Mawarith

Istilah	Maksud ringkas	Kenapa ia timbul dalam urusan pusaka
علم الفرائض ’ilm al-fara’idh	Ilmu untuk mengetahui siapa yang mewarisi dan siapa yang tidak, serta kadar bahagian setiap waris	Nama bagi keseluruhan bidang ini

Istilah faraid yang lain, antaranya tirkah, ashab al-furud, ’asabah, hijab, aul, radd, munasakhat dan takharuj, ada dalam Glosari laman ini berserta maknanya. Ia tidak diulang di sini supaya tiada dua senarai yang bertindih.

Istilah Dalam Fiqh Al-Qadha’

Bab ini muncul dalam setiap perbicaraan pusaka, kerana ia bab tentang tuntutan, pengakuan dan keterangan.

Istilah	Maksud ringkas	Kenapa ia timbul dalam urusan pusaka
القضاء al-qadha’	Menentukan hukum syarak yang memutuskan pertikaian, serta melaksanakan keputusan itu	Nama bagi bidang kuasa yang memutuskan pertikaian pusaka
الدعوى al-da’wa	Tuntutan plaintif kepada hakim mengenai haknya terhadap orang lain	Bentuk tuntutan harta sepencarian dan tuntutan hutang terhadap pusaka
الإقرار al-iqrar	Mengakui secara sukarela apa yang menjadi kewajipannya	Pengakuan seorang waris bahawa dia menanggung obligasi atau liabiliti kepada orang lain15
الشهادة al-syahadah	Memberitahu apa yang diketahui, dengan ungkapan saya bersaksi, saya melihat ataupun saya mendengar	Cara membuktikan nasab, hibah yang tidak bertulis dan hutang
اليمين al-yamin	Sumpah yang mengukuhkan perkara yang disumpahkan, dengan menyebut nama Allah ataupun sifat-Nya	Keterangan dalam perbicaraan pusaka kecil diberi atas sumpah ataupun ikrar16

Akta Keterangan Mahkamah Syariah Wilayah Persekutuan mentakrifkan iqrar sebagai pengakuan seseorang, secara bertulis, lisan ataupun isyarat, bahawa dia menanggung obligasi atau liabiliti kepada orang lain berkenaan sesuatu hak. Ia dibuat di Mahkamah di hadapan Hakim ataupun di luar Mahkamah di hadapan dua saksi lelaki.¹⁵

Istilah Dalam Fiqh Al-Ibadah

Istilah	Maksud ringkas	Kenapa ia timbul dalam urusan pusaka
النذر al-nadhr	Mewajibkan ke atas diri sendiri sesuatu untuk Allah yang asalnya tidak diwajibkan syarak	Nazar yang belum ditunaikan menjadi hutang ke atas harta pusaka3

Kedudukan nazar antara lima hak ke atas harta pusaka dihuraikan dalam Hutang dengan Allah yang Wajib Dilunaskan.

Istilah yang tidak disenaraikan di sini

Senarai ini dihadkan kepada istilah yang menyentuh urusan pusaka. Istilah seperti khiyar, salam, riba, ijarah, jualah, musaqah, muzaraah, ihya al-mawat, musabaqah, jinayah, hadd dan takzir tidak dimasukkan.

Tiga yang terakhir itu membentuk satu bab penuh, iaitu bab jenayah. Ia bidang yang berasingan sama sekali daripada pewarisan, jadi ia tidak dimasukkan bersama babnya.

Keputusan ini dibuat kerana laman ini mempunyai satu tugas sahaja, iaitu menjelaskan hukum pewarisan harta. Menyenaraikan seluruh istilah fiqh ialah kerja kamus dan kamus itu sudah ada.

Kesimpulan

Senarai ini ialah alat bantu membaca, bukan sumber hukum.

Perhatikan lajur ketiga pada setiap jadual. Itulah sebabnya istilah itu ada di sini dan itu juga yang membezakan senarai ini daripada senarai istilah yang umum.

Apabila sesuatu istilah menentukan hak seseorang dalam harta pusaka, jangan berhenti pada satu baris di sini. Kembali kepada kitab, kepada penjelasan hukum rasmi ataupun kepada artikel yang menghuraikannya, kerana syarat yang tidak muat dalam satu baris itulah yang selalunya menentukan jawapan.

Atribusi: senarai asal ini diterjemahkan oleh penulis daripada satu perkongsian berbahasa Arab di Facebook. Pautan asalnya tidak disertakan kerana hantaran media sosial boleh dipadam ataupun ditukar tetapan privasinya dan pembaca yang tiada akaun di sana tidak dapat membukanya.