Apakah Rukun, Syarat dan Sebab Pewarisan?

Pendahuluan

Orang selalu bertanya siapa yang mendapat berapa. Soalan itu sebenarnya datang terlalu awal. Sebelum sebarang pengiraan bermula, ada empat lapisan yang perlu dilalui dan setiap satunya menjawab soalan yang berlainan. Rukun menjawab apa yang mesti ada. Syarat menjawab bilakah ia berkuat kuasa. Sebab menjawab kenapa seseorang itu layak. Penghalang pula menjawab siapa yang tersingkir walaupun segala-galanya nampak lengkap.

Perhatikan satu perkara sebelum kita masuk ke dalamnya. Setiap lapisan mempunyai tepat tiga perkara. Bentuk itu bukan kebetulan dan ia memudahkan kita mengingatinya. Susunan inilah yang digunakan oleh Abd al-Karim al-Lahim dalam kitabnya al-Fara’id dan susunan itu juga yang diikuti di sini.

Tiga rukun pewarisan

Rukun ialah bahagian yang kewujudan sesuatu itu bergantung padanya. Rukuk dan sujud umpamanya ialah rukun solat dan tanpa kedua-duanya perbuatan itu tidak lagi dipanggil solat. Pewarisan mempunyai tiga rukun yang sama kedudukannya dan jika salah satu daripadanya tiada, tiada apa-apa yang boleh dibahagikan.¹

Si mati, iaitu pemilik harta

Rukun pertama ialah al-muwarrith. Dia mestilah seseorang yang telah meninggal dunia secara hakiki atau disamakan dengan orang mati dari segi hukum seperti orang hilang yang telah disabitkan kematiannya atau secara anggapan seperti janin yang gugur akibat perbuatan terhadap ibunya.

Ketiga-tiga keadaan ini mempunyai satu persamaan. Kematian itu mestilah sesuatu yang boleh disabitkan, bukan sesuatu yang diandaikan oleh keluarga.

Waris yang berhak menerima

Rukun kedua ialah al-warith. Dia mestilah orang yang berhak mewarisi pada saat kematian berlaku, sama ada hidup secara hakiki atau dianggap hidup dari segi hukum seperti orang hilang dan janin dalam kandungan.

Perhatikan perkataan “berhak” di situ. Bukan semua yang hidup pada saat itu menjadi waris, kerana hak itu sendiri terbit daripada sebab yang akan dibincangkan di bawah. Maksud perkataan waris, ahli waris dan pewaris dalam bahasa Melayu dan dalam istilah faraid dihuraikan dalam apa maksud waris, ahli waris dan pewaris.

Harta yang ditinggalkan

Rukun ketiga ialah hak yang diwarisi, iaitu al-haqq al-mawruth dan inilah harta pusaka yang disebut sebagai al-tarikah.

Rukun ketiga ini yang paling kerap dilupakan. Kematian boleh sabit dan waris boleh ada, tetapi jika si mati tidak meninggalkan apa-apa selepas hutangnya dijelaskan, tiada pewarisan yang berlaku walaupun dua rukun yang lain sudah lengkap.

Soalan sama ada sesuatu itu tergolong dalam tarikah pula lebih kerap timbul daripada yang disangka, termasuk bagi haiwan peliharaan. Contohnya dihuraikan dalam artikel adakah kucing dikira harta pusaka.

Tiga syarat yang mesti dipenuhi

Syarat berbeza daripada rukun. Ketiadaan syarat memang menghalang sesuatu daripada berlaku, tetapi kehadirannya tidak dengan sendirinya menjadikan sesuatu itu berlaku. Kematian seseorang memang membuka pintu pewarisan, namun ia tidak bermakna ada harta yang akan berpindah.²

Kematian yang benar-benar disahkan

Syarat pertama ialah kematian pemilik harta yang benar-benar disahkan atau kedudukannya disamakan dengan orang mati dari segi hukum seperti orang hilang. Selagi kematian belum sabit, harta itu masih milik tuannya dan sesiapa yang mengambilnya sedang mengambil harta orang yang masih hidup.

إِنِ ٱمْرُؤٌا۟ هَلَكَ لَيْسَ لَهُۥ وَلَدٌ وَلَهُۥٓ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ

“Jika seseorang mati yang tidak mempunyai anak dan ia mempunyai seorang saudara perempuan, maka bagi saudara perempuan itu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh si mati.”

Perhatikan bahawa ayat itu sendiri bermula dengan kematian sebelum menyebut sebarang kadar.³

Waris yang hidup pada saat kematian

Syarat kedua ialah hidupnya waris pada saat kematian itu berlaku atau kedudukannya dianggap hidup dari segi hukum seperti orang hilang dan janin dalam kandungan.

Syarat ini kelihatan mudah sehinggalah dua orang mati berdekatan waktunya. Waris yang meninggal dahulu, walaupun selang beberapa jam, tidak mewarisi daripada orang yang mati kemudian. Kerana itu urutan kematian dalam kemalangan yang meragut beberapa nyawa sekali gus menjadi perkara yang perlu ditentukan sebelum apa-apa pembahagian dibuat. Dalam mazhab Syafi’i, apabila dua orang yang saling mewarisi mati serentak ataupun tidak diketahui siapa yang mati dahulu, mereka tidak saling mewarisi. Harta setiap seorang pergi kepada waris mereka yang lain.¹²

Hubungan yang diketahui dengan jelas

Syarat ketiga ialah mengetahui dengan jelas apa yang menghubungkan waris dengan si mati, sama ada hubungan itu berupa kekeluargaan, perkahwinan atau wala’.

Inilah syarat yang paling kerap dicuaikan dalam amalan. Kesilapan atau penipuan dalam menentukan hubungan bukan sekadar kesilapan teknikal, kerana ia bermakna ada waris yang haknya hilang dan ada pula yang memakan harta secara batil. Anak angkat yang didaftarkan atas nama bapa angkatnya menjadi contoh yang paling jelas, kerana pendaftaran itu tidak mengubah nasabnya dan dia tetap tidak mewarisi melalui faraid.

Tiga sebab yang mewujudkan hak

Sebab ialah perkara yang kewujudannya membawa kepada kewujudan sesuatu yang lain dan ketiadaannya membawa kepada ketiadaannya. Hak mewarisi hanya terbit daripada tiga sebab dan tidak lebih daripada itu.⁴

Perkahwinan yang sah

Sebab pertama ialah akad perkahwinan yang sah. Suami dan isteri saling mewarisi semata-mata kerana akad itu, walaupun mereka belum pernah bertemu selepasnya.⁴

وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَٰجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ

“Dan bagi kamu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh isteri-isteri kamu jika mereka tidak mempunyai anak. Tetapi jika mereka mempunyai anak maka kamu beroleh satu perempat dari harta yang mereka tinggalkan.”

Kerana sebabnya ialah akad, maka terputusnya akad itu memutuskan haknya sekali.⁵ Talak bain membatalkan sebab perkahwinan secara mutlak, sama ada kematian berlaku sebelum atau selepas tamat iddah, kerana ikatan suami isteri memang sudah putus. Talak raji berbeza kedudukannya. Selagi iddah belum tamat, perempuan itu masih dikira isteri dan kedua-duanya masih saling mewarisi.⁶

Nasab, iaitu pertalian kelahiran

Sebab kedua ialah nasab, iaitu pertalian kelahiran antara dua orang. Al-Lahim membahagikannya kepada tiga jihat. Jihat usul merangkumi mereka yang berada di atas si mati seperti ibu bapa, datuk dan nenek. Jihat furu’ merangkumi mereka yang berada di bawahnya seperti anak dan cucu. Jihat hawasyi pula merangkumi mereka yang berada di sisinya seperti adik-beradik, anak saudara, bapa saudara serta anak-anak mereka.

Ketiga-tiga jihat ini bukan senarai yang sama darjat. Ia susunan keutamaan yang menentukan siapa yang terdinding oleh siapa apabila lebih ramai waris berkumpul.

Wala’, iaitu hubungan memerdekakan hamba

Sebab ketiga ialah wala’, iaitu hubungan yang terbit apabila seseorang memerdekakan hambanya. Orang yang memerdekakan itu mewarisi bekas hambanya sebagai ’asabah. Dalam susunan ‘asabah, jihat wala’ datang selepas keempat-empat jihat nasab, iaitu anak, bapa, adik-beradik dan bapa saudara. Jadi dia hanya mengambil baki apabila bekas hamba itu tidak meninggalkan ’asabah daripada nasab.¹³

إِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ

“Sesungguhnya wala' itu milik orang yang memerdekakan.”

Sebab ketiga ini tidak lagi berfungsi dalam amalan hari ini kerana perhambaan sudah tiada. Ia tetap disebut dalam setiap kitab faraid dan sebabnya bukan sekadar menjaga warisan ilmu. Wala’ menunjukkan bahawa hak mewarisi terbit daripada sebab yang ditetapkan syarak, bukan daripada kedekatan hati atau jasa seseorang.⁷

Tiga perkara yang menghalang pewarisan

Selepas rukun, syarat dan sebab semuanya lengkap, masih ada kemungkinan seseorang itu tersingkir. Al-Lahim menyenaraikan tiga penghalang dengan menukilkan rangkap al-Rahbiyyah yang menyebut perhambaan, pembunuhan dan perbezaan agama.⁸

Perhambaan, yang tidak lagi wujud

Penghalang pertama ialah perhambaan. Hamba tidak mewarisi kerana dia sendiri tidak memiliki apa-apa, jadi harta yang sampai kepadanya sebenarnya sampai kepada tuannya, sedangkan tuannya orang asing bagi si mati.¹²

Penghalang ini tidak lagi berfungsi kerana perhambaan sudah tiada. Ia tetap disenaraikan kerana kitab faraid menyusun hukum mengikut sebabnya, bukan mengikut apa yang kebetulan berlaku pada zaman tertentu.

Pembunuhan terhadap orang yang diwarisi

Penghalang kedua ialah pembunuhan, iaitu perbuatan menghilangkan nyawa. Waris yang membunuh orang yang diwarisinya tanpa hak tidak mewarisi daripada orang yang dibunuhnya.⁹ Al-Lahim mengikat halangan itu dengan pembunuhan tanpa hak. Mazhab Syafi’i, yang diberi keutamaan di Malaysia kecuali Perlis,¹⁶ lebih luas. Pembunuh tidak mewarisi sama ada pembunuhan itu sengaja ataupun tidak, manakala pandangan yang membenarkan pembunuh yang melaksanakan qisas atau hadd mewarisi hanyalah pandangan yang lemah dalam mazhab itu.¹² Hikmahnya jelas sekali, iaitu supaya pewarisan tidak menjadi sebab yang menggalakkan pembunuhan. Kematian yang tidak disengajakan seperti kemalangan jalan raya pula dibincangkan dalam artikel adakah anak mewarisi jika ayah meninggal dalam kemalangan.

لَيْسَ لِلْقَاتِلِ مِنَ الْمِيرَاثِ شَيْءٌ

“Pembunuh tidak mendapat apa-apa daripada harta pusaka.”

Darjat hadis ini diperselisihkan dalam kalangan ahli hadis. Sebahagian mereka mensahihkannya, sebahagian yang lain mengilalkannya dan berpendapat yang sahih ialah riwayat yang terhenti pada Umar al-Khattab RA. Hukumnya sendiri tidak diperselisihkan.¹⁰

Perbezaan agama antara waris dan si mati

Penghalang ketiga ialah perbezaan agama, iaitu keadaan apabila agama waris berlainan daripada agama si mati.⁹

لَا يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ وَلَا الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ

“Orang Islam tidak mewarisi orang kafir dan orang kafir tidak mewarisi orang Islam.”

Di Malaysia, penghalang ini mempunyai kesan undang-undang yang jelas.¹¹ Agama si mati menentukan sama ada harta itu dibahagikan mengikut faraid atau mengikut undang-undang sivil, kerana Akta Pembahagian 1958 sendiri tidak terpakai kepada harta orang Islam.¹⁴ Dalam pusaka kecil, Pegawai Pembahagian Pusaka wajib memastikan undang-undang agama atau adat yang terpakai sebelum memutuskan siapa benefisiari serta kadar bahagian masing-masing.¹⁵ Huraiannya ada dalam seksyen 12(7) Akta 98 dan penentuan agama si mati. Cara undang-undang sivil itu membahagikan harta dihuraikan dalam pembahagian harta pusaka orang bukan Islam di Malaysia.

Penghalang ini paling terasa kepada mualaf yang keluarganya masih bukan Islam. Siapa mewarisi siapa dalam keluarga sebegini dihuraikan dalam mualaf dan keluarga bukan Islam. Yang tertutup hanyalah pewarisan, manakala pemberian semasa hidup tetap terbuka dan cara memanfaatkannya dihuraikan dalam adakah boleh hibahkan harta oleh mualaf kepada keluarga bukan Islam.

Kesimpulan

Empat lapisan ini menjawab empat soalan yang berlainan. Rukun menetapkan apa yang mesti ada, syarat menetapkan bilakah ia berkuat kuasa, sebab menetapkan kenapa seseorang itu layak dan penghalang menetapkan siapa yang tersingkir.

Pengiraan hanyalah langkah terakhir dan ia hanya betul apabila keempat-empat lapisan sebelumnya sudah betul.

Empat lapisan itu terpakai ke atas senarai waris yang tertentu, iaitu empat golongan waris dan susunan keutamaannya. Perkara yang paling kerap mengurangkan atau menggugurkan bahagian waris dalam amalan pula ialah hijab, iaitu waris yang terdinding. Hijab bukan salah satu daripada tiga penghalang tadi. Penghalang pembunuhan dihuraikan berasingan dalam pembunuh dan hak mewarisi harta si mati. Anak derhaka pula salah faham yang kerap, kerana derhaka tidak termasuk dalam penghalang pewarisan. Ia dihuraikan dalam isu pewarisan anak derhaka. Perkahwinan sebagai sebab pewarisan pula bergantung kepada status perceraian pasangan dan itu dihuraikan dalam adakah talak dan rujuk luar mahkamah tidak sah.