Beza antara Terhijab dengan Bukan Waris

Pendahuluan

Seorang pembaca pernah menghantar pengiraan faraid yang tepat, lengkap dengan penggunaan radd pada tempatnya. Satu perkara sahaja yang perlu diperhalusi. Ia bukan pada nombor tetapi pada satu perkataan.

Dia menulis bahawa cucu lelaki daripada anak perempuan terhijab kerana ada anak perempuan yang masih hidup. Natijahnya betul, iaitu cucu itu memang tidak menerima apa-apa. Istilahnya yang tidak tepat.

Apa yang dimaksudkan dengan hijab?

Al-Lahim mentakrifkan hijab dari segi bahasa sebagai menghalang. Dari segi istilah faraid pula, takrifnya lebih khusus daripada itu.¹

منع من قام به سبب الإرث من إرثه أو من أوفر حظَّيْه

Menghalang orang yang padanya sudah ada sebab pewarisan daripada pusakanya atau daripada bahagiannya yang lebih besar.

Perhatikan bahagian tengah takrif itu, iaitu orang yang padanya sudah ada sebab pewarisan. Hijab mengandaikan orang itu memang seorang waris. Dia mempunyai sebab yang melayakkannya, cuma ada orang lain yang lebih hampir menghalangnya.

Sesiapa yang tiada sebab pewarisan padanya tidak terkena hijab langsung. Bukan kerana dia terlepas daripadanya, tetapi kerana tiada apa-apa hak yang hendak dihalang pada mulanya.

Cucu daripada anak perempuan tiada dalam senarai

Di sinilah soalan itu terjawab dengan mudah. Kitab faraid menyenaraikan waris satu per satu. Senarai itu tertutup.

Lima belas waris lelaki disenaraikan, iaitu anak lelaki, cucu lelaki daripada anak lelaki, bapa, datuk sebelah bapa, tiga jenis saudara lelaki, dua jenis anak saudara lelaki, dua jenis bapa saudara, dua jenis sepupu, suami dan pemerdeka.²

Cucu lelaki yang disebut dalam senarai itu ialah cucu daripada anak lelaki. Cucu daripada anak perempuan tiada di dalamnya. Begitu juga dalam senarai sepuluh waris perempuan, cucu perempuan yang disebut ialah cucu daripada anak lelaki sahaja.³

Jadi cucu daripada anak perempuan tidak pernah masuk ke dalam senarai untuk kemudiannya dikeluarkan oleh anak perempuan yang masih hidup. Dia memang tiada di dalamnya sejak awal.

Siapa golongan dzawil arham?

Al-Lahim memberikan takrifnya dalam satu baris yang ringkas. Dzawil arham ialah setiap kerabat yang tidak mewarisi dengan kadar tetap mahupun dengan asobah.⁴

كل قريب لا يرث بفرض ولا تعصيب

Setiap kerabat yang tidak mewarisi dengan kadar tetap mahupun dengan asobah.

Perhatikan bahawa takrif itu sendiri mengandaikan orang itu memang kerabat. Yang tiada padanya hanyalah kedudukan dalam dua cara mewarisi. Antara mereka ialah cucu daripada anak perempuan, anak saudara perempuan, bapa saudara sebelah ibu serta ibu saudara sama ada sebelah ibu atau sebelah bapa.

Perkataan arham itu sendiri daripada kata dasar rahim, iaitu tempat terbentuknya janin, kemudian dipakai untuk pertalian kekeluargaan umumnya.⁴ Namanya menunjukkan hubungan yang diiktiraf, tetapi pengiktirafan itu tidak dengan sendirinya menjadikan seseorang waris. Yang menentukannya ialah saluran hubungan itu. Cucu yang pertaliannya kepada si mati melalui anak perempuan berada dalam golongan ini.

Bila dzawil arham mewarisi?

Di sini ada khilaf antara mazhab. Ia perlu dinyatakan supaya pembaca tidak tersalah sangka bahawa jawapannya satu sahaja.

Mazhab Syafi’i pada asalnya tidak mewariskan dzawil arham. Harta yang tiada waris fardu dan tiada asobah diserahkan kepada Baitulmal.

Tetapi ulama muta’akhkhirin dalam mazhab Syafi’i bersepakat bahawa apabila Baitulmal tidak teratur pengurusannya, dzawil arham mewarisi harta itu apabila tiada ashab al-furud dan tiada asobah.⁵ Perbahasan penuh tentang keutamaan antara Baitulmal dengan dzawil arham ada dalam artikel Baitulmal atau dzawil arham.

Satu perkara lagi yang perlu diketahui. Selagi ada waris fardu, baki harta tidak terus jatuh kepada dzawil arham. Radd didahulukan, iaitu baki itu dikembalikan kepada pemegang kadar tetap terlebih dahulu.⁵

Pasangan pula dikecualikan daripada radd. Al-Lahim menyatakannya dengan tegas, iaitu baki dikembalikan kepada semua pemegang kadar tetap kecuali suami dan isteri.⁶

يرد على جميع أصحاب الفروض سوى الزوجين

Baki dikembalikan kepada semua pemegang kadar tetap kecuali suami dan isteri.

Sebabnya kembali kepada perkara yang sama, iaitu sebab pewarisan. Radd bersandarkan pertalian darah, sedangkan pasangan mewarisi kerana akad perkahwinan. Halaman berikutnya menyenaraikan tujuh golongan yang berhak menerima radd, iaitu anak perempuan, cucu perempuan, saudara perempuan seibu sebapa, saudara perempuan sebapa, anak ibu, ibu dan nenek. Kesemuanya kerabat nasab.⁶

Kerana itu apabila si mati hanya meninggalkan pasangan, baki tidak dikembalikan kepada pasangan itu. Ia turun kepada dzawil arham bagi pandangan yang mewariskan mereka.

Kenapa perbezaan istilah ini penting?

Mudah untuk menganggap perbezaan antara “terhijab” dengan “bukan waris” sebagai perbezaan perkataan semata-mata, kerana natijahnya sama, iaitu kedua-duanya tidak menerima apa-apa.

Perbezaannya menampakkan diri apabila keadaan berubah. Seorang waris yang terhijab akan menerima haknya sebaik sahaja orang yang menghalangnya tiada. Cucu lelaki daripada anak lelaki umpamanya akan mewarisi apabila tiada anak lelaki. Seorang yang bukan waris pula tidak akan menerima apa-apa walaupun seluruh senarai itu kosong, kecuali melalui jalan dzawil arham yang syaratnya sendiri panjang.

Dua keadaan yang kelihatan sama hari ini akan memberi jawapan yang berlainan pada kes berikutnya. Kerana itulah kitab meletakkan bab hijab pada kedudukan yang tinggi. Al-Lahim menyebutnya sebagai antara bab faraid yang paling besar. Beliau turut memetik kata sebahagian ulama bahawa haram bagi orang yang tidak mengetahui bab ini untuk memberikan jawapan hukum dalam faraid.¹

Kesimpulan

Hijab menghalang orang yang memang ada hak. Bukan waris pula tidak pernah ada hak untuk dihalang.

Cucu daripada anak perempuan tergolong dalam kumpulan kedua. Dia tiada dalam senarai lima belas waris lelaki mahupun sepuluh waris perempuan, jadi ketiadaannya dalam pembahagian bukan kerana anak perempuan yang masih hidup menghalangnya.

Ilmu faraid menuntut ketepatan pada nombor. Ia menuntut ketepatan yang sama pada perkataan. Nombor yang salah senang dikesan kerana jumlahnya tidak menjadi. Istilah yang salah tidak menunjukkan apa-apa tanda sehinggalah ia dipakai pada kes yang berikutnya.

Istilah Arab yang lain, yang kerap ditemui dalam kitab dan dokumen mahkamah, disenaraikan dalam Istilah-Istilah dalam Kitab Fiqh.