Betulkah Adik-beradik Mewarisi jika Si Mati Tiada Anak Lelaki?

Pendahuluan

Ada satu kenyataan yang kerap kedengaran, iaitu adik-beradik si mati akan mewarisi apabila si mati tidak meninggalkan anak lelaki.

Kenyataan itu tidak salah sepenuhnya dan itulah yang menjadikannya mudah tersebar. Adik-beradik seibu sebapa atau sebapa memang mewarisi apabila si mati tiada keturunan lelaki dan tiada bapa.⁶ Saudara seibu pula lebih mudah gugur, kerana mereka didinding juga oleh anak perempuan, cucu perempuan daripada anak lelaki dan datuk.⁶

Yang salah ialah satu perkataan di dalamnya. Orang menyamakan keturunan lelaki dengan anak lelaki sahaja, sedangkan keturunan lelaki tidak berhenti pada anak.

Selepas menjawab kes itu, artikel ini membawa dua contoh kiraan faraid untuk adik-beradik yang memang mewarisi. Tujuannya supaya pembahagian harta pusaka adik-beradik dapat dilihat dengan angka sebenar, bukan sekadar kaedah.

Soalan

Arwah meninggalkan ibu, seorang anak perempuan, seorang cucu lelaki daripada anak lelaki, seorang saudara lelaki seibu sebapa dan seorang saudara perempuan seibu sebapa.

Ada orang mengatakan bahawa adik-beradik si mati mewarisi apabila si mati tiada anak lelaki. Betulkah begitu?

Cucu lelaki daripada anak lelaki juga waris

Perkara pertama yang perlu diluruskan ialah kedudukan cucu lelaki itu sendiri.

Cucu lelaki daripada anak lelaki bukan waris cadangan dan bukan waris yang lemah. Dia ’asabah bi al-nafs, iaitu lelaki yang antaranya dengan si mati tiada perempuan. Kedudukannya kedua dalam susunan ’asabah, tepat selepas anak lelaki.¹

Ertinya apabila anak lelaki tiada, giliran jatuh kepadanya. Dia bukan menggantikan bapanya dan bukan mewarisi bagi pihak bapanya. Dia mewarisi atas kedudukannya sendiri sebagai ’asabah yang paling hampir yang masih ada.²

Apa itu patah titi?

Istilah patah titi dipakai apabila cucu tidak mewarisi kerana bapanya meninggal dunia terlebih dahulu.

Yang selalu disalahfahamkan ialah puncanya. Ramai menyangka bahawa cucu gugur semata-mata kerana bapanya sudah tiada. Sebenarnya kematian bapa itulah yang membuka jalan kepada cucu, bukan yang menutupnya.

Satu kes yang menunjukkan keadaan sebaliknya, iaitu cucu yang benar-benar terdinding kerana anak si mati masih hidup, dihuraikan dalam siapa mewarisi tanah apabila dua anak meninggal dahulu.

Cucu lelaki gugur apabila si mati meninggalkan anak lelaki yang lain, iaitu bapa saudara kepada cucu itu. Anak lelaki itulah yang mendindingnya, kerana dia lebih hampir kepada si mati.¹

Dalam kes ini, si mati tidak meninggalkan anak lelaki yang lain. Jadi tiada sesiapa yang mendinding cucu itu dan kesnya bukan kes patah titi.

Kenapa adik-beradik tidak mewarisi di sini?

Adik-beradik si mati tergolong dalam golongan sisi dan golongan sisi boleh didinding oleh keturunan si mati, mahupun oleh usulnya.³ Sebab itu bapa si mati juga mendinding adik-beradik, kerana golongan bapa didahulukan daripada golongan saudara dalam susunan ’asabah.⁴ Kes ini tidak melibatkan bapa, jadi yang dibincangkan di bawah ialah keturunan.

Yang mendinding mereka ialah keturunan lelaki dan cucu lelaki daripada anak lelaki termasuk dalam keturunan lelaki itu. Dia bukan sekadar seorang waris dalam kes ini. Dia ’asabah yang mengambil baki dan kehadirannya menutup giliran adik-beradik sepenuhnya.

Jadi kenyataan dalam soalan itu perlu diperbetulkan pada satu tempat sahaja. Bukan “apabila tiada anak lelaki”, tetapi apabila tiada keturunan lelaki. Kalau si mati meninggalkan anak perempuan sahaja tanpa sebarang keturunan lelaki, barulah adik-beradik mewarisi dan keadaan itu memang berlaku dalam kes kelima.

Jawapan penuh kes ini

Kadar dalam kes ini ialah satu perenam dan satu perdua, jadi asal masalahnya 6.

Ibu mengambil satu perenam kerana si mati mempunyai keturunan yang mewarisi.⁵ Anak perempuan mengambil satu perdua kerana dia seorang sahaja dan tiada anak lelaki bersamanya.⁵ Baki diambil oleh cucu lelaki.

Jumlahnya genap 6.

Perhatikan bahawa cucu lelaki itu tidak menjadikan anak perempuan si mati sebagai ’asabah bersamanya. Anak perempuan itu tetap mengambil kadar satu perduanya, kerana cucu lelaki berada satu tingkat di bawahnya dan bukan setaraf dengannya. Anak perempuan hanya menjadi ’asabah bersama anak lelaki.¹⁵

Contoh kiraan faraid untuk adik-beradik

Kes di atas menunjukkan adik-beradik yang tidak mendapat apa-apa. Dua contoh di bawah menunjukkan keadaan sebaliknya, iaitu bila adik-beradik benar-benar mewarisi dan berapa yang sampai kepada mereka. Dalam kedua-dua contoh, si mati tiada bapa, tiada datuk sebelah bapa dan tiada keturunan lelaki. Bapa menggugurkan saudara seibu sebapa sama seperti anak lelaki dan cucu lelaki daripada anak lelaki. Hukum yang sama terpakai kepada saudara perempuan.⁶ Kes yang melibatkan datuk pula mempunyai kaedah pembahagiannya sendiri dan tidak dibincangkan di sini.

Saudara perempuan bersama anak perempuan

Si mati meninggalkan ibu, dua orang anak perempuan dan seorang saudara perempuan seibu sebapa. Harta bersih yang hendak dibahagi ialah RM120,000.

Ibu mengambil satu perenam kerana si mati mempunyai anak.⁵⁷ Dua orang anak perempuan berkongsi dua pertiga kerana mereka lebih daripada seorang dan tiada anak lelaki bersama mereka.⁵⁸

Saudara perempuan itu tidak mengambil kadar satu perdua seperti yang diberikan kepadanya apabila si mati tiada anak.⁹ Kehadiran anak perempuan menjadikannya ’asabah yang mengambil baki. Kedudukan ini dinamakan ’asabah ma’a al-ghayr, iaitu ’asabah kerana bersama waris lain. Dalilnya keputusan Rasulullah SAW yang diriwayatkan oleh Ibn Mas’ud RA dalam kes seorang anak perempuan, seorang cucu perempuan daripada anak lelaki dan seorang saudara perempuan, iaitu baki selepas bahagian anak dan cucu perempuan diberikan kepada saudara perempuan.¹⁰¹¹

Kadarnya satu perenam dan dua pertiga, jadi asal masalahnya 6.

Jumlahnya genap 6 dan setiap satu bahagian bernilai RM20,000. Saudara perempuan itu menerima satu perenam harta dalam kes ini, bukan kerana kadar itu miliknya, tetapi kerana itulah baki yang tinggal.

Keadaan ini hanya berlaku apabila saudara perempuan itu tiada saudara lelaki seibu sebapa bersamanya. Kalau ada, dia menjadi ’asabah bersama saudara lelaki itu dan baki dibahagi dua banding satu antara mereka.¹⁰ Itulah yang berlaku dalam kes kelima.

Adik-beradik tanpa anak dan tanpa bapa

Si mati, seorang lelaki, meninggalkan isteri, ibu, seorang saudara lelaki seibu sebapa dan dua orang saudara perempuan seibu sebapa. Dia tiada anak dan tiada cucu. Harta bersihnya RM96,000.

Isteri mengambil satu perempat kerana suaminya tiada anak.¹²¹³ Ibu mengambil satu perenam, bukan satu pertiga, kerana si mati mempunyai lebih daripada seorang saudara. Saudara itu menurunkan bahagian ibu walaupun si mati tiada anak.⁵¹⁴

Adik-beradik seibu sebapa mengambil baki secara ’asabah. Apabila lelaki dan perempuan berkumpul, saudara perempuan menjadi ’asabah bersama saudara lelaki dan baki dibahagi dengan nisbah lelaki dua bahagian, perempuan satu bahagian.⁹¹⁵¹⁶

Penyebut 4 dan 6 berkongsi faktor dua, jadi asal masalahnya 12. Isteri mengambil 3, ibu mengambil 2 dan bakinya 7.

Baki 7 perlu dibahagi kepada empat bahagian kepala, iaitu dua bagi saudara lelaki dan satu bagi setiap saudara perempuan. Tujuh tidak terbahagi tepat dengan empat dan kedua-duanya tidak berkongsi faktor, jadi asal masalah 12 didarab 4 menjadi 48.¹⁷ Isteri menerima 12, ibu 8 dan baki 28 dibahagi kepada saudara lelaki 14 serta setiap saudara perempuan 7. Jumlahnya genap 48 dan setiap satu bahagian bernilai RM2,000.

Langkah mencari asal masalah dan mentashihkannya diterangkan satu per satu dalam langkah-langkah pengiraan faraid.

Kesimpulan

Adik-beradik si mati memang boleh mewarisi, tetapi bukan apabila tiada anak lelaki. Bagi saudara seibu sebapa atau sebapa, syaratnya ialah tiada keturunan lelaki langsung dan tiada bapa. Saudara seibu pula gugur juga oleh anak perempuan dan oleh datuk.

Perbezaan antara dua ayat itu kecil pada bunyinya dan besar pada kesannya. Dalam kes ini, satu orang cucu lelaki menjadikan dua orang adik-beradik tidak menerima apa-apa.

Sebab itulah senarai waris tidak boleh berhenti pada anak sahaja. Cucu daripada anak lelaki perlu disenaraikan juga, walaupun bapa mereka sudah tiada, kerana ketiadaan bapa itulah yang membawa mereka masuk.

Susunan penuh siapa mendinding siapa ada dalam Hijab, iaitu Waris yang Terdinding. Kedudukan adik-beradik apabila yang meninggal dunia itu anak bujang pula dihuraikan dalam anak bujang meninggal dunia, siapa waris hartanya.

Dua contoh kiraan di atas menunjukkan bahawa pembahagian harta pusaka adik-beradik bergantung sepenuhnya pada waris lain yang hadir bersama mereka. Keluarga yang susunannya berlainan boleh dikira dengan kalkulator faraid.