Pewarisan Anak Zina, Anak Tak Sah Taraf

Pendahuluan

Soalan ini datang kepada saya dalam bentuk yang hampir sama setiap kali. Seorang ibu bertanya sama ada anaknya berhak menerima pusakanya atau seorang lelaki bertanya sama ada dia boleh mewariskan hartanya kepada anak yang memang anaknya tetapi lahir sebelum perkahwinan.

Jawapannya bukan satu ayat. Ia bergantung kepada satu perkara sahaja, iaitu nasab dan nasab itu sabit atau tidak mengikut ukuran yang ditetapkan syarak dan undang-undang.

Satu perkara perlu disebut sebelum kita mula. Kedudukan hukum ini bukan hukuman ke atas anak itu dan anak itu tidak melakukan apa-apa kesalahan. Ia kesan daripada ketiadaan hubungan yang syarak iktiraf antara dia dengan lelaki berkenaan.

Apa maksud anak tak sah taraf?

Undang-undang Keluarga Islam negeri-negeri menakrifkannya sebagai anak yang dilahirkan di luar nikah dan bukan daripada persetubuhan syubhah.

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan kali ke-57 yang bersidang pada 10 Jun 2003 memperincikannya kepada dua keadaan.¹

Pertama, anak yang dilahirkan di luar nikah sama ada akibat zina atau rogol dan bukan daripada persetubuhan syubhah.

Kedua, anak yang dilahirkan kurang daripada 6 bulan 2 lahzah mengikut Takwim Qamariah daripada tarikh tamkin.

Perkataan tamkin itu perlu diberi perhatian, kerana ia kerap disalin sebagai tarikh akad nikah. Tamkin bermaksud saat bermulanya kemungkinan pertemuan suami isteri selepas akad dan bukan hari akad itu sendiri.²

Perbezaan itu boleh mengubah keputusan. Pasangan yang berakad hari ini tetapi hanya bertemu sebulan kemudian mempunyai titik mula yang berlainan daripada pasangan yang terus bersama.

Dua lahzah itu pula bukan hiasan. Satu bagi kemungkinan berlakunya persetubuhan dan satu lagi bagi tempoh kelahiran.²

Bagaimana nasab sabit kepada bapa?

Menurut fuqaha, nasab sabit melalui tiga jalan.

Pertama, melalui perkahwinan yang sah ataupun perkahwinan yang fasid antara ibu dan bapa anak itu.

Kedua, melalui persetubuhan syubhah, iaitu persetubuhan yang berlaku kerana salah sangka bahawa ia halal.

Ketiga, melalui pengakuan yang dibuat oleh lelaki itu bahawa anak itu anaknya, dengan syarat-syaratnya.

Asas kepada jalan pertama ialah sabda Nabi SAW dalam kes pertikaian yang terkenal antara Sa’d bin Abi Waqqas dengan Abd bin Zam’ah.

الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ

“Anak itu bagi pemilik hamparan dan bagi penzina itu batu.”

Perhatikan kedua-dua belah hadis ini.³ Belah pertama menetapkan kepada siapa anak itu dinasabkan, iaitu kepada suami yang sah. Belah kedua menutup pintu bagi orang yang menyebabkan kelahiran itu di luar nikah dan lafaznya keras.

Inilah asas kepada keseluruhan perbincangan ini. Bukan kerana anak itu dihukum, tetapi kerana hubungan yang mewujudkan hak itu memang tidak pernah terbentuk di sisi syarak.

Kenapa enam bulan?

Angka enam bulan itu bukan anggaran perubatan, tetapi hasil menghimpunkan dua ayat al-Quran.

وَحَمۡلُهُۥ وَفِصَٰلُهُۥ ثَلَٰثُونَ شَهۡرًا

“Dan tempoh mengandungnya bersama tempoh menyusunya ialah tiga puluh bulan.”

وَفِصَٰلُهُۥ فِي عَامَيۡنِ

“Dan tempoh menyusunya dalam dua tahun.”

Ayat pertama menyebut mengandung bersama menyusu sebanyak tiga puluh bulan.⁴ Ayat kedua menyebut menyusu sahaja sebanyak dua tahun, iaitu dua puluh empat bulan.⁵

Bakinya enam bulan dan itulah tempoh minimum kandungan menurut fuqaha.

Peruntukan undang-undang di Malaysia

Undang-undang Keluarga Islam negeri-negeri mempunyai seksyen khusus tentang siapa yang dikaitkan sebagai bapa. Lafaz di bawah disalin daripada seksyen 111 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003 dan negeri lain membawa peruntukan yang sama dengan nombor seksyen yang mungkin berbeza sedikit.⁶ Akta sivil yang menguruskan perkara yang sama bagi bukan Islam pula dibincangkan dalam artikel adakah Akta Kesahtarafan 1961 terpakai kepada orang Islam.

Jika seorang perempuan yang berkahwin dengan seorang lelaki melahirkan seorang anak lebih daripada enam bulan qamariah dari tarikh perkahwinannya itu atau dalam masa empat tahun qamariah selepas perkahwinan itu dibubarkan sama ada oleh sebab kematian lelaki itu atau oleh sebab perceraian dan perempuan itu pula tidak berkahwin semula, maka lelaki itu disifatkan sebagai bapa anak itu, tetapi lelaki itu boleh dengan cara li’an atau kutukan, menafikan anak itu sebagai anaknya di hadapan Mahkamah.

Jadi ada dua tempoh di sini. Tempoh minimum ialah enam bulan qamariah dan tempoh maksimum ialah empat tahun qamariah selepas perkahwinan dibubarkan, dengan syarat perempuan itu tidak berkahwin semula.

Li’an pula ialah prosedur khusus yang terbuka kepada suami sahaja untuk menafikan nasab di hadapan mahkamah.

Seksyen berikutnya melengkapkan gambarannya. Anak yang dilahirkan lebih daripada empat tahun qamariah selepas perkahwinan dibubarkan tidak dinasabkan kepada lelaki itu, melainkan lelaki itu sendiri atau warisnya menegaskan bahawa anak itu anaknya.⁶

Peruntukan ini kerap disalah faham dalam keadaan anak yang lahir selepas perceraian lalu didaftarkan atas nama bekas suami. Keadaan itu dihuraikan berasingan dalam anak didaftarkan atas nama bekas suami.

Kesannya kepada pusaka

Di sinilah jawapan kepada soalan asal.

Dengan ibu, pewarisan berjalan seperti biasa. Hubungan anak dengan ibu yang melahirkannya tidak pernah terputus dalam apa keadaan sekalipun. Ibu mewarisi anak itu dan anak itu mewarisi ibunya.

Dengan lelaki yang menyebabkan kelahirannya, tiada pewarisan. Bukan kerana ada peraturan khusus yang menghalangnya, tetapi kerana asas yang mewujudkan hak itu, iaitu nasab, tidak sabit.

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan kali ke-44 yang bersidang pada 25 Jun 1998 menyatakannya dengan ringkas, iaitu anak tak sah taraf tidak boleh dinasabkan kepada lelaki yang menyebabkan kelahirannya, tidak boleh pusaka mempusakai, tidak menjadi mahram dan tidak boleh menjadi wali.⁷

Perhatikan bahawa keempat-empat kesan itu datang daripada satu punca yang sama. Sebab itu kalau nasab sabit, keempat-empatnya berubah sekali gus.

Adakah ada ruang melalui mahkamah?

Di sini negeri-negeri tidak sama dan pembaca perlu tahu kedudukan negerinya sendiri.

Muzakarah Kebangsaan memegang pendirian bahawa nasab tidak boleh disabitkan kepada lelaki yang menyebabkan kelahiran itu.

Negeri Perlis pula mengambil pendirian yang berbeza. Mesyuarat Jawatankuasa Fatwa Negeri Perlis kali ke-52 tahun 2021, yang bersidang pada 19 dan 20 Mac 2021, memutuskan bahawa anak yang disabitkan nasabnya kepada bapanya melalui mahkamah maka berlaku antara mereka pewarisan, perwalian dalam perkahwinan dan mahramiyyah.⁸

Fatwa Perlis berkaitan mirath, wali perkahwinan dan mahramiyyah bagi anak tidak sah taraf

Dua perkara perlu ditegaskan tentang kedudukan ini.

Pertama, ia pendirian negeri Perlis. Fatwa negeri mengikat dalam negeri yang mewartakannya. Pembaca di negeri lain tidak boleh menganggap jalan itu terbuka untuknya tanpa menyemak kedudukan negerinya sendiri.

Kedua, ia bersyarat penyabitan melalui mahkamah, bukan pengakuan keluarga semata-mata. Selagi tiada perintah mahkamah, tiada apa yang berubah walaupun semua orang tahu siapa bapa biologi anak itu.

Kalau tuan puan berhadapan dengan keadaan ini, jalannya ialah merujuk kepada Mahkamah Syariah negeri masing-masing.

Kesimpulan

Anak tak sah taraf mewarisi ibunya dan ibunya mewarisi dia. Hubungan itu tidak pernah terputus.

Dengan lelaki yang menyebabkan kelahirannya pula tiada pewarisan, kerana nasab tidak sabit dan bersama dengan itu gugur juga mahramiyyah serta hak menjadi wali.

Negeri Perlis membuka satu jalan bagi anak yang disabitkan nasabnya melalui mahkamah. Ia pendirian negeri itu dan pembaca di negeri lain perlu menyemak kedudukan negerinya.

Akhir sekali, satu peringatan yang tidak boleh ditinggalkan. Penjelasan ini dibuat untuk menjaga maslahah anak dan keluarganya, bukan untuk membuka ruang kepada perzinaan. Zina ialah dosa besar yang wajib dijauhi dan pintu taubat sentiasa terbuka bagi sesiapa yang pernah terjatuh ke dalamnya.

Satu keadaan yang lebih rumit ialah anak yang lahir hasil sumbang mahram, kerana di situ lelaki berkenaan tetap mempunyai pertalian yang sah dengan anak itu melalui ibunya. Kedudukannya dihuraikan dalam status anak sumbang mahram dalam pewarisan.

Soalan yang berkait rapat dengan ini ialah sama ada lelaki berkenaan boleh menuntut hak jagaan anak itu. Jawapannya bermula pada seksyen 85 Akta 303, iaitu jagaan anak tak sah taraf terletak secara eksklusif pada ibu dan saudara maranya dan ia dihuraikan dalam bolehkah ayah biologi menuntut hak jagaan anak luar nikah.

Kedudukan anak yang diambil sebagai anak angkat dihuraikan dalam bolehkah anak angkat mewarisi harta ibu bapa angkatnya, manakala kedudukan anak pasangan dihuraikan dalam perbezaan anak kandung dan anak tiri.