Wasiat Wajibah di Malaysia, Siapa Layak dan Negeri Mana?

Pendahuluan

Istilah wasiat wajibah kerap didengar apabila seorang anak meninggal dunia lebih dahulu daripada ibu atau bapanya. Bertahun-tahun kemudian datuk atau nenek pula meninggal, lalu keluarga bertanya sama ada anak-anak arwah masih mendapat sesuatu.

Ramai menyangka wasiat wajibah ialah satu peraturan seragam di seluruh Malaysia. Sebenarnya ia peruntukan enakmen negeri dan syaratnya berbeza antara satu negeri dengan negeri yang lain. Artikel ini menghuraikan apa wasiat wajibah, dari mana asalnya, negeri mana yang memperuntukkannya, siapa yang layak dan berapa kadarnya.

Soalan khusus tentang cucu, iaitu cucu mana yang mewarisi secara faraid dan contoh pengiraan wasiat wajibah, dihuraikan dalam artikel bolehkah cucu mewarisi harta datuk.

Apa itu wasiat wajibah?

Wasiat wajibah ialah bahagian harta yang diberi kepada cucu melalui kuat kuasa undang-undang, bukan melalui wasiat yang ditulis datuk atau nenek. Ia diberi sebagai wasiat dan bukan sebagai pusaka.¹

Lafaz enakmen menunjukkan bilakah hak itu timbul. Di Negeri Sembilan, jika seseorang mati tanpa membuat apa-apa wasiat kepada cucunya daripada anak lelakinya yang telah mati terlebih dahulu atau mati serentak dengannya, cucu itu berhak kepada bahagian harta pusakanya.² Ertinya undang-undang mengisi tempat wasiat yang tidak dibuat.

Ia juga bukan bahagian faraid. Cucu itu tetap terdinding daripada pusaka oleh anak lelaki si mati yang masih hidup. Wasiat wajibah dikeluarkan daripada harta pusaka sebelum baki dibahagikan secara faraid kepada waris.

Dari mana datangnya wasiat wajibah?

Dalam mazhab Syafi’i, wasiat pada awal Islam memang wajib kepada ibu bapa dan kerabat berdasarkan Surah al-Baqarah 2:180. Kewajipan itu kemudiannya dimansuhkan oleh ayat-ayat pusaka. Yang tinggal ialah galakan berwasiat dalam had satu pertiga kepada bukan waris dan yang lebih utama ialah kerabat yang tidak mewarisi.³

ثم نسخ وجوبها بآيات المواريث، وبقي استحبابها في الثلث فأقل لغير الوارث

“Kemudian kewajipannya dimansuhkan oleh ayat-ayat pusaka dan yang tinggal ialah galakannya pada satu pertiga atau kurang bagi bukan waris.”

Maka menurut mazhab Syafi’i, datuk tidak diwajibkan berwasiat kepada cucunya dan cucu yang terdinding tidak mempunyai hak ke atas hartanya. Wasiat wajibah tidak lahir daripada mazhab ini.

Asalnya ialah pandangan yang mengekalkan kewajipan wasiat kepada kerabat yang tidak mewarisi, yang antara lain dilontarkan oleh Ibn Hazm. Pandangan itu dijadikan undang-undang buat pertama kali di Mesir pada tahun 1946, kemudian diikuti Syria, Maghribi, Tunisia, Kuwait dan Yaman.¹ Makalah yang sama mencatat bahawa hujah golongan ini dikritik, kerana sebahagian ahli tafsir menyatakan ayat 2:180 sudah dimansuhkan oleh ayat pusaka dan hadis tiada wasiat bagi waris.¹

Negeri-negeri di Malaysia kemudian menggubal peruntukan yang sama dalam enakmen wasiat masing-masing. Setiap enakmen itu juga mempunyai seksyen yang menyatakan peruntukan yang tidak selaras dengan Hukum Syarak terbatal setakat ketidakselarasan itu.²⁴

Negeri yang memperuntukkan wasiat wajibah

Teks tujuh enakmen negeri sudah kami baca. Ketujuh-tujuhnya memberi wasiat wajibah kepada cucu, tetapi tidak semuanya kepada cucu yang sama.

Negeri	Enakmen dan seksyen	Cucu yang layak	Syarat agama dalam seksyen itu
Selangor	1999, s. 27 (diganti 2016)5	daripada anak lelaki atau anak perempuan	bapa atau ibu cucu itu beragama Islam pada saat kematiannya
Negeri Sembilan	2004, s. 272	daripada anak lelaki sahaja	tiada dalam s. 27, tetapi enakmen terpakai kepada orang Islam sahaja
Melaka	2005, s. 276	daripada anak lelaki sahaja	tiada dalam s. 27, tetapi enakmen terpakai kepada orang Islam sahaja
Kelantan	2009, s. 274	yang bapa atau ibunya meninggal dahulu	cucu yang berlainan agama dengan ibu atau bapanya tidak berhak
Pahang	2017, s. 307	yang ibu atau bapanya meninggal dahulu	cucu yang berlainan agama dengan ibu atau bapanya tidak berhak
Sabah	2018, s. 278	daripada anak lelaki sahaja	tiada dalam s. 27
Perak	2023, s. 319	daripada anak lelaki atau anak perempuan	cucu itu beragama Islam

Perbezaan yang paling ketara ialah cucu daripada anak perempuan. Di Selangor, Kelantan, Pahang dan Perak dia layak. Di Negeri Sembilan, Melaka dan Sabah dia tidak layak, kerana enakmennya menyebut cucu daripada anak lelaki sahaja.

Teks Selangor 1999 asalnya juga terhad kepada cucu daripada anak lelaki. Pindaan yang diwartakan pada 13 Januari 2017 menggantikan keseluruhan seksyen 27 dan meluaskannya kepada cucu daripada anak perempuan.⁵

Bagaimana dengan negeri lain?

Bagi Perlis, Kedah, Pulau Pinang, Terengganu, Johor, Sarawak dan Wilayah Persekutuan, teks enakmen wasiat yang khusus tidak ditemui dalam semakan kami. Itu tidak bermakna negeri itu pasti tiada apa-apa peruntukan. Keluarga yang pusakanya ditadbir di negeri-negeri ini wajar bertanya kepada Mahkamah Syariah negeri itu sebelum menganggap wasiat wajibah terpakai atau tidak.

Negeri yang mentadbir pusaka itu yang menentukan jawapannya. Bagi pusaka kecil, cara kes berjalan di pejabat pusaka dihuraikan dalam artikel perjalanan urusan pusaka di pejabat pusaka kecil.

Siapa yang layak menerima wasiat wajibah?

Walaupun lafaznya berbeza, syarat asas dalam ketujuh-tujuh enakmen itu hampir sama.

Ibu atau bapa cucu itu meninggal lebih dahulu daripada datuk atau nenek, ataupun meninggal serentak dengannya.²⁵⁷

Cucu itu bukan waris kepada datuk atau nenek tersebut. Kelantan menyebutnya dengan jelas, iaitu jika cucu itu mewarisi secara fardu atau ’asabah (waris yang mengambil baki), dia tidak layak walaupun bahagiannya lebih sedikit daripada wasiat wajibah.⁴ Cucu daripada anak lelaki yang mewarisi kerana datuk tiada anak lelaki, misalnya, mengambil bahagian faraidnya dan bukan wasiat wajibah.

Keadaan yang paling lazim ialah cucu yatim yang terdinding oleh anak lelaki datuk yang masih hidup, lalu tidak mewarisi secara faraid. Contoh pengiraan faraid bagi keadaan itu ada dalam datuk atau nenek meninggal, bagaimana hartanya dibahagi.

Cucu itu belum menerima harta yang setara daripada datuk atau nenek melalui hibah, wasiat atau pemberian lain tanpa balasan. Jika pemberian itu kurang, haknya ditambah sehingga cukup.²⁷

Cucu itu tidak terlibat dalam pembunuhan. Selangor menyebut pembunuhan datuk atau nenek.⁵ Perak menyebut pembunuhan ibu, bapa, datuk atau nenek.⁹ Pahang menambah cucu yang bersubahat dan saksi palsu yang menyebabkan ibu atau bapanya dihukum bunuh.⁷

Syarat agama, yang berbeza mengikut negeri seperti dalam jadual di atas dan dihuraikan di bawah.

Satu perkara lagi ada dalam enakmen Selangor dan Perak. Walaupun datuk atau nenek sudah membuat wasiat, hibah atau pemberian lain kepada cucu itu, cucu masih berhak kepada wasiat wajibah jika dia memenuhi syarat asasnya.⁵⁹ Enakmen Selangor kemudian mengambil kira pemberian itu dalam kadarnya. Jika wasiat, hibah atau pemberian itu kurang daripada bahagian faraid ibu atau bapa cucu itu, kadarnya mengikut kadar wasiat wajibah. Jika datuk atau nenek mewasiatkan kadar yang melebihi bahagian faraid itu tetapi tidak melebihi satu pertiga, lebihan itu dikira sebagai wasiat ikhtiyariyyah (wasiat biasa) yang berhak diterima cucu tanpa perlu persetujuan waris.⁵

Berapa kadar wasiat wajibah?

Kadarnya ialah bahagian faraid ibu atau bapa cucu itu, seolah-olah ibu atau bapa itu masih hidup ketika datuk atau nenek meninggal. Had tertingginya satu pertiga harta pusaka.²⁵⁴

Jika bahagian itu kurang daripada satu pertiga, cucu mengambil kadar itu. Jika ia melebihi satu pertiga, ia dihadkan kepada satu pertiga melainkan waris datuk atau nenek bersetuju memberi lebih.⁵⁷ Persetujuan waris dalam bab wasiat dihuraikan dalam artikel ahli waris tidak setuju dengan wasiat, apa hukumnya.

Apabila cucu yang layak lebih daripada seorang, kadar itu dikongsi. Seorang cucu mengambil keseluruhannya. Cucu yang semuanya lelaki atau semuanya perempuan berkongsi sama rata. Gabungan lelaki dan perempuan dibahagi mengikut nisbah faraid, iaitu lelaki dua bahagian dan perempuan satu bahagian.⁵⁴⁷

Contoh pengiraan bagi seorang cucu di Selangor, apabila bahagian bapanya 1/2 lalu dihadkan kepada 1/3, ada dalam artikel bolehkah cucu mewarisi harta datuk.

Bila wasiat wajibah dikeluarkan?

Wasiat wajibah bukan hak pertama ke atas harta si mati. Selangor dan Perak menetapkan ia dilaksanakan setelah didahulukan pengurusan jenazah, wasiat ikhtiyariyyah (wasiat yang dibuat sendiri oleh si mati) dan hutang-piutang.⁵⁹ Kelantan menetapkan tertib yang sama.⁴ Pahang pula menyenaraikan antaranya wasiat datuk atau nenek, perbelanjaan pengkebumian, hutang dan ibadah khusus yang belum selesai seperti zakat dan badal haji.⁷

Tertib umum hak-hak ke atas harta si mati sebelum faraid dihuraikan dalam artikel lima hak yang perlu diselesaikan sebelum faraid.

Adakah wasiat wajibah perlu ditulis?

Tidak. Wasiat wajibah bukan dokumen yang dibuat oleh datuk atau nenek. Enakmen memberikannya justeru apabila datuk atau nenek mati tanpa membuat wasiat kepada cucu itu.²⁵ Tiada apa yang perlu ditulis, ditandatangani atau didaftarkan semasa hidup.

Yang perlu dibuat ialah menuntutnya semasa pusaka ditadbir. Di Perak, enakmen menyatakan pengesahan wasiat, termasuk wasiat wajibah, hendaklah dibuat di mahkamah dan perintah mahkamah itu mengikat waris, wakil persendirian, pentadbir dan pemegang amanah.⁹

Wasiat biasa yang dibuat sendiri oleh seseorang ialah perkara yang berbeza. Ia memang elok ditulis dan cara menyediakannya dihuraikan di Solusi Harta.

Wasiat wajibah bagi ahli keluarga bukan Islam

Berlainan agama menghalang pewarisan. Nabi SAW bersabda bahawa orang Islam tidak mewarisi orang kafir dan orang kafir tidak mewarisi orang Islam.¹⁰

لاَ يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ وَلاَ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ

“Orang Islam tidak mewarisi orang kafir dan orang kafir tidak mewarisi orang Islam.”

Tiada satu pun daripada tujuh enakmen yang kami baca memberi wasiat wajibah kepada ahli keluarga bukan Islam. Sebaliknya, empat daripadanya meletakkan syarat agama secara nyata. Perak mensyaratkan cucu itu beragama Islam.⁹ Selangor mensyaratkan bapa atau ibu cucu itu beragama Islam pada saat kematiannya.⁵ Kelantan dan Pahang menafikan hak cucu yang menganut agama berlainan daripada ibu atau bapanya.⁴⁷ Enakmen Negeri Sembilan dan Melaka pula terpakai kepada orang Islam sahaja.²⁶

Pintu yang terbuka ialah wasiat biasa. Mazhab Syafi’i mensahkan wasiat kepada orang bukan Islam. Matan al-Minhaj menyebut zimmi dan menurut pendapat yang lebih sahih juga kafir harbi dan murtad. Syarahnya menjelaskan wasiat kepada zimmi sah pada harta yang sah dimilikinya, sama seperti harus bersedekah kepadanya. al-Syirbini menukil riwayat bahawa Safiyyah RA berwasiat seribu dinar kepada saudaranya yang beragama Yahudi.¹¹

وتصح الوصية لذمي بما يصح تملكه له كما يجوز التصدق عليه

“Sah wasiat kepada zimmi pada apa yang sah dimilikinya, sebagaimana harus bersedekah kepadanya.”

Maka seorang Islam yang mahu meninggalkan sesuatu kepada ibu bapa, adik-beradik atau anak yang bukan Islam boleh berbuat demikian melalui wasiat dalam had satu pertiga, kerana mereka bukan warisnya. Wasiat itu mesti dibuat sendiri semasa hidup. Ia tidak akan timbul secara automatik selepas kematian.

Kesimpulan

Wasiat wajibah ialah hak berkanun bagi cucu yang ibu atau bapanya meninggal lebih dahulu daripada datuk atau nenek. Ia bukan berasal daripada mazhab Syafi’i, tetapi daripada ijtihad undang-undang yang bermula di Mesir pada tahun 1946 dan kemudian digubal dalam enakmen negeri di Malaysia.

Kadarnya ialah bahagian ibu atau bapa cucu itu, dihadkan kepada satu pertiga melainkan waris bersetuju dan ia dikeluarkan selepas kos jenazah, hutang dan wasiat si mati. Ia tidak perlu ditulis, kerana ia timbul apabila tiada wasiat.

Siapa yang layak bergantung pada negeri. Cucu daripada anak perempuan layak di Selangor, Kelantan, Pahang dan Perak, tetapi tidak di Negeri Sembilan, Melaka dan Sabah. Ahli keluarga yang bukan Islam tidak menerima wasiat wajibah. Mereka hanya boleh menerima wasiat biasa yang dibuat semasa hidup.