Barang Kemas sebagai Harta Pusaka: Hak Waris, Nilai dan Cara Pembahagian

Pendahuluan

Barang kemas sering dianggap hal kecil dalam rumah, sedangkan dalam urusan pusaka ia antara punca perbalahan yang paling kerap.

Sebabnya mudah. Ia bernilai, ia mudah berpindah tangan tanpa rekod dan ia membawa kenangan. Apabila pemiliknya meninggal dunia, soalan yang timbul ialah sama ada ia milik peribadi seseorang, ataupun harta pusaka yang mesti dibahagi mengikut faraid.

Adakah barang kemas dikira pusaka?

Ya, apabila tiga keadaan berikut dipenuhi.

Ia dimiliki oleh si mati semasa hayatnya, ia tidak dihibahkan semasa hidup dengan penyerahan yang sempurna dan ia masih wujud serta dapat dikenal pasti selepas kematian.

Keadaan itu termasuk barang kemas yang disimpan di rumah, yang diserahkan kepada anak untuk dipakai sementara, ataupun yang disimpan oleh ahli keluarga lain tanpa bukti pemindahan milik.

Dalam ketiga-tiga keadaan itu, barang kemas perlu dimasukkan ke dalam senarai aset pusaka, sama seperti rumah, kereta ataupun akaun bank. Kedudukan emas dari sudut hukum pula dihuraikan dalam artikel isu emas pusaka peninggalan arwah.

Siapa perlu membuktikan apa?

Inilah soalan yang sebenarnya menentukan keputusan dan syarak sudah menjawabnya.

Masalahnya kerap timbul kerana tiada resit pembelian, kerana barang kemas disimpan oleh waris lain, ataupun kerana tiada bukti sama ada ia sudah dihibahkan semasa hidup.

Kaedahnya ialah orang yang mendakwa memikul beban membawa bukti.

لَوْ يُعْطَى النَّاسُ بِدَعْوَاهُمْ لَذَهَبَ دِمَاءُ قَوْمٍ وَأَمْوَالُهُمْ

“Sekiranya manusia diberi semata-mata dengan dakwaan mereka, nescaya hilanglah darah sesuatu kaum serta harta mereka.”

Hadis itu dibawakan oleh Ibn Abbas RA dalam satu kes dakwa-mendakwa antara dua perempuan.¹ Hadis yang lain pula menyebut bahawa Nabi SAW menghukum bahawa sumpah itu ke atas orang yang didakwa.²

Digabungkan, kedudukannya jelas. Barang kemas yang masih dalam pemilikan si mati ketika dia meninggal dunia dianggap harta pusaka, kecuali dibuktikan sebaliknya. Waris yang berkata bahawa ia sudah diberikan kepadanya perlu menunjukkan buktinya, bukan sekadar menyatakannya.

Kalau tiada bukti, pegawai akan menganggap ia milik si mati sepenuhnya.

Bagaimana nilainya ditentukan?

Kuasa menilai itu ada dalam akta dan kesannya lebih berat daripada yang disangka ramai.

Subseksyen 8(5) Akta 98 mewajibkan pegawai menilai harta alih dalam pusaka itu di mana jua ia terletak.³ Subseksyen 8(6) pula menyatakan bahawa penilaian pegawai itu adalah muktamad bagi maksud akta.³

Jadi nilai yang masuk ke dalam perintah pembahagian bukan nilai yang dipersetujui keluarga, sebaliknya nilai yang ditentukan pegawai.

Kaedah tiga kedai emas

Dalam amalan pejabat, nilai barang kemas selalunya ditentukan melalui kaedah tiga kedai.

Waris membawa barang kemas itu ke tiga kedai emas yang berlainan untuk mendapatkan anggaran nilai semasa, iaitu harga jual balik. Pegawai kemudian mengambil purata daripada tiga nilai itu sebagai nilai rasmi yang masuk ke dalam senarai aset.

Kedai	Nilai jual balik
Kedai A	RM9,800
Kedai B	RM10,200
Kedai C	RM9,900
Purata	RM10,000

Nilai RM10,000 itulah yang digunakan dalam kiraan faraid dan dalam perintah pembahagian.

Perlu dinyatakan dengan jujur bahawa saya tidak menemui kaedah tiga kedai ini dalam akta, dalam peraturan, ataupun dalam mana-mana dokumen rasmi JKPTG yang saya baca. Jadi anggaplah ia amalan pejabat, bukan peruntukan. Yang berkanun ialah kuasa pegawai menilai dan kemuktamadan penilaian itu.

Sebabnya munasabah. Tiga anggaran daripada tiga pihak yang tiada kepentingan lebih sukar dipertikaikan daripada satu anggaran daripada seorang waris. Ia juga mengeluarkan unsur perasaan daripada angka.

Kenapa barang kemas paling sensitif?

Pertikaian barang kemas jarang tentang angka. Ia tentang rasa keadilan.

Tiga perkara bertemu serentak di situ. Ada unsur sentimental, umpamanya gelang yang diberi arwah ibu semasa perkahwinan. Selalunya tiada bukti pemilikan. Dan ia sering dipegang oleh waris perempuan, iaitu anak ataupun menantu.

Kerana itu pegawai selalunya menasihatkan waris menyelesaikan tiga perkara sebelum penilaian bermula. Senaraikan barang kemas satu per satu. Ambil gambar serta timbang beratnya. Dan lakukan penilaian bersama-sama supaya tiada syak wasangka.

Tiga cara pembahagiannya

Tiga jalan lazim dan kesemuanya bergantung kepada persetujuan waris.

Pertama, dijual lalu hasilnya dibahagi mengikut faraid. Ini paling mudah kerana tiada pertikaian nilai selepas jualan sebenar.

Kedua, dibahagi secara fizikal. Setiap waris mengambil barang tertentu yang nilainya sepadan dengan bahagiannya.

Ketiga, diserahkan kepada seorang waris dengan bayaran pampasan. Waris itu mengambil kesemuanya lalu membayar nilai bahagian waris yang lain.

Ketiga-tiganya terletak di bawah subseksyen 15(1), iaitu pembahagian mengikut persetujuan semua benefisiari yang dewasa dan sempurna keupayaan. Pegawai boleh menolak persetujuan itu apabila ia kelihatan tidak adil ataupun tidak saksama.³ Perkara yang perlu difahami sebelum melepaskan hak dihuraikan dalam artikel cara betul lepaskan hak faraid.

Bila hibah boleh disahkan?

Apabila ada dakwaan bahawa barang kemas itu sudah dihibahkan semasa hayat, Mahkamah Syariah boleh mengesahkannya.

Bagi Selangor, bidang kuasa itu datang daripada subperenggan 61(3)(b)(vi) enakmen pentadbiran agama Islam, iaitu alang semasa hidup ataupun penyelesaian yang dibuat tanpa balasan yang memadai dengan wang.⁴

Yang perlu ditunjukkan ialah wujudnya pemberian itu, iaitu melalui saksi ataupun pengakuan yang kukuh dan bahawa barang kemas itu sudah berada dalam milikan penerima semasa hayat pemberi. Syarat penyerahan itu penting dan kedudukannya dihuraikan dalam artikel niat hibah tapi belum serah.

Perbahasan hibah itu sendiri ada di laman adik-beradik kami dalam hukum hibah di dalam Islam di Solusi Harta.

Cara mengelakkan pertikaian

Lima amalan mudah menyelesaikan hampir semua kes sebelum ia menjadi masalah.

Simpan resit pembelian emas dan nyatakan atas nama siapa ia dibeli. Tulis nota ringkas apabila sesuatu diberikan kepada anak semasa hidup. Sertakan gambar serta berat emas dalam fail harta peribadi. Gunakan khidmat penilai bertauliah apabila nilainya besar. Dan buat dokumen hibah yang rasmi bagi pemberian yang memang dihajati.

Semuanya berbalik kepada satu perkara sahaja, iaitu meninggalkan bukti supaya waris tidak perlu berselisih tentang apa yang sebenarnya berlaku.

Kesimpulan

Barang kemas ialah aset pusaka, bukan sekadar perhiasan.

Yang menentukan bukanlah siapa yang memegangnya sekarang, sebaliknya siapa yang memilikinya pada saat kematian. Sesiapa yang mendakwa ia sudah diberikan memikul beban membuktikannya, kerana sekiranya dakwaan semata-mata diterima, harta orang akan hilang begitu sahaja.

Nilainya pula ditentukan pegawai dan penilaian itu muktamad bagi maksud akta. Kerana itu waris lebih baik hadir bersama semasa penilaian dibuat, daripada mempertikaikannya kemudian.