Adakah Cicit Berhak Mewarisi Harta Moyang?

Pendahuluan

Seorang pembaca dari Selangor bertanya tentang sebidang tanah geran peninggalan arwah. Arwah mempunyai seorang anak lelaki dan dua orang anak perempuan. Setiap anak itu pula sudah mempunyai anak lelaki dan anak perempuan sendiri. Soalannya ringkas. Adakah keturunan daripada anak-anak perempuan arwah, termasuk cicitnya, layak menerima harta itu?

Soalan seperti ini tidak boleh dijawab dengan satu ayat. Jawapannya bergantung pada dua perkara. Pertama, keturunan itu bersambung kepada arwah melalui lelaki ataupun melalui perempuan. Kedua, siapa yang masih hidup pada saat arwah meninggal dunia. Artikel ini menghuraikan kedua-duanya, kemudian mengira dua keadaan bagi bentuk keluarga yang sama.

Cicit melalui lelaki sahaja ialah waris

Al-Quran menyebut bahagian awlad, iaitu anak-anak, dengan kadar lelaki dua kali ganda perempuan.¹

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَـٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Allah perintahkan kamu mengenai (pembahagian harta pusaka untuk) anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua orang anak perempuan.”

Mazhab Syafi’i meletakkan anak-anak kepada anak lelaki, hingga ke peringkat yang paling bawah, di tempat anak kandung apabila anak kandung tiada. Kaedah yang sama berulang pada setiap peringkat. Cicit berbanding cucu sama seperti cucu berbanding anak.²

Maka cicit lelaki yang bapanya anak kepada anak lelaki arwah ialah ’asabah (waris yang mengambil baki). Takrif ’asabah dengan dirinya sendiri ialah setiap lelaki yang tiada perempuan antara dia dengan si mati. Senarainya menyebut anak lelaki kepada anak lelaki hingga ke bawah.³ Cicit perempuan dalam garis yang sama juga waris, seperti cucu perempuan daripada anak lelaki.²

Cicit didinding oleh keturunan yang lebih dekat

Kedudukan sebagai waris tidak bermakna cicit pasti menerima sesuatu. Cucu lelaki daripada anak lelaki hanya didinding oleh anak lelaki atau cucu lelaki yang lebih dekat kepada si mati.⁴ Kaedah itu turun ke peringkat cicit. Selagi arwah meninggalkan anak lelaki yang hidup atau cucu lelaki daripada anak lelaki yang hidup, cicit tidak mendapat apa-apa.²

Dalam keluarga yang biasa, keadaan ini jarang berlaku. Cicit hanya menjadi waris apabila anak lelaki dan cucu lelaki dalam garis itu sudah meninggal lebih dahulu daripada arwah.

Keturunan melalui anak perempuan ialah zawil arham

Keadaannya berbeza sebaik sahaja ada seorang perempuan dalam rantaian antara keturunan itu dengan arwah. Kitab mazhab Syafi’i menyenaraikan anak-anak kepada anak perempuan sebagai zawil arham, iaitu kerabat yang mempunyai pertalian darah tetapi bukan waris dalam faraid. Contoh yang diberi kitab itu termasuk anak perempuan kepada anak perempuan dan juga anak perempuan kepada cucu perempuan daripada anak lelaki. Kedudukan ini sama bagi lelaki dan perempuan. Senarai itu ditutup dengan sesiapa yang bersambung kepada si mati melalui mereka.⁵

Maknanya cucu daripada anak perempuan ialah zawil arham. Cicit yang bersambung melalui cucu itu juga zawil arham. Begitu juga cicit yang ibunya cucu perempuan daripada anak lelaki arwah, walaupun datuknya anak lelaki arwah sendiri. Satu perempuan dalam rantaian sudah cukup untuk mengeluarkan seseorang daripada golongan waris.³⁵

Perlu dibezakan antara “bukan waris” dengan “terdinding”. Waris yang terdinding tetap waris, cuma terhalang oleh waris lain yang lebih dekat. Zawil arham pula tidak termasuk dalam golongan waris walaupun tiada orang lain. Perbezaannya dihuraikan dalam beza terhijab dengan bukan waris.

Kenapa zawil arham tidak mewarisi di Malaysia?

Asal mazhab Syafi’i menyatakan zawil arham tidak mewarisi. Harta yang tiada warisnya pergi ke Baitulmal. Ulama Syafi’i terkemudian berpendapat bahawa apabila Baitulmal tidak teratur, baki dikembalikan dahulu kepada ahli fardu.⁶ Dalam keluarga pembaca, isu ini tidak timbul langsung, kerana cucu daripada anak lelaki arwah ialah waris yang mengambil seluruh baki. Huraian lanjut tentang zawil arham dan Baitulmal ada dalam mana lebih utama, Baitulmal atau dzawil arham.

Urutan kematian mengubah segalanya

Inilah perkara yang paling kerap terlepas pandang. Pusaka hanya berpindah kepada waris yang dipastikan hidup pada saat pewaris meninggal.⁷ Jadi soalan pertama yang mesti dijawab bukan “siapa cucu dan cicit arwah”, tetapi “anak-anak arwah meninggal sebelum ataupun selepas arwah”.

Anak perempuan meninggal selepas arwah

Jika anak perempuan itu masih hidup ketika arwah meninggal, dia waris penuh. Dia mengambil bahagiannya sebagai anak, dengan kadar separuh daripada bahagian saudara lelakinya.¹ Bahagian itu menjadi hartanya sendiri walaupun tanah belum dipecah atau ditukar nama.

Apabila dia pula meninggal, bahagian itu dibahagi kepada warisnya sendiri, iaitu suaminya jika masih hidup dan anak-anaknya. Anak-anaknya menerimanya sebagai waris kepada ibu mereka, bukan sebagai waris kepada datuk mereka. Keadaan dua kematian sebelum harta dibahagi ini dipanggil munasakhat. Setiap kematian dikira sebagai masalah yang berasingan.⁸

Kaedah yang sama turun ke peringkat cicit. Jika cucu itu hidup ketika ibunya meninggal, kemudian dia pula meninggal, bahagiannya berpindah kepada anak-anaknya. Cicit melalui anak perempuan boleh menerima sebahagian tanah moyangnya dengan cara ini, walaupun mereka bukan waris faraid kepada moyang itu. Huraian penuh ada dalam kematian berlapis, munasakhat dan siapa mewarisi siapa.

Anak perempuan meninggal lebih dahulu

Jika anak perempuan itu meninggal sebelum arwah, dia tidak mewarisi apa-apa daripada arwah.⁷ Faraid tidak mengenal konsep anak-anaknya mengambil “bahagian ibu” bagi pihaknya. Anak-anaknya kekal zawil arham kepada datuk mereka.⁵

Yang mungkin diterima mereka ialah wasiat wajibah, iaitu hak berkanun dalam enakmen negeri. Ia bukan faraid dan bukan wasiat yang dibuat arwah.

Wasiat wajibah bagi cucu dan cicit di Selangor

Enakmen Wasiat Selangor memberi wasiat wajibah kepada cucu daripada anak lelaki atau anak perempuan yang mati terlebih dahulu daripada datuk atau nenek, ataupun mati serentak dengannya. Cucu itu mestilah bukan waris kepada datuk atau nenek tersebut. Dia juga mestilah belum menerima harta daripadanya melalui hibah, wasiat atau pemberian lain mengikut kadar wasiat wajibah.⁹

Kadarnya ialah bahagian faraid ibu atau bapa cucu itu seandainya mereka masih hidup, tetapi tidak melebihi satu pertiga harta pusaka. Jika cucu itu terdiri daripada lelaki dan perempuan, mereka membahagikannya dengan nisbah faraid anak lelaki dan anak perempuan.⁹

Cucu daripada anak lelaki arwah tidak layak menerima wasiat wajibah, kerana mereka memang waris. Syarat pertama ialah cucu itu bukan waris.⁹

Adakah cicit termasuk?

Teks seksyen 27 Enakmen Selangor menyebut “cucu” dan “datuk atau nenek” sahaja. Enakmen itu tidak mentakrifkan perkataan cucu dalam bahagian tafsirannya.⁹¹⁰ Kami tidak menemui peruntukan yang menyebut cicit, mahupun keputusan mahkamah yang meluaskannya kepada cicit.

Enakmen Kelantan pula berbeza. Ia menyatakan dengan jelas bahawa anak lelaki dan perempuan daripada anak lelaki dan anak perempuan, iaitu cucu, “ke bawah” layak menerima wasiat wajibah.¹¹ Perbandingan antara negeri, termasuk negeri yang menghadkannya kepada cucu daripada anak lelaki sahaja, ada dalam wasiat wajibah di Malaysia, siapa layak dan negeri mana.

Maka bagi pusaka di Selangor, tuntutan wasiat wajibah oleh cicit wajar dirujuk kepada Mahkamah Syariah sebelum keluarga menganggapnya terpakai atau tidak.

Contoh pengiraan bagi keluarga yang sama

Kedua-dua contoh di bawah menggunakan bentuk keluarga seperti soalan pembaca. Arwah meninggalkan tanah bernilai RM240,000. Beliau mempunyai seorang anak lelaki dan dua orang anak perempuan, iaitu A dan B. Anak lelaki mempunyai seorang anak lelaki dan dua anak perempuan. A mempunyai seorang anak lelaki dan seorang anak perempuan. B mempunyai seorang anak lelaki dan dua anak perempuan.

Kami menganggap arwah tidak meninggalkan isteri atau ibu bapa yang hidup, tiada hutang dan tiada wasiat. Kiraan bagi keluarga tuan puan sendiri boleh dibuat di efaraid.com.

Ketiga-tiga anak meninggal sebelum arwah

Arwah tidak meninggalkan anak yang hidup. Cucu daripada anak lelaki mengambil tempat anak sebagai ’asabah, dengan cucu lelaki mendapat dua kali ganda cucu perempuan.²³ Cucu daripada A dan B ialah zawil arham dan tidak mendapat bahagian faraid.⁵

Ini kiraan faraid semata-mata. Di Selangor, anak-anak A dan anak-anak B mungkin layak menerima wasiat wajibah yang ditolak dahulu sebelum faraid dibahagi. Seandainya A dan B masih hidup, bahagian setiap seorang ialah 1/4, iaitu kurang daripada satu pertiga.⁹

Namun gabungan dua kumpulan cucu itu ialah 1/2. Subseksyen 27A(1) menyebut had satu pertiga bagi kadar cucu yang berhak, tetapi tidak menyatakan dengan jelas sama ada had itu dikira bagi setiap kumpulan cucu atau bagi semua cucu bersama.⁹ Kami tidak mahu meneka angkanya. Keluarga dalam keadaan ini perlu mendapatkan perintah Mahkamah Syariah tentang kadar wasiat wajibah sebelum tanah dibahagi.

Ketiga-tiga anak meninggal selepas arwah

Kali ini ketiga-tiga anak masih hidup ketika arwah meninggal, tetapi mereka juga meninggal sebelum tanah dibahagi. Kami menganggap setiap anak itu tidak meninggalkan pasangan yang hidup.

Pada kematian arwah, anak lelaki mengambil 2 bahagian dan setiap anak perempuan 1 bahagian daripada 4.¹ Bahagian setiap anak kemudian dibahagi kepada anak-anaknya sendiri, lelaki dua kali ganda perempuan.⁸ Apabila ketiga-tiga masalah itu disatukan, tanah dibahagi kepada 48 bahagian, iaitu RM5,000 bagi setiap bahagian.

Garis anak lelaki mendapat 24 bahagian. Setiap garis anak perempuan mendapat 12 bahagian. Anak-anak A dan B menerima bahagian walaupun mereka zawil arham kepada datuk mereka, kerana yang mereka warisi ialah harta ibu mereka sendiri. Jika anak-anak arwah meninggalkan suami atau isteri yang masih hidup, pasangan itu mengambil bahagiannya dahulu daripada bahagian anak tersebut. Angka di atas akan berubah.

Contoh ini menunjukkan kenapa tarikh kematian setiap orang mesti dipastikan dengan sijil kematian sebelum apa-apa kiraan dibuat. Keluarga yang sama boleh berakhir dengan pembahagian yang jauh berbeza hanya kerana urutan kematiannya.

Kesimpulan

Cicit yang bersambung kepada moyang melalui lelaki sahaja ialah waris. Dia mengambil tempat anak atau cucu apabila mereka tiada. Namun cicit itu didinding oleh anak lelaki atau cucu lelaki daripada anak lelaki yang masih hidup.

Cucu dan cicit yang bersambung melalui anak perempuan, pada mana-mana peringkat, ialah zawil arham dan bukan waris faraid. Walaupun begitu, mereka boleh menerima bahagian melalui pusaka ibu atau nenek mereka sendiri jika ibu atau nenek itu hidup ketika arwah meninggal. Jika ibu mereka meninggal lebih dahulu, cucu mungkin layak menerima wasiat wajibah di Selangor, tetapi teks enakmennya tidak menyebut cicit.

Bagi soalan pembaca, langkah pertama ialah memastikan tarikh kematian arwah dan setiap anaknya. Cara mengira bahagian anak lelaki dan anak perempuan pula ada dalam cara pengiraan faraid untuk anak lelaki. Kedudukan cucu pula dihuraikan dengan lebih terperinci dalam bolehkah cucu mewarisi harta datuk.