Kajian Kes.

Pada tahun 2005, dilaporkan 900,000 daripada 6.2 juta hak milik tanah di seluruh negara masih berdaftar atas nama pemilik yang sudah meninggal dunia. Kesannya bukan sekadar cukai tertunggak. Waris yang tanahnya diambil untuk projek kerajaan tidak dapat menerima wang pampasan, malah hilang hak merayu atas nilai pampasan itu.

Layak, apabila tiada waris 'asabah yang lebih hampir daripadanya. Dalam kes ini si mati tidak meninggalkan anak, bapa mahupun saudara lelaki yang masih hidup, jadi anak saudara lelaki menjadi 'asabah yang paling hampir dan mengambil baki harta.

Tidak dalam kes ini. Saudara perempuan seibu sebapa menjadi 'asabah apabila dia bersama anak perempuan si mati, jadi dialah yang mengambil baki harta. Waris yang mengambil baki tidak semestinya lelaki dan itulah yang terlepas pandang dalam soalan ini.

Menegur kandungan bukan menegur orang. Perbezaannya terletak pada apa yang dibicarakan, iaitu ayat yang disampaikan atau peribadi penyampainya. Kadar faraid pula bukan perkara yang terbuka kepada perbezaan pendapat, kerana kadarnya disebut dalam al-Quran dan disepakati ulama.

Masalah pusaka bukan cerita yang direka. Dewan Rakyat dimaklumkan kira-kira 46 ribu kes pusaka kecil masih belum selesai pada akhir 2025 dan perbalahan waris antara puncanya. Hibah dan wasiat pula bukan campur tangan terhadap faraid, kerana ia berlaku pada masa yang berlainan. Yang dibayar kepada perunding ialah dokumentasi yang membuktikan pemberian itu.

Pada 3 Rajab 1446H, bersamaan 3 Januari 2025, Menteri Hal Ehwal Islam Arab Saudi mengarahkan semua khatib di seluruh negara itu menyampaikan khutbah Jumaat tentang kezaliman dalam pembahagian pusaka. Tumpuannya ialah hak waris yang lemah, iaitu wanita, kanak-kanak dan orang tua, serta helah untuk menafikan atau menangguhkan hak mereka.

Dalam kes ini, dua orang adik-beradik si mati berkongsi tiga bahagian daripada 72, iaitu kurang daripada lima peratus harta. Ketakutan bahawa harta akan jatuh kepada adik-beradik selalunya jauh lebih besar daripada jumlah yang benar-benar sampai kepada mereka.

Tidak semestinya. Yang menggugurkan adik-beradik bukan anak lelaki semata-mata, tetapi mana-mana keturunan lelaki si mati, termasuk cucu lelaki daripada anak lelaki. Dalam kes ini cucu lelaki itu hadir, jadi adik-beradik si mati tidak menerima apa-apa. Dua contoh kiraan faraid bagi adik-beradik yang benar-benar mewarisi turut disertakan.

Di sisi undang-undang sivil, boleh. Mahkamah Rayuan memutuskan pada Julai 2026 bahawa anak yang memeluk Islam tetap seorang anak di bawah Akta Pembahagian 1958, jadi namanya mesti disenaraikan sebagai waris. Yang menentukan undang-undang ialah agama si mati, bukan agama waris. Di sisi faraid pula, jumhur ulama dan mazhab Syafi'i berpandangan Muslim tidak mewarisi orang bukan Islam.

Pusaka tidak semestinya beku. Bahagian waris yang sudah pasti boleh dikira dahulu dan yang berubah apabila waris lain muncul ialah PENYEBUTNYA, bukan hak sesiapa. Seksyen 12(7) Akta 98 mewajibkan Pegawai Pembahagian Pusaka MEMUTUSKAN siapa waris dan seksyen 16(3) membenarkan bahagian waris yang tidak dapat dikesan didepositkan dengan Amanah Raya untuk dipegang sebagai amanah sehingga dituntut. Tetapi sejak 15 Julai 2024 beban mencari waris berpindah kepada PEMOHON, kerana peruntukan penyiaran notis dimansuhkan.

Lijah menebus emas Kiah pada tahun 1998, jadi yang berlaku ialah pinjaman daripada Lijah kepada Kiah dan emas itu tertahan sebagai jaminan. Emas itu kekal milik Kiah walaupun disimpan Lijah selama dua puluh enam tahun. Membayar balik pada harga 1998 bukan jual beli tetapi pembayaran balik pinjaman dan itulah yang wajib. Menjualnya tanpa izin Kiah lalu menyimpan lebihan hasil jualan tidak dibenarkan kerana lebihan itu hak Kiah. Upah simpan pula bergantung kepada satu perkara sahaja, iaitu sama ada ia disyaratkan semasa pinjaman diberi ataupun ditawarkan Kiah dengan sukarela semasa membayar.

Kunci kepada kes ini ialah menentukan pusaka siapa yang sedang dibahagikan. Sekiranya tanah itu benar-benar milik arwah datuk dan hanya dipinjam nama kepada pakcik, maka yang perlu difaraidkan ialah pusaka datuk dan bukan pusaka pakcik. Selagi soalan itu belum dijawab, perbincangan tentang siapa layak menerima tidak akan ke mana. Satu perkara yang mendesak juga perlu disemak, iaitu kaveat persendirian luput selepas enam tahun mengikut seksyen 328 Kanun Tanah Negara, jadi kaveat yang dimasukkan pada tahun 2017 berkemungkinan sudah luput.

Kenyataan PTPTN pada 22 Jun 2024 betul setakat yang dijawabnya, iaitu duit pendeposit memang menjadi pusaka pendeposit. Yang tidak dijawab ialah duit yang memang milik anak sejak awal, seperti duit raya dan hadiah. Borang SSPN menyebut hukum syarak dan hukum syarak tidak sama dengan faraid, kerana memulangkan harta amanah kepada pemiliknya juga hukum syarak. Dua tahun kemudian, hibah SSPN yang dijanjikan masih belum dilaksanakan.

Jumlah kadar semua waris dalam kes ini melebihi harta yang ada, jadi asal masalah 24 dinaikkan kepada 27. Setiap waris menerima kadarnya secara berkadar, iaitu isteri 3/27, ibu 4/27, bapa 4/27 dan setiap anak perempuan 8/27. Itulah yang dipanggil aul.

Isteri mengambil satu perlapan, ibu dan bapa masing-masing satu perenam, manakala baki menjadi milik anak lelaki dan anak perempuan dengan nisbah dua banding satu. Saudara lelaki seibu sebapa tidak menerima apa-apa kerana terdinding oleh anak lelaki dan bapa.

Isteri mengambil satu perlapan kerana si mati meninggalkan anak. Baki tujuh perlapan menjadi milik ketiga-tiga anak secara 'asabah dengan nisbah dua banding satu. Daripada RM1 juta, isteri menerima RM125,000, anak lelaki RM437,500 dan setiap anak perempuan RM218,750.

Nama yang terdaftar pada geran ialah pemilik di sisi undang-undang, kerana seksyen 89 Kanun Tanah Negara menjadikan dokumen hakmilik keterangan muktamad dan seksyen 340 menjadikan hakmilik itu tak boleh disangkal. Suami yang membayar sebahagian besar harganya tidak menjadi pemilik hanya kerana dia membayar. Jalannya ialah tuntutan harta sepencarian, iaitu bidang kuasa Mahkamah Tinggi Syariah di bawah subperenggan 61(3)(b)(iv) enakmen Selangor. Adik-beradik arwah pula memang tiada hak apabila arwah meninggalkan anak.

Artikel ini cadangan dasar, bukan undang-undang semasa. Akta 98 sudah menyediakan empat perlindungan bagi waris yang tidak boleh bersetuju sendiri, sama ada kerana belum dewasa ataupun kerana tidak sempurna akal. Lima jurang masih terbuka, iaitu bukti keupayaan yang tidak ditetapkan, penilaian yang tidak diwajibkan bebas, tempoh menunggu yang tidak diambil kira sejak siling faedah dimansuhkan, ketiadaan borang khusus, serta justifikasi nilai yang tidak wajib direkodkan.

Bagi seorang Muslim di Malaysia, kedudukan pampasan bergantung kepada jenis produk dan jenis penamaan. Manfaat takaful kepada penerima hibah bersyarat bukan harta pusaka. Manfaat takaful kepada penama wasi dibahagikan mengikut faraid. Bagi insurans konvensional, Muzakarah kali ke-94 memutuskan modal pokok dikira harta pusaka manakala lebihan pampasan tidak boleh diwarisi.

Nasihat daripada orang yang bukan ahli memecahkan kesepakatan waris sebelum urusan pusaka sempat bermula. Punca itu bukan andaian. Dewan Rakyat diberitahu pada Januari 2026 bahawa perbalahan serta ketiadaan kesepakatan waris antara punca utama kes pusaka kecil yang tertunggak. Ubatnya merujuk kepada ahlinya sebelum sesiapa membuat keputusan.

Pada tahun 2001, Ketua Pengarah Tanah dan Galian melaporkan lebih sejuta kes tuntutan tanah pusaka sukar diselesaikan kerana pemilik yang meninggal dunia tidak menamakan pewaris. Angka itu berguna bukan kerana ia angka hari ini, tetapi kerana ia menunjukkan masalah tanah beku sudah dikenal pasti sekurang-kurangnya seperempat abad lalu dan puncanya masih sama.

Cucu daripada anak perempuan bukan ahli fardu atau 'asabah. Mereka zawu al-arham, yang tidak mewarisi mengikut pandangan yang dipegang di Malaysia, kecuali Perlis yang mengutamakan zawu al-arham setakat yang boleh. Cucu daripada anak lelaki pula waris, tetapi didinding oleh anak lelaki si mati. Namun cucu yang terdinding itu mungkin berhak kepada wasiat wajibah, iaitu hak berkanun yang berjalan tanpa si mati berbuat apa-apa dan luasnya berbeza mengikut negeri.

Pengiraan munasakhat bagi kes ini memberikan Qaidah 6/96, Sarina 4/96, Imani 4/96, Khai 25/96, Marsa 25/96, Bainah 16/96 dan Bahiya 16/96. Dua lapisan diperlukan kerana Batrisya meninggal dunia sebelum harta dibahagikan dan itulah munasakhat. Satu perkara yang tidak disebut pula penting, iaitu perkahwinan Khai dengan Batrisya yang sebenarnya adik-beradik adalah batal, jadi ia langsung tidak mewujudkan hak pusaka antara mereka.

Anak perempuan tidak terpinggir. Dalam kes ini dua anak perempuan menerima 32/48, iaitu dua per tiga daripada keseluruhan pusaka dan bahagian terbesar antara semua waris. Yang menimbulkan masalah ialah saudara lelaki si mati menerima 10/48 sebagai 'asabah dan nilai itu perlu dibayar tunai walaupun hartanya sebuah rumah. Jalan keluarnya hibah, bukan wasiat, kerana wasiat kepada waris tidak boleh dilaksanakan melainkan waris lain bersetuju selepas kematian. Tiga perkara perlu diraikan sebelum menghibahkan dan yang paling penting jangan hibahkan segala-galanya.