Bolehkah Cucu Mewarisi Harta Datuk?

Pendahuluan

Soalan ini biasanya timbul dalam dua keadaan. Keadaan pertama, seorang anak meninggal dunia ketika ibu bapanya masih hidup. Bertahun-tahun kemudian datuk pula meninggal. Keluarga tertanya-tanya sama ada anak-anak arwah masih mendapat bahagian ayah atau ibu mereka. Keadaan kedua, datuk meninggal tanpa seorang pun anak lelaki yang masih hidup, lalu cucu-cucu itulah keturunan yang tinggal.

Jawapannya bergantung pada tiga perkara, iaitu cucu itu melalui anak lelaki ataupun anak perempuan, siapa lagi yang masih hidup dan di negeri mana pusaka itu ditadbir. Artikel ini menghuraikan ketiga-tiganya, kemudian memberi empat contoh pengiraan.

Cucu daripada anak lelaki ialah waris

Al-Quran menyebut bahagian awlad, iaitu anak-anak, dengan kadar lelaki dua kali ganda perempuan.¹

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَـٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Allah perintahkan kamu mengenai (pembahagian harta pusaka untuk) anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua orang anak perempuan.”

Ulama faraid menjelaskan bahawa lafaz itu meliputi anak-anak kepada anak lelaki juga, kerana mereka termasuk dalam makna walad.² Sebab itulah mazhab Syafi’i meletakkan kaedah bahawa anak-anak kepada anak lelaki, apabila tiada anak kandung, mengambil tempat anak kandung sepenuhnya.³

Cucu lelaki menggantikan anak lelaki

Cucu lelaki daripada anak lelaki ialah ’asabah (waris yang mengambil baki) dengan dirinya sendiri, sama seperti anak lelaki.⁴ Dia hanya didinding oleh anak lelaki si mati ataupun oleh cucu lelaki lain yang lebih dekat kepada si mati.⁵

Kesannya bukan setakat dia mendapat baki. Kehadirannya juga mengubah kadar waris lain seperti kehadiran anak lelaki. Isteri si mati menerima 1/8 dan bukan 1/4.⁶ Adik-beradik si mati pula terdinding, kerana saudara lelaki seibu sebapa didinding oleh bapa, anak lelaki dan cucu lelaki daripada anak lelaki.⁵ Kes seperti ini dibincangkan dalam adakah adik-beradik mewarisi jika si mati tiada anak lelaki.

Bahagian faraid cucu perempuan daripada anak lelaki

Cucu perempuan daripada anak lelaki mengambil kadar yang berubah mengikut siapa yang ada bersamanya.

Satu perdua. Seorang cucu perempuan mengambil separuh apabila tiada anak lelaki atau anak perempuan si mati, tiada cucu lelaki sedarjah bersamanya dan tiada cucu perempuan lain yang berkongsi dengannya.⁷

Dua pertiga. Dua orang cucu perempuan atau lebih berkongsi dua pertiga dengan syarat yang sama.²

Satu perenam. Apabila si mati meninggalkan seorang anak perempuan, anak perempuan itu mengambil separuh. Cucu perempuan daripada anak lelaki, seorang atau lebih, mengambil satu perenam sebagai penyempurna dua pertiga.⁸³ Asalnya keputusan Nabi SAW yang diriwayatkan oleh Ibn Mas’ud.⁹

للابنة النصف، ولابنة ابن السدس تكملة الثلثين، وما بقي فللأخت

“Bagi anak perempuan separuh, bagi cucu perempuan daripada anak lelaki satu perenam sebagai penyempurna dua pertiga serta bakinya bagi saudara perempuan.”

’Asabah bersama cucu lelaki. Apabila ada cucu lelaki sedarjah bersamanya, cucu perempuan tidak mengambil kadar tetap. Mereka berkongsi baki dengan nisbah dua bahagian lelaki bagi satu bahagian perempuan.¹⁰

Terdinding. Cucu perempuan tidak mendapat apa-apa apabila si mati meninggalkan anak lelaki. Dia juga tidak mendapat apa-apa apabila si mati meninggalkan dua anak perempuan atau lebih yang sudah menghabiskan dua pertiga, melainkan ada cucu lelaki sedarjah atau lebih rendah yang menjadikan dia ’asabah.³¹⁰

Ringkasan semua kadar ini, berserta kadar waris lain, ada dalam carta pembahagian faraid. Kesemua kadar ini hanya bagi cucu perempuan daripada anak lelaki. Cucu perempuan daripada anak perempuan tidak mendapat bahagian faraid, seperti yang dihuraikan di bawah.

Cucu daripada anak perempuan bukan waris faraid

Anak kepada anak perempuan tidak termasuk dalam golongan waris fardu atau ’asabah. Mereka tergolong dalam zawil arham, iaitu kerabat yang mempunyai pertalian darah tetapi bukan waris dalam faraid. Kitab mazhab Syafi’i menyenaraikan awlad al-banat, iaitu anak-anak kepada anak perempuan, secara khusus dalam golongan itu.¹¹

Maknanya cucu daripada anak perempuan tidak mewarisi daripada datuk atau nenek sebelah ibunya walaupun tiada seorang pun anak datuk yang masih hidup. Asal mazhab Syafi’i menyatakan zawil arham tidak mewarisi dan harta pergi ke Baitulmal. Ulama Syafi’i terkemudian berpendapat bahawa apabila Baitulmal tidak teratur, baki dikembalikan dahulu kepada ahli fardu selain pasangan dan barulah kepada zawil arham jika tiada.¹¹ Huraiannya ada dalam mana lebih utama, Baitulmal atau dzawil arham.

Faraid cucu lelaki daripada anak perempuan

Cucu lelaki daripada anak perempuan tidak mendapat bahagian faraid daripada datuk atau nenek sebelah ibunya. Sebabnya terletak pada takrif ’asabah. Waris ’asabah dengan dirinya sendiri ialah setiap lelaki yang tiada perempuan antara dia dengan si mati.⁴ Cucu lelaki daripada anak lelaki memenuhi takrif itu. Cucu lelaki daripada anak perempuan tidak memenuhinya, kerana ibunya berada antara dia dengan datuknya. Dia juga tidak termasuk dalam golongan waris fardu, jadi dia tergolong dalam zawil arham.¹¹

Kedudukan cucu perempuan daripada anak perempuan sama sahaja. Lelaki atau perempuan, mereka kedua-duanya awlad al-banat yang disebut kitab tadi.¹¹

Perlu diingat bahawa cucu yang sama ialah cucu daripada anak lelaki bagi datuk dan nenek sebelah bapanya. Maka dia tetap mewarisi daripada datuk dan nenek sebelah bapa mengikut kadar yang dihuraikan di atas.

Hak cucu apabila anak perempuan meninggal lebih dahulu

Kematian ibunya lebih dahulu tidak mengubah kedudukan faraid cucu itu. Dia tetap zawil arham, sama ada ibunya hidup ataupun sudah meninggal. Ibunya pula tidak mewarisi daripada datuk kerana dia sudah meninggal sebelum datuk.¹²

Yang mungkin diterimanya ialah wasiat wajibah. Jawapannya bergantung pada negeri. Enakmen Selangor, Perak, Kelantan dan Pahang memberikannya kepada cucu yang ibu atau bapanya meninggal lebih dahulu.^13141516 Enakmen Negeri Sembilan, Melaka dan Sabah pula menyebut cucu daripada anak lelaki sahaja, jadi cucu daripada anak perempuan tidak layak di tiga negeri itu.¹⁷¹⁸¹⁹

Kadarnya ialah bahagian yang sepatutnya diterima ibunya seandainya dia masih hidup, dihadkan kepada satu pertiga.¹³ Contoh pengiraannya ada di bawah dalam bahagian contoh keempat.

Cucu yang ibu atau bapanya meninggal lebih dahulu

Inilah keadaan yang paling kerap ditanya. Seorang anak lelaki meninggal dunia, kemudian datuk pula meninggal dan meninggalkan anak-anak lain yang masih hidup.

Dalam mazhab Syafi’i, cucu itu tidak mewarisi apabila ada anak lelaki si mati yang masih hidup.⁵ Faraid tidak mengenal konsep mewarisi “bahagian ayah” bagi pihak ayah yang sudah meninggal. Pusaka hanya berpindah kepada waris yang hidup pada saat kematian.¹² Anak lelaki yang hidup lebih dekat kepada si mati berbanding cucu.

Keadaannya berbeza jika anak itu meninggal selepas datuk. Dia masih hidup pada saat datuk meninggal, jadi dia tetap mewarisi dan bahagiannya berpindah kepada warisnya sendiri.¹² Perbandingan kedua-dua urutan itu dengan angka ada dalam datuk atau nenek meninggal, bagaimana hartanya dibahagi.

Wasiat wajibah di Malaysia

Beberapa negeri memperuntukkan hak berkanun yang dipanggil wasiat wajibah kepada cucu seperti ini. Ia bukan bahagian faraid dan bukan wasiat yang dibuat datuk. Ia berjalan justeru kerana datuk tidak membuat apa-apa wasiat kepada cucu itu.

Di Selangor, seksyen 27 yang digantikan melalui enakmen pindaan 2016 memberi wasiat wajibah kepada cucu daripada anak lelaki atau anak perempuan yang mati terlebih dahulu daripada datuk atau nenek ataupun mati serentak dengannya. Syaratnya termasuk cucu itu bukan waris kepada datuk atau nenek tersebut dan belum menerima harta daripadanya melalui hibah, wasiat atau pemberian lain mengikut kadar wasiat wajibah.¹³

Kadarnya mengikut bahagian faraid bapa atau ibu cucu itu seandainya mereka masih hidup, tetapi tidak melebihi satu pertiga harta pusaka. Bahagian yang melebihi satu pertiga dihadkan kepada satu pertiga melainkan waris bersetuju. Wasiat wajibah dilaksanakan selepas belanja pengurusan jenazah, wasiat biasa dan hutang diselesaikan.¹³

Negeri menentukan siapa yang layak

Peruntukan ini tidak seragam. Perak, Kelantan dan Pahang, seperti Selangor, merangkumi cucu melalui ibu atau bapa.¹⁴¹⁵¹⁶ Negeri Sembilan, Melaka dan Sabah menghadkannya kepada cucu daripada anak lelaki sahaja.¹⁷¹⁸¹⁹

Maka cucu daripada anak perempuan yang meninggal lebih dahulu boleh menerima wasiat wajibah di Selangor, tetapi tidak di Negeri Sembilan. Jadual tujuh negeri berserta seksyen setiap enakmen, syarat, kadar dan tertib pelaksanaannya ada dalam artikel wasiat wajibah di Malaysia, siapa layak dan negeri mana. Bagi negeri lain, teks enakmen wasiat yang khusus tidak ditemui dalam semakan kami, jadi keluarga wajar bertanya kepada Mahkamah Syariah negeri itu sebelum menganggap wasiat wajibah terpakai atau tidak. Satu kes sebenar yang melibatkan dua anak meninggal lebih dahulu dihuraikan dalam siapa mewarisi tanah apabila dua anak meninggal dahulu.

Contoh pengiraan bagi empat keadaan

Kesemua contoh menganggap harta bersih, iaitu selepas belanja jenazah, hutang dan wasiat diselesaikan. Kiraan bagi keluarga tuan puan sendiri boleh dibuat di efaraid.com.

Isteri bersama cucu lelaki dan cucu perempuan

Datuk meninggal dunia. Anak lelaki tunggalnya sudah meninggal lebih dahulu dan meninggalkan seorang anak lelaki dan seorang anak perempuan. Datuk juga meninggalkan isteri. Harta bersih RM96,000.

Isteri menerima 1/8, bukan 1/4, kerana cucu daripada anak lelaki dikira sebagai keturunan yang mewarisi.⁶ Baki 7 dibahagi kepada tiga bahagian, iaitu dua bagi cucu lelaki dan satu bagi cucu perempuan. Tujuh tidak boleh dibahagi tiga, jadi asal masalah 8 didarab 3 menjadi 24. Baki 21 dibahagi kepada 14 dan 7.¹⁰

Anak perempuan, cucu perempuan dan saudara lelaki

Nenek meninggal dunia meninggalkan seorang anak perempuan, seorang cucu perempuan daripada anak lelaki yang sudah meninggal dan seorang saudara lelaki seibu sebapa. Suami dan ibu bapanya sudah tiada. Harta bersih RM60,000.

Anak perempuan mengambil separuh dan cucu perempuan mengambil satu perenam sebagai penyempurna dua pertiga.⁹ Saudara lelaki tidak terdinding kerana si mati tiada anak lelaki, cucu lelaki ataupun bapa.⁵ Dia mengambil baki 2 sebagai lelaki yang paling hampir.²⁰

Jika si mati meninggalkan dua anak perempuan, mereka berkongsi dua pertiga iaitu 4 bahagian. Cucu perempuan tidak mendapat apa-apa.³

Anak lelaki yang hidup dan cucu yatim di Selangor

Datuk meninggal dunia di Selangor meninggalkan seorang anak lelaki. Seorang lagi anak lelakinya sudah meninggal lebih dahulu dan meninggalkan seorang anak lelaki. Datuk tidak membuat apa-apa wasiat atau hibah kepada cucu itu. Harta bersih RM90,000 dan tiada wasiat lain.

Dari sudut faraid, anak lelaki yang hidup mengambil seluruh harta dan cucu terdinding.⁵ Wasiat wajibah kemudian dikira. Seandainya bapa cucu itu masih hidup, dua anak lelaki berkongsi sama rata dan bahagiannya 1/2. Kadar itu melebihi satu pertiga, jadi ia dihadkan kepada satu pertiga melainkan waris bersetuju.¹³

Wasiat wajibah ditolak dahulu, kemudian baki RM60,000 dibahagi mengikut faraid kepada anak lelaki yang hidup. Di Negeri Sembilan jawapannya sama bagi cucu daripada anak lelaki seperti ini.¹⁷ Sekiranya yang meninggal lebih dahulu itu anak perempuan, cucu itu layak di Selangor tetapi tidak di Negeri Sembilan.

Cucu daripada anak perempuan di Selangor

Datuk meninggal dunia di Selangor meninggalkan isteri dan seorang anak lelaki. Anak perempuannya sudah meninggal lebih dahulu sebagai seorang Islam dan meninggalkan seorang anak lelaki. Datuk tidak membuat apa-apa wasiat, hibah atau pemberian kepada cucu itu. Harta bersih RM96,000 dan tiada wasiat lain.

Dari sudut faraid, cucu ini zawil arham dan tidak mendapat apa-apa.¹¹ Wasiat wajibah kemudian dikira. Seandainya ibunya masih hidup, isteri mengambil 1/8 dan baki 7/8 dibahagi antara anak lelaki dan anak perempuan dengan nisbah dua bagi satu. Bahagian ibunya ialah 7/24, iaitu kurang daripada satu pertiga (8/24), jadi cucu mengambil kadar itu sepenuhnya.¹³

Wasiat wajibah RM28,000 ditolak dahulu. Baki RM68,000 dibahagi mengikut faraid, iaitu isteri 1/8 kerana si mati meninggalkan anak⁶ dan anak lelaki mengambil selebihnya sebagai ’asabah. Jika keluarga yang sama berada di Negeri Sembilan, Melaka atau Sabah, cucu ini tidak menerima wasiat wajibah. Isteri mengambil RM12,000 dan anak lelaki RM84,000.¹⁷¹⁸¹⁹

Kesimpulan

Cucu daripada anak lelaki ialah waris. Apabila datuk atau nenek tidak meninggalkan anak lelaki, cucu lelaki mengambil tempat anak lelaki sebagai ’asabah, manakala cucu perempuan mengambil 1/2, 2/3 atau 1/6 mengikut siapa yang ada bersamanya. Anak lelaki si mati mendinding mereka sepenuhnya.

Cucu daripada anak perempuan pula bukan waris faraid, kerana mereka tergolong dalam zawil arham. Jika ibu mereka meninggal lebih dahulu, mereka hanya boleh menerima wasiat wajibah di Selangor, Kelantan, Pahang dan Perak.

Cucu yang ibu atau bapanya meninggal lebih dahulu tidak mewarisi bersama anak lelaki si mati. Namun beberapa negeri memberi mereka wasiat wajibah setakat bahagian ibu atau bapa mereka, dihadkan kepada satu pertiga. Siapa yang layak bergantung pada negeri. Datuk atau nenek yang mahu memastikan cucunya menerima sesuatu boleh berbuat demikian semasa hidup melalui hibah atau wasiat. Perancangan itu dihuraikan di solusiharta.com.