Siapa Mewarisi Tanah Apabila Dua Anak Meninggal Dahulu?

Pendahuluan

Kes ini kelihatan rumit kerana dua generasi terlibat serentak. Sebenarnya ia boleh diselesaikan dengan menjawab tiga soalan mengikut turutan.

Soalan pertama, harta itu milik siapa. Soalan kedua, siapa waris pada saat kematian. Soalan ketiga ialah yang paling kerap tertinggal, iaitu adakah cucu yang terdinding itu mempunyai hak berkanun yang berjalan tanpa si mati berbuat apa-apa.

Jawapan kepada soalan ketiga itu berbeza mengikut negeri. Ia boleh mengubah keseluruhan hasilnya.

Fakta kes tanah milik A

Si A seorang wanita. Daripada suami pertamanya dia mempunyai dua anak, iaitu B dan C. Dia berkahwin kali kedua dan mendapat dua anak lagi, iaitu D dan E.

Suami keduanya meninggal dunia. Semasa hayatnya dia telah memberikan sebahagian tanah kepada A.

D dan E meninggal dunia lebih awal daripada A, masing-masing meninggalkan anak, iaitu cucu kepada A. Kemudian A sendiri meninggal dunia.

Soalannya, siapa berhak ke atas tanah itu.

Tanah itu harta A, bukan harta suaminya

Perkara ini perlu diselesaikan dahulu kerana ia menentukan pusaka siapa yang sedang dibahagikan.

Tanah itu diberikan kepada A oleh suaminya semasa suaminya masih hidup. Kalau pemberian itu sempurna, iaitu ia benar-benar diserahkan dan bukan sekadar dilafazkan, maka tanah itu milik penuh A. Ia masuk ke dalam pusaka A, bukan pusaka suaminya.

Syarat penyerahan itu bukan perkara kecil. Hibah yang diumumkan tetapi tidak diserahkan tidak berpindah milik.⁷ Perinciannya ada dalam fahami makna sebenar infaq, hibah dan wasiat.

Selebihnya artikel ini menganggap pemberian itu memang sempurna.

Fakta yang tiada, serta kenapa ia penting

Sebelum apa-apa pengiraan dibuat, satu perkara perlu dinyatakan dengan jujur. Fakta kes ini tidak lengkap.

Dua perkara yang hilang menentukan jawapannya.

Pertama, B dan C itu lelaki atau perempuan. Kedua, cucu yang ditinggalkan D dan E itu cucu daripada anak lelaki ataupun daripada anak perempuan, kerana D dan E sendiri boleh jadi lelaki atau perempuan.

Tanpa dua maklumat itu, sesiapa yang memberikan satu jawapan muktamad sedang meneka. Yang boleh diberikan ialah kaedahnya, kemudian jawapan mengikut cabang.

Cucu daripada anak perempuan bukan waris

Mulakan dengan yang paling mudah diputuskan.

Senarai waris lelaki dalam faraid ada lima belas orang, bermula dengan anak lelaki, kemudian cucu lelaki daripada anak lelaki, kemudian bapa dan seterusnya.¹

Perhatikan apa yang tiada dalam senarai itu. Anak kepada anak perempuan tidak ada di situ. Mereka tergolong dalam zawu al-arham, iaitu kerabat yang mempunyai pertalian darah tetapi bukan waris dalam faraid.¹

Maka kalau D dan E itu anak perempuan A, anak-anak mereka bukan waris sebagai ahli fardu atau ’asabah. Mereka tidak mewarisi dengan cara itu walaupun tiada seorang pun anak A yang masih hidup. Di Malaysia, undang-undang pentadbiran agama Islam setiap negeri kecuali Perlis mewajibkan qaul muktamad mazhab Syafi’i diikuti dan kebanyakan negeri memberi kuasa kepada Baitulmal untuk mewarisi.¹⁷ Perlis pula memberi keutamaan kepada zawu al-arham setakat yang boleh apabila tiada ahli fardu dan ’asabah.¹⁸

Cucu daripada anak lelaki, serta siapa yang mendindingnya

Kalau D dan E itu anak lelaki A, anak-anak mereka memang waris. Persoalannya sama ada mereka terdinding.

Kaedahnya jelas dalam kitab faraid.

الفروع وهؤلاء لا يحجبهم إلا الفروع، فابن الابن لا يحجبه إلا الابن أو ابن الابن الذي هو أعلى منه

“Al-furu, iaitu keturunan, tidak didinding melainkan oleh keturunan juga. Maka cucu lelaki daripada anak lelaki tidak didinding melainkan oleh anak lelaki, ataupun oleh cucu lelaki daripada anak lelaki yang lebih tinggi daripadanya.”

Jadi kalau B atau C seorang anak lelaki, cucu lelaki daripada anak lelaki gugur sepenuhnya.²

Kalau B dan C kedua-duanya anak perempuan, keadaannya berbeza.

Cucu lelaki daripada anak lelaki tidak didinding oleh anak perempuan, kerana dia ’asabah dengan dirinya sendiri. Dia mengambil baki selepas anak perempuan menerima bahagian mereka, tanpa mengira bilangan anak perempuan itu.³ Kalau bersamanya ada cucu perempuan daripada anak lelaki, mereka berkongsi baki itu dengan kadar lelaki dua kali ganda perempuan.⁴

Yang bergantung kepada bilangan anak perempuan ialah cucu perempuan daripada anak lelaki yang tiada saudara lelaki sedarjah bersamanya.

Apabila anak perempuan dua orang atau lebih, mereka mengambil dua pertiga. Cucu perempuan daripada anak lelaki tidak mendapat apa-apa kerana kadar itu sudah habis. Dia hanya kembali menerima apabila ada cucu lelaki daripada anak lelaki yang menjadikannya ’asabah.⁴

Apabila anak perempuan hanya seorang, dia mengambil separuh. Cucu perempuan daripada anak lelaki mengambil satu perenam sebagai penyempurna dua pertiga.⁸

Maka tidak tepat untuk menyatakan cucu tidak mewarisi apabila anak yang hidup itu perempuan tanpa membezakan seorang daripada dua orang.

Kalau B dan C seorang lelaki dan seorang perempuan

Andaian ini dikira hingga ke angkanya di bawah.

Apabila anak lelaki dan anak perempuan berhimpun, mereka mengambil keseluruhan baki secara ’asabah, dengan bahagian lelaki dua kali ganda bahagian perempuan.

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَـٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Allah perintahkan kamu mengenai (pembahagian harta pusaka untuk) anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua orang anak perempuan.”

Dengan andaian tiada waris lain, iaitu tiada ibu, bapa mahupun suami yang masih hidup, pembahagiannya begini.⁵

Perlu ditegaskan bahawa andaian tiada waris lain itu andaian yang besar. Kalau ibu atau bapa A masih hidup, masing-masing mengambil satu perenam dahulu, lalu baki sahaja yang jatuh kepada anak.⁵

Hak yang berjalan tanpa A berbuat apa-apa

Sampai di sini, mudah untuk menyimpulkan bahawa cucu tidak mendapat apa-apa melainkan A sempat membuat hibah ataupun wasiat.

Kesimpulan itu tidak lengkap. Inilah bahagian yang paling penting dalam kes ini.

Beberapa negeri memperuntukkan wasiat wajibah kepada cucu yang bapa atau ibunya meninggal dahulu. Ia bukan wasiat yang dibuat si mati. Ia hak yang diberikan undang-undang. Ia berjalan justeru kerana si mati tidak membuat apa-apa wasiat kepada cucu itu.

Di Selangor, subseksyen 27(1) selepas pindaan 2016 berbunyi bahawa apabila seorang datuk atau nenek mati tanpa membuat apa-apa wasiat kepada cucu daripada anak lelakinya atau anak perempuannya yang mati terlebih dahulu daripadanya ataupun mati serentak dengannya, cucu itu berhak mendapat wasiat wajibah.⁶

Syaratnya termasuk satu perkara yang tepat mengenai kes ini, iaitu cucu itu bukan waris kepada harta pusaka datuk atau nenek yang mati.⁶ Cucu yang terdinding oleh anak lelaki A memang bukan waris, jadi syarat itu terpenuhi.

Kadarnya pula mengikut bahagian faraid bapa atau ibu cucu itu yang sepatutnya diterima kalau mereka masih hidup, dengan had tidak melebihi satu pertiga.⁶

Negeri menentukan jawapannya

Di sinilah kes ini bertukar menjadi soalan tempat, bukan soalan hukum semata.

Selangor selepas pindaan 2016, Kelantan, Pahang dan Perak merangkumi cucu daripada anak lelaki ataupun anak perempuan.⁶⁹¹⁰¹¹ Negeri Sembilan, Melaka dan Sabah menghadkannya kepada cucu daripada anak lelaki sahaja.¹²¹³¹⁴

Ertinya kalau D dan E itu anak perempuan A, cucu-cucu itu masih boleh menerima wasiat wajibah di Selangor, tetapi tidak di Melaka. Jadual negeri berserta seksyen enakmen setiap satunya, syarat kelayakan dan kadarnya ada dalam artikel wasiat wajibah di Malaysia.

Apa yang A boleh buat semasa hidup?

Kalau A memang mahu memastikan cucunya menerima sesuatu tanpa bergantung kepada negeri mana pusakanya ditadbir, dua pintu terbuka semasa dia masih hidup.

Hibah boleh diberikan kepada sesiapa tanpa had, tetapi ia hanya sempurna apabila harta itu benar-benar diserahkan.⁷ Wasiat pula setakat satu pertiga.¹⁵ Kerana cucu yang terdinding itu bukan waris, wasiat kepadanya dalam had itu berkuat kuasa tanpa perlu izin waris yang lain.¹⁶

Kedua-duanya perlu dibuat semasa hidup. Selepas kematian, yang tinggal hanyalah apa yang undang-undang sendiri berikan.

Kesimpulan

Tanah itu harta A, jadi yang dibahagikan ialah pusaka A.

Cucu daripada anak perempuan bukan ahli fardu atau ’asabah. Mereka zawu al-arham, yang tidak mewarisi mengikut pandangan yang dipegang di Malaysia, kecuali Perlis yang mengutamakan zawu al-arham setakat yang boleh.¹⁷¹⁸ Cucu daripada anak lelaki pula waris, tetapi gugur apabila A meninggalkan anak lelaki. Apabila tiada anak lelaki, cucu lelaki daripada anak lelaki mengambil baki sebagai ’asabah, manakala kedudukan cucu perempuan berubah mengikut bilangan anak perempuan.

Tetapi cucu yang terdinding itu belum tentu pulang dengan tangan kosong. Wasiat wajibah mungkin memberikan mereka bahagian bapa atau ibu mereka setakat satu pertiga, tanpa A perlu berbuat apa-apa semasa hidupnya. Sama ada ia terpakai kepada cucu sebelah anak perempuan pula bergantung kepada negeri yang mentadbir pusaka itu.

Kedudukan cucu secara umum, termasuk cucu yang mewarisi secara faraid tanpa memerlukan wasiat wajibah, dihuraikan dalam bolehkah cucu mewarisi harta datuk. Cara pusaka seorang datuk atau nenek dibahagikan secara keseluruhan pula ada dalam datuk atau nenek meninggal, bagaimana hartanya dibahagi.