Saya Abu Nuha Nuwairah, Perunding Pewarisan Wasiyyah Shoppe Berhad sejak tahun 2022. Saya juga merupakan lepasan syariah daripada Universiti Islam Imam Muhammad ibn Saud, Riyadh. Insya Allah, saya boleh bantu tuan puan berkaitan dengan pewarisan.
Isi Kandungan
Pengenalan
Dalam perbicaraan pusaka kecil, konsep “muafakat” sering disebut sebagai jalan terbaik menyelesaikan pembahagian harta tanpa pertikaian.
Namun, persoalan yang sering timbul ialah adakah muafakat lisan yang diucapkan semasa perbicaraan mempunyai kekuatan undang-undang yang sama seperti muafakat bertulis (Borang DDA)?
“Muafakat itu indah, tapi tanpa rekod bertulis ia tidak lebih daripada kata-kata yang mudah dipertikai.”
— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan
Takrif & Tujuan Muafakat
Muafakat bermaksud persetujuan semua waris terhadap cara pembahagian harta si mati.
Dalam konteks Akta 98, muafakat boleh berbentuk:
- Bertulis – melalui Declaration of Distribution Agreement (DDA); atau
- Lisan – disuarakan semasa perbicaraan di hadapan pegawai pusaka.
Tujuannya adalah untuk:
- Mempercepat penyelesaian kes;
- Mengelakkan konflik keluarga; dan
- Mengganti pembahagian mengikut faraid kepada bentuk persetujuan bersama (takhāruj).
Asas Perundangan
Rujukan utama ialah Seksyen 15 Akta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955 [Akta 98], yang menyatakan:
“Jika semua pihak yang berhak bersetuju mengenai cara pembahagian harta, maka pegawai boleh, jika berpuas hati bahawa persetujuan itu adil dan munasabah, membuat perintah mengikut persetujuan tersebut.”
Peruntukan ini tidak menyebut bentuk (bertulis atau lisan), namun dalam amalan, muafakat bertulis diutamakan kerana lebih kukuh dari sudut pembuktian dan audit pentadbiran.
Perbezaan Antara Muafakat Bertulis & Lisan
| Aspek | Muafakat Bertulis (DDA) | Muafakat Lisan (Semasa Bicara) |
|---|---|---|
| Bentuk Bukti | Dokumen sah dengan tandatangan semua waris | Ucapan semasa bicara, direkod oleh pegawai |
| Kekuatan Undang-undang | Tinggi — boleh dijadikan bukti bertulis di bawah Akta Keterangan 1950 | Rendah — bergantung pada catatan nota bicara pegawai |
| Risiko Cabaran | Rendah — tandatangan dan saksi menyokong kesahihan | Tinggi — boleh dipertikai atas alasan “tidak faham” atau “tersalah dengar” |
| Kesesuaian | Disyorkan untuk semua kes, khususnya harta tak alih | Hanya sesuai untuk kes kecil dan jelas (contohnya satu lot & dua waris) |
“Apa yang diucap boleh berubah, tapi apa yang ditulis kekal sebagai bukti.”
— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan
Risiko Muafakat Lisan
Walaupun muafakat lisan diterima secara amalan, ia membawa beberapa risiko undang-undang:
- Tiada bukti konkrit jika waris menarik balik persetujuan selepas bicara.
- Sukar disahkan oleh pihak ketiga (contohnya Mahkamah Tinggi) jika berlaku rayuan.
- Rekod pegawai tidak boleh menggantikan dokumen bertandatangan di bawah prinsip pembuktian Akta Keterangan 1950.
- Tidak sesuai untuk kes berbilang harta atau waris ramai.
Sebagai contoh, jika seorang waris menafikan pernah bersetuju selepas perbicaraan, pegawai perlu bergantung sepenuhnya pada nota bicara dan rakaman audio (jika ada) yang sering kali tidak lengkap atau boleh dipersoalkan.
Amalan Terbaik Pegawai
Bagi memastikan muafakat sah dan boleh dikuatkuasakan, pegawai digalakkan untuk:
Pertama, minta pengesahan bertulis selepas bicara, walaupun muafakat disuarakan secara lisan;
Kedua, gunakan DDA walaupun hanya mengulangi persetujuan lisan;
Ketiga, rakamkan pengakuan lisan dengan jelas dalam nota bicara, termasuk soalan seperti:
“Adakah saudara bersetuju secara rela hati dengan pembahagian ini?”
“Adakah saudara faham bahawa keputusan ini akan direkodkan sebagai muafakat muktamad?”
Pastikan tiada waris yang tidak hadir atau menolak tandatangan.
Dimensi Syariah: Prinsip Redha & Tawsiq
Dalam perspektif Syariah, muafakat hanya sah jika wujud unsur kerelaan (redha) dan kefahaman (idrak).
Namun Islam juga menggalakkan tawsiq iaitu mendokumentasikan sesuatu akad untuk mengelak pertikaian di masa hadapan, berdasarkan firman Allah SWT:
“Wahai orang-orang yang beriman! Apabila kamu berhutang… hendaklah kamu menulisnya.”
(Surah al-Baqarah, 2:282)
Walaupun ayat ini berkenaan hutang, para ulama mengqiaskan kepada semua bentuk akad dan persetujuan yang membawa implikasi harta.
“Apa-apa yang boleh mendatangkan pertikaian, wajib dijelaskan dengan tulisan.”
Cadangan Penyeragaman
Untuk mengelakkan kekeliruan dan pertikaian masa depan:
- Semua muafakat perlu direkodkan dalam bentuk DDA bertulis walaupun asalnya dibuat secara lisan;
- Wujudkan template DDA ringkas (1 muka surat) bagi kes kecil supaya mudah difahami waris;
- Sistem e-Pusaka perlu menyediakan fungsi e-DDA acknowledgement dengan tandatangan digital;
- Pegawai perlu dilatih mengenal pasti muafakat lisan yang sah (faham, rela dan tanpa paksaan).
Kesimpulan
Muafakat lisan boleh diterima sebagai asas perbincangan, tetapi muafakat bertulis ialah satu-satunya bentuk yang boleh menahan ujian undang-undang.
Dalam urusan harta pusaka, setiap persetujuan mesti diiringi bukti dokumentasi yang kukuh kerana niat baik tidak cukup tanpa catatan rasmi.
“Muafakat yang adil bukan yang cepat disepakati, tetapi yang kekal sah di sisi undang-undang.”
— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan