Pewarisan Orang Hilang (Mafqud)

Pendahuluan

Ada satu keadaan yang menghentikan urusan pusaka sepenuhnya, iaitu apabila salah seorang yang terlibat hilang tanpa diketahui sama ada dia masih hidup atau sudah meninggal dunia.

Dalam istilah fiqh, orang itu dipanggil mafqud. Keadaannya menimbulkan masalah kerana pusaka memerlukan satu perkara yang tidak dapat dipastikan di sini, iaitu kepastian tentang hidup atau matinya seseorang pada satu masa tertentu.

Apa maksud mafqud?

Mafqud ialah orang yang hilang daripada keluarganya atau daripada negerinya untuk tempoh yang panjang dan tidak diketahui sama ada dia masih hidup atau sudah meninggal dunia.

Al-Lahim menambah satu unsur lagi dalam takrifnya, iaitu keadaan itu memberi kesan kepada waris atau sebahagian daripada mereka.¹ Unsur itu penting kerana ia yang menjadikan hilangnya seseorang sebagai masalah faraid dan bukan sekadar masalah keluarga.

Perhatikan bahawa hilang sahaja tidak memadai untuk menjadikan seseorang mafqud dari segi kesan hukumnya. Yang menjadikannya masalah ialah tempoh yang panjang berserta ketiadaan berita yang boleh dipercayai.

Kitab itu membahagikan mafqud kepada dua keadaan mengikut apa yang lebih kuat sangkaannya.¹ Keadaan pertama ialah sangkaan selamat lebih kuat, seperti orang yang bermusafir untuk berniaga atau menuntut ilmu. Keadaan kedua ialah sangkaan binasa lebih kuat, seperti orang yang hilang dalam peperangan atau daripada kapal yang karam sedangkan sebahagian penumpangnya selamat. Dua keadaan itu berbeza tempoh menunggunya.

Kenapa pusaka tidak boleh dibahagikan dahulu?

Selagi kematian belum sabit, harta orang yang hilang itu masih miliknya. Membahagikannya bermakna membahagikan harta orang yang mungkin masih hidup.

Begitu juga sebaliknya. Kalau orang yang hilang itu seorang waris, bahagian yang sepatutnya untuknya tidak boleh diberikan kepada orang lain, kerana haknya belum terputus.

Apa yang diterima waris yang lain sementara itu?

Perkara ini kerap disangka bermakna semua orang terpaksa menunggu tanpa menerima apa-apa. Kitab menyusunnya dengan lebih halus daripada itu.

Al-Lahim menyatakan tiga keadaan bagi waris yang berada bersama seorang mafqud.¹ Waris yang langsung tidak terkesan oleh kehadiran mafqud itu diberikan bahagiannya penuh. Waris yang terdinding olehnya tidak diberikan apa-apa buat sementara. Waris yang bahagiannya berkurang tetapi tidak terdinding pula diberikan yang paling sedikit antara dua kiraan, iaitu kiraan sekiranya mafqud itu hidup dan kiraan sekiranya dia sudah meninggal dunia.

Baki yang belum pasti ditahan sehingga kedudukan mafqud itu jelas. Cara ini membolehkan sebahagian harta diagihkan lebih awal tanpa mengambil hak sesiapa.

Kedua-dua keadaan di atas, iaitu harta orang yang hilang dan bahagian waris yang hilang, memerlukan satu perkara yang sama, iaitu keputusan mahkamah.

Perintah anggapan kematian

Di sinilah undang-undang Malaysia masuk. Dua akta memberikan jalan keluar dan tempohnya berbeza mengikut mahkamah yang mana.

Mahkamah Syariah bergantung kepada seksyen 80 Akta Keterangan Mahkamah Syariah (Wilayah-wilayah Persekutuan) 1997.² Tempohnya empat tahun.

Mahkamah Tinggi Sivil pula bergantung kepada seksyen 108 Akta Keterangan 1950.³ Tempohnya tujuh tahun.

Satu perkara perlu dinyatakan dengan jelas supaya keluarga tidak tersalah langkah. Perbezaan itu bukan perbezaan mengikut agama si hilang.

Bagi membahagikan pusaka, senarai semak rasmi JKPTG bagi petisyen Borang A menyebut perintah anggapan kematian ataupun perintah pengesahan kematian daripada Mahkamah Tinggi sebagai bukti kematian.⁴ Maka laluan yang paling jelas ialah Mahkamah Tinggi Sivil dengan tempoh tujuh tahun,³ walaupun si mati orang Islam.

Laluan itu bukan satu-satunya. Satu kajian dalam jurnal Kanun melaporkan bahawa berdasarkan kes mahkamah, waris orang hilang yang beragama Islam mempunyai pilihan untuk ke mahkamah sivil ataupun Mahkamah Syariah.⁵ Keluarga yang memilih Mahkamah Syariah wajar bertanya kepada Pejabat Pusaka Kecil dahulu sama ada perintah itu diterima bagi petisyen mereka.

Tempoh empat tahun itu kaedah keterangan di dalam prosiding Mahkamah Syariah, bukan tempoh yang membuka pembahagian pusaka.²

Prosedur memfailkan permohonan itu, bukti yang perlu dikumpulkan berserta sebab setiap satu diperlukan, serta perakuan yang dipohon isteri di Mahkamah Syariah, dihuraikan dalam anggapan kematian, mahkamah mana dan bukti apa.

Apa yang seksyen itu sebenarnya katakan?

Bahagian ini perlu dibaca dengan teliti, kerana ramai yang tersalah faham.

Seksyen itu tidak mengisytiharkan seseorang sudah mati apabila tempohnya cukup. Bunyinya lebih halus daripada itu. Apabila dibuktikan bahawa seseorang tidak didengari khabarnya sepanjang tempoh tersebut oleh orang yang sepatutnya mendengar khabarnya jika dia masih hidup, maka beban membuktikan bahawa dia masih hidup berpindah kepada sesiapa yang mendakwa sedemikian.²

Bezanya besar dalam amalan. Tempoh empat tahun atau tujuh tahun itu tidak membuka pusaka dengan sendirinya. Ia hanya meletakkan keluarga pada kedudukan yang membolehkan mereka memohon dan mahkamah yang mengeluarkan perintah selepas berpuas hati.

Keluarga yang membahagikan harta selepas empat tahun tanpa perintah mahkamah sedang membahagikan harta orang yang dari segi undang-undang masih belum disahkan meninggal dunia.

Tarikh kematian yang diambil kira

Satu perkara yang kerap ditanya ialah tarikh mana yang digunakan, sama ada tarikh orang itu mula hilang atau tarikh kematiannya diputuskan.

Dalam mazhab Syafi’i, jawapannya bukan tarikh mula hilang. Asalnya orang itu masih hidup, jadi hartanya tidak diwarisi kecuali dengan bukti kematian ataupun keputusan hakim. Apabila kematiannya diputuskan, hartanya diberikan kepada sesiapa yang menjadi warisnya pada waktu keputusan itu, ataupun pada waktu bukti kematiannya dikemukakan. Sesiapa yang meninggal dunia sebelum itu, walaupun sesaat, tidak mewarisi apa-apa daripadanya.⁶

Al-Syirbini menukilkan satu huraian al-Subki tentang perkara ini. Kaedah itu terpakai apabila hakim memutuskan kematian tanpa menyebut masanya. Jika hakim menyandarkan kematian itu kepada satu masa yang lebih awal, kerana tempoh yang lazimnya tidak dilalui orang hidup sudah tamat sebelum itu, al-Subki berpendapat hartanya patut diberikan kepada sesiapa yang menjadi waris pada masa itu.⁶

Masa itu penting kerana ia menentukan siapa yang masih hidup pada saat kematian dan syarat itulah yang menentukan siapa yang mewarisi.

Langkah yang boleh diambil keluarga

Sebelum ke mahkamah, ada langkah yang menjimatkan masa.

Jabatan Pendaftaran Negara menyediakan Permohonan Carian Dalam Daftar Kematian di bawah seksyen 31 dan ia boleh mengesahkan sama ada kematian orang itu sudah pun didaftarkan tanpa pengetahuan keluarga.⁷ Sekiranya ada, sijil kematian itu sendiri sudah memadai dan tiada perintah anggapan kematian diperlukan.

Pemohon yang layak membuat carian itu ialah ibu bapa, pasangan, anak, adik-beradik serta datuk nenek.⁷

Jabatan yang sama turut menyediakan Laporan Anggapan Kematian bagi orang yang hilang atau tidak dapat dikesan melebihi tujuh tahun, ataupun yang disyaki mati sedangkan mayatnya tidak dijumpai.⁷ Tempoh tujuh tahun itu sepadan dengan seksyen 108 Akta Keterangan yang disebut di atas.

Sepanjang tempoh menunggu, harta orang yang hilang perlu ada pihak yang menjaganya.

Amanah Raya ditubuhkan di bawah Akta Perbadanan Amanah Raya 1995 dan ia boleh dilantik sebagai pentadbir ataupun pemegang amanah oleh mahkamah ataupun oleh Pejabat Pusaka Kecil.⁸

Perlu dinyatakan bahawa akta itu tidak mempunyai peruntukan yang khusus menyebut harta orang hilang. Yang ada ialah kuasa pelantikan yang umum itu, jadi pihak yang memegang amanah dalam kes sebenar bergantung pada perintah yang dikeluarkan mahkamah.

Kesan kepada isteri dan harta

Isteri kepada orang yang hilang tidak boleh berkahwin dengan orang lain sehingga perkahwinannya dibubarkan atau kematian suaminya disahkan melalui mahkamah.

Hak pusakanya pula ditentukan oleh kaedah yang sama dengan waris yang lain, iaitu kaedah masa keputusan kematian yang dihuraikan di atas.⁶

Isteri yang hendak berkahwin semula pula memohon perakuan anggapan kematian suami di Mahkamah Syariah di bawah seksyen 53 Akta 303. Perakuan itu disifatkan sebagai perakuan kematian suami bagi maksud perkahwinan semula dan ia didaftarkan seolah-olah ia menyebabkan perceraian.⁹ Akta itu tidak menyebut kesan perakuan tersebut kepada hak pusaka isteri.⁹ Isteri dalam keadaan ini wajar mendapatkan nasihat tentang bahagiannya sebelum pusaka dibahagikan.

Harta orang yang hilang pula tidak boleh dipindah milik atau dibahagikan sehingga perintah itu diperoleh.

Kesimpulan

Kunci kepada keseluruhan masalah ini satu sahaja, iaitu perintah anggapan kematian.

Tanpa perintah itu, Pejabat Pusaka Kecil dan Mahkamah Tinggi tidak dapat meneruskan urusan pusaka dan keluarga yang bertindak sendiri sedang mengambil risiko yang tidak perlu. Tempoh empat tahun atau tujuh tahun itu membuka pintu untuk memohon, bukan menggantikan permohonan itu sendiri.

Apabila kematian itu akhirnya diputuskan, waris yang meninggal dunia dalam tempoh menunggu, sebelum masa yang diambil kira, tidak mewarisi daripada orang yang hilang itu.⁶ Persoalan siapa yang mati dahulu inilah yang turut menentukan kematian berlapis dan pewarisan apabila beberapa waris mati serentak.