Adakah Talak dan Rujuk Luar Mahkamah Tidak Sah?

Pendahuluan

Soalan ini tentang talak dan rujuk, bukan tentang pusaka. Tetapi ia berada di laman ini atas satu sebab yang tepat.

Perkahwinan ialah salah satu sebab pewarisan. Sekiranya perceraian berlaku dan iddah sudah tamat, pasangan itu tidak lagi saling mewarisi. Maka soalan sama ada sesuatu talak itu jatuh dan sama ada rujuk itu sah, menentukan siapa waris apabila berlaku kematian kemudian.

Salah faham dalam bab ini bukan perkara kecil. Ia boleh menyebabkan seseorang menerima bahagian yang bukan haknya, ataupun terhalang daripada bahagian yang memang haknya.

Soalan

Adakah talak dan rujuk di luar mahkamah tidak sah? Adakah kedua-duanya mesti dilakukan di mahkamah?

Jawapan ringkas

Talak dan rujuk yang cukup rukun serta syaratnya adalah sah di sisi syarak walaupun dilafazkan di luar mahkamah. Mahkamah berfungsi mengesahkan dan mendaftarkannya, bukan menjatuhkannya.

Tetapi satu perkara perlu ditambah dan ia tidak boleh dilangkau. Sah di sisi syarak bukan bermakna tiada kesan undang-undang. Perceraian di luar mahkamah tanpa kebenaran mahkamah diletakkan di bawah bahagian penalti dalam enakmen negeri dan kegagalan membuat laporan pula satu kesalahan yang berasingan.

Jadi jawapannya ada dua lapis dan kedua-duanya benar serentak.

Asas pensyariatan talak dan rujuk

Hak suami merujuk isterinya dalam tempoh iddah dinyatakan terus dalam al-Quran.¹

وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِى ذَٰلِكَ إِنْ أَرَادُوٓا۟ إِصْلَـٰحًا

“Dan suami-suami mereka lebih berhak merujuk mereka dalam masa itu, sekiranya mereka bertujuan mengadakan islah.”

Perhatikan dua perkara dalam ayat ini. Hak rujuk itu terikat kepada tempoh iddah dan ia terikat kepada niat memperbaiki, bukan sekadar hendak menahan.

Bilangan talak yang boleh dirujuk pula ditetapkan.²

ٱلطَّلَـٰقُ مَرَّتَانِ ۖ فَإِمْسَاكٌۢ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌۢ بِإِحْسَـٰنٍ

“Talak yang boleh dirujuk itu dua kali. Selepas itu bolehlah ia menahan dengan cara yang sepatutnya, ataupun melepaskan dengan cara yang baik.”

Ayat inilah yang menjadikan rekod talak yang lepas penting dan perkara itu dihuraikan di bawah nanti.

Sunnah pula menegaskan bahawa ketiga-tiga perkara ini tidak boleh dipermainkan.

ثَلاَثٌ جِدُّهُنَّ جِدٌّ وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ النِّكَاحُ وَالطَّلاَقُ وَالرَّجْعَةُ

“Tiga perkara yang sungguhnya dikira sungguh dan gurauannya juga dikira sungguh, iaitu nikah, talak dan rujuk.”

Hadis ini daripada Abu Hurairah RA dan dinilai hasan.³

Rukun talak dan syaratnya

Talak berlaku apabila rukunnya cukup berserta syarat bagi setiap rukun. Rukunnya lima.

Pertama, suami. Kedua, isteri. Ketiga, sighah iaitu lafaz. Keempat, niat. Kelima, wilayah iaitu kekuasaan.

Pada sighah, perlu dibezakan dua jenis lafaz. Lafaz sarih iaitu yang jelas menjatuhkan talak walaupun tanpa niat. Lafaz kinayah iaitu kiasan pula menjatuhkan talak hanya apabila disertai niat.

Rukun rujuk dan syaratnya

Rujuk bermaksud mengembalikan isteri yang diceraikan dengan talak raj’i kepada ikatan perkahwinan, menggunakan lafaz tertentu, dalam tempoh iddah.

Rukunnya tiga, iaitu suami, isteri dan sighah. Pembahagian lafaz sarih dengan kinayah terpakai juga di sini.

Kedudukan dalam enakmen negeri

Setelah rukun dan syaratnya difahami, timbul persoalan kedudukan di sisi undang-undang.

Perkara pertama yang wajar diperhatikan ialah kewujudan peruntukan itu sendiri. Enakmen undang-undang keluarga Islam mempunyai satu seksyen bertajuk Pendaftaran perceraian di luar Mahkamah, iaitu seksyen 57 dalam enakmen Selangor⁴ dan seksyen 57 juga dalam enakmen Pulau Pinang.⁵

Kewujudan seksyen itu sudah menjawab separuh daripada soalan. Kalau perceraian di luar mahkamah itu tidak wujud dan tidak sah, tidak perlu ada peruntukan untuk mendaftarkannya.

Seksyen itu pergi lebih jauh daripada sekadar mengakui. Seksyen 57(1) enakmen Selangor menetapkan bahawa sesiapa yang menceraikan isterinya dengan lafaz talaq di luar Mahkamah dan tanpa kebenaran Mahkamah hendaklah melaporkan kepada Mahkamah dalam masa tujuh hari dari pelafazan talaq itu. Mahkamah kemudiannya mengadakan siasatan untuk memastikan sama ada talaq itu sah mengikut Hukum Syarak, lalu merekod dan mendaftarkannya.⁴

Mengesahkan, bukan menjatuhkan

Di sinilah letaknya perbezaan yang paling penting dalam keseluruhan perbincangan ini.

Apa yang dilakukan mahkamah ialah mengesahkan, bukan menjatuhkan.

Bezanya besar. Mengesahkan bermakna talak itu sudah berlaku dan mahkamah memeriksa sama ada ia menepati apa yang digariskan syarak. Menjatuhkan pula bermakna talak itu belum berlaku dan ia berlaku di dalam mahkamah.

Maka apabila rukun dan syarat talak dipenuhi, talak itu sudah jatuh pada saat ia dilafazkan. Begitu juga rujuk. Apabila suami melafazkan rujuk dalam tempoh iddah, rujuk itu sudah berlaku.

Kesannya praktikal. Seseorang yang sudah bercerai dan ingin rujuk kembali, tetapi bimbang menunggu pengesahan mahkamah sehingga iddah tamat, boleh rujuk terlebih dahulu. Sebabnya mudah. Rujuk selepas iddah tamat tidak dikira rujuk langsung, sebaliknya ia memerlukan akad nikah yang baharu.

Lafaznya pula tidak memerlukan upacara. Lafaz seperti aku ceraikan kau, si polan binti si polan, dengan talak satu memang menjatuhkan talak apabila suami dalam keadaan sedar dan tanpa paksaan. Begitu juga aku rujuk kepadamu, si polan binti si polan.

Sah di sisi syarak, tetapi tetap satu kesalahan

Bahagian ini saya tambah kerana ia tidak ada dalam teks asal dan ketiadaannya boleh memberi pembaca rasa selamat yang tidak lengkap.

Enakmen undang-undang keluarga Islam mempunyai satu bahagian yang bertajuk Penalti. Dalam enakmen Selangor ia Bahagian IX. Di dalamnya seksyen 125 bertajuk Perceraian di luar Mahkamah dan tanpa kebenaran Mahkamah manakala seksyen 126 bertajuk Tidak membuat laporan.⁴ Nombor yang sama terpakai dalam enakmen Pulau Pinang.⁵

Kedua-duanya kesalahan yang berasingan. Hukuman di bawah seksyen 125 enakmen Selangor ialah denda tidak melebihi satu ribu ringgit ataupun penjara tidak melebihi enam bulan ataupun kedua-duanya sekali.⁴

Maknanya seseorang boleh berada dalam keadaan talaknya sah di sisi syarak, sedangkan pada masa yang sama dia melakukan kesalahan di sisi undang-undang. Dua perkara itu berjalan serentak dan tidak membatalkan satu sama lain.

Jadi ayat yang betul bukan tiada masalah melakukannya di luar mahkamah. Ayat yang betul ialah ia tetap sah, tetapi laporkan segera.

Rujuk pun wajib dilaporkan

Perkara yang sama terpakai pada rujuk dan inilah yang paling kerap terlepas pandang.

Seksyen 52(2) enakmen Selangor mewajibkan pasangan yang bersekedudukan semula selepas talaq raj’i melaporkan hal itu kepada Pendaftar bagi kariah masjid tempat mereka bermastautin. Seksyen 52(5) pula menjadikan kegagalan melaporkannya satu kesalahan yang boleh dihukum denda tidak melebihi lima ratus ringgit ataupun penjara tidak melebihi enam bulan ataupun kedua-duanya sekali.⁴

Maka rujuk di luar mahkamah memang sah, tetapi ia tetap wajib dilaporkan. Pasangan yang sudah rujuk lalu menyangka urusan mereka selesai sebenarnya masih tertunggak satu kewajipan.

Peruntukan yang disemak di sini ialah enakmen Selangor dan enakmen Pulau Pinang, iaitu dua enakmen yang kebetulan menggunakan nombor seksyen yang sama. Setiap negeri mengikut model yang serupa tetapi nombor seksyen serta kadar hukumannya boleh berbeza. Semak enakmen negeri tempat tuan puan bermastautin, ataupun tanya terus di pejabat agama negeri.

Mengapa perlu buat pengesahan di mahkamah?

Selain daripada mengelakkan kesalahan tadi, ada satu sebab yang lebih dalam.

Pengesahan itu merekodkan.

Rekod itu penting kerana talak dikira secara terkumpul. Ayat al-Quran tadi menetapkan bahawa talak yang boleh dirujuk itu dua kali sahaja.² Apabila berlaku talak yang ketiga, ia menjadi talak bain dan tiada rujuk selepas itu.

Keluarga yang tidak merekodkan talak yang lepas berdepan dengan risiko yang serius. Mereka mungkin menyangka mereka berada pada talak pertama sedangkan sebenarnya sudah ketiga. Ketika itu, hubungan yang disangka perkahwinan yang sah sebenarnya bukan lagi perkahwinan.

Itu sebab yang jauh lebih berat daripada sekadar urusan pentadbiran.

Kaitannya dengan pusaka

Inilah sebab artikel ini berada di laman pusaka.

Suami dan isteri saling mewarisi. Tetapi hak itu bergantung kepada status perkahwinan pada saat kematian dan status itu ditentukan oleh talak serta rujuk yang berlaku sebelumnya.

Tiga keadaan wajar dibezakan.

Sekiranya talak raj’i berlaku dan si mati meninggal dunia dalam tempoh iddah, pasangan itu masih saling mewarisi.

Sekiranya iddah sudah tamat tanpa rujuk, mereka tidak lagi saling mewarisi.

Sekiranya rujuk berlaku dalam iddah, perkahwinan itu berterusan dan hak mewarisi kekal.

Perlu ditambah bahawa jenis talak menentukan segalanya di sini. Yang disebut di atas ialah talak raj’i. Talak bain pula memutuskan hak mewarisi serta-merta dan itu berlaku walaupun kematian datang keesokan harinya. Keadaan yang lebih rumit, iaitu talak yang dijatuhkan semasa sakit yang membawa maut, dihuraikan dalam artikel ceraikan isteri untuk elak faraid.

Perhatikan bahawa ketiga-tiga keadaan itu boleh berlaku tanpa sebarang rekod di mahkamah. Di situlah timbulnya masalah bagi waris. Apabila berlaku kematian, keluarga perlu membuktikan status perkahwinan dan ingatan orang bukan bukti yang boleh dipegang. Apa yang berlaku di hadapan pegawai pusaka dalam keadaan ini dihuraikan dalam artikel kesan perceraian luar mahkamah terhadap pusaka.

Waris yang berdepan dengan keadaan seperti ini perlu mendapatkan penentuan waris yang rasmi sebelum apa-apa pembahagian dibuat. Gunakan kalkulator faraid untuk melihat kesan perbezaan itu terhadap bahagian setiap waris.

Kesimpulan

Talak dan rujuk yang cukup rukun serta syaratnya sah di sisi syarak, walaupun dilafazkan di luar mahkamah. Mahkamah mengesahkan, bukan menjatuhkan.

Tetapi sah bukan bermakna tiada kesan. Perceraian di luar mahkamah tanpa kebenaran mahkamah dan kegagalan melaporkannya, kedua-duanya diletakkan di bawah bahagian penalti dalam enakmen negeri. Kegagalan melaporkan rujuk pun satu kesalahan yang tersendiri.

Maka nasihatnya satu sahaja. Sekiranya sudah berlaku, laporkan segera dan sekalikan pengesahan talak dengan pengesahan rujuk dalam urusan yang sama. Jangan menangguh, kerana iddah tidak menunggu.

Bagi urusan pusaka pula, perkara ini menentukan sama ada pasangan masih saling mewarisi. Itulah sebabnya rekod yang kemas bukan urusan pentadbiran semata-mata, sebaliknya ia menjaga hak orang lain daripada dimakan secara batil.

Allahu a’lam.