Saya Abu Nuha Nuwairah, Perunding Pewarisan Wasiyyah Shoppe Berhad sejak tahun 2022. Saya juga merupakan lepasan syariah daripada Universiti Islam Imam Muhammad ibn Saud, Riyadh. Insya Allah, saya boleh bantu tuan puan berkaitan dengan pewarisan.
Isi Kandungan
Pengenalan
Dalam banyak kes pusaka kecil, waris memilih untuk menyerahkan seluruh harta kepada seorang waris. Biasanya anak sulung, adik-beradik yang tinggal bersama si mati, atau individu yang dianggap “lebih bertanggungjawab”.
Namun, apabila penyerahan itu dibuat tanpa pelantikan rasmi sebagai pemegang amanah, ia boleh menimbulkan pelbagai risiko undang-undang, moral, dan faraid.
“Serah kepada seorang bukan masalah, tapi masalah besar bila yang lain menyangka itu serahan hak, padahal hanya amanah tak rasmi.”
— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan
Maksud & Konteks Penyerahan Tidak Rasmi
Penyerahan tidak rasmi berlaku apabila:
- Waris lain bersetuju secara lisan untuk serahkan rumah, tanah atau wang kepada seorang waris;
- Tiada dokumen pelantikan penjaga atau pemegang amanah (trustee); dan
- Harta tersebut didafar terus atas nama waris berkenaan dalam geran atau akaun.
Dalam situasi begini, secara undang-undang, waris yang dinamakan menjadi pemilik penuh (beneficial owner) bukan lagi sekadar pemegang amanah. Ini membuka ruang penyelewengan, pertikaian atau cabaran masa depan.
Akta 98 & Prinsip Amanah
Akta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955 [Akta 98] memberi kuasa kepada pegawai di bawah Seksyen 10(1) untuk:
“…melantik penjaga bagi waris minor atau tidak sempurna akal dan melantik pemegang amanah bagi harta yang belum boleh dibahagi.”
Pelantikan ini mesti direkodkan secara rasmi dalam Perintah Pembahagian (Borang F), dan hanya selepas itu seseorang mempunyai status sah sebagai pemegang amanah.
Jika harta diserahkan tanpa pelantikan, pegawai tidak lagi mempunyai kuasa memantau bagaimana harta itu diurus.
“Undang-undang tidak boleh melindungi amanah yang tidak ditulis.”
— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan
Risiko Utama Penyerahan Tanpa Amanah Rasmi
| Risiko | Penjelasan |
|---|---|
| Pemilikan mutlak tidak boleh dicabar | Waris lain hilang hak menuntut semula kerana nama sudah didaftar atas satu individu. |
| Penyelewengan hasil harta | Hasil sewa, jualan atau pampasan boleh digunakan tanpa tanggungjawab kepada waris lain. |
| Tiada rekod akauntabiliti | Tiada laporan atau audit ke atas penggunaan atau simpanan wang pusaka. |
| Pertikaian generasi kedua | Anak waris penerima akan mendakwa harta itu milik ibu/bapa mereka, bukan harta pusaka asal. |
| Sukar dikuatkuasakan di Mahkamah Syariah | Tiada bukti bertulis bahawa penerima sebenarnya hanya “menjaga”, bukan “memiliki”. |
Kes sebegini lazim berlaku apabila waris berkata:
“Tak apa, biar rumah tu atas nama abang. Kami reda.” Namun selepas beberapa tahun, anak waris lain mula menuntut semula, dan bukti “redha” itu tidak lagi dapat dibuktikan.
Perspektif Syariah: Amanah vs Pemilikan
Dalam hukum Islam, apabila seseorang menerima harta pusaka tanpa lafaz jelas bahawa ia sekadar dijaga (amanah), maka ia dikira pemilikan sah (tamlik). Jika ingin mengekalkan sifat amanah, perlu ada lafaz dan dokumen yang menunjukkan niat pemegang bukan pemilik.
Justeru, dari sudut syarak dan undang-undang, penyerahan harta kepada seorang waris tanpa dokumen pelantikan amanah dianggap tidak selamat dan boleh mengubah status hak milik.
Langkah Pencegahan
Untuk memastikan keadilan dan perlindungan hak semua waris, disarankan:
Pertama, Pelantikan Pemegang Amanah Rasmi (Trustee)
Melalui Perintah Pembahagian (Borang F) atau Amanah Raya Berhad / Majlis Agama Islam Negeri.
Kedua, sediakan Surat Akuan Amanah.
Nyatakan dengan jelas bahawa penerima hanya bertanggungjawab menjaga, bukan memiliki.
Ketiga, catat keputusan dalam bicara.
Pegawai perlu merekodkan bentuk penyerahan dan maksud sebenar (amanah / serahan hak).
Keempat, elak penyerahan lisan.
Pastikan sekurang-kurangnya satu dokumen bertandatangan semua waris.
Kelima, gunakan Amanah Institusi (Institutional Trust).
Sesuai untuk kes dengan nilai tinggi atau waris minor/OKU bagi memastikan akauntabiliti dan audit.
“Penyerahan tanpa dokumen bukan muafakat, tapi risiko yang sedang menunggu masa.”
— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan
Cadangan Polisi & Amalan Seragam
Pertama, JKPTG disaran menambah ruangan khusus dalam Borang F untuk menyatakan “diterima atas sifat amanah”;
Kedua, pegawai pusaka perlu diberi kuasa memantau harta yang diserahkan kepada seorang waris bagi tujuan pengurusan sementara;
Ketiga, sistem e-Pusaka wajar menyediakan modul “Rekod Amanah Sementara” untuk tujuan pengesanan selepas bicara;
Keempat, kempen kesedaran perlu dijalankan untuk mendidik masyarakat bahawa “serah dengan niat baik” tanpa dokumen boleh membawa mudarat.
Kesimpulan
Menyerahkan harta kepada seorang waris tanpa status pemegang amanah rasmi mungkin nampak mudah, tetapi dari segi undang-undang dan syariah, ia adalah tindakan berisiko tinggi.
Ketiadaan dokumen boleh menukar niat baik menjadi pertikaian dan amanah menjadi pemilikan mutlak.
“Dalam pusaka, amanah mesti ditulis sebelum kejujuran diuji oleh masa.”
— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan