Suami atau Isteri Meninggal Tanpa Anak, Siapa Waris?

Pendahuluan

Pasangan yang tidak dikurniakan anak biasanya hidup berdua sahaja selama bertahun-tahun. Rumah, kereta dan simpanan dibina bersama. Apabila salah seorang meninggal dunia, ramai yang menyangka seluruh harta itu terus menjadi milik pasangan yang masih hidup.

Sangkaan itu tidak tepat. Pasangan memang waris yang tidak pernah gugur, tetapi bahagiannya tetap terhad. Selebihnya pergi kepada ibu bapa arwah, datuk atau adik-beradiknya. Apabila tiada seorang pun daripada mereka, baki itu masih tidak kembali kepada pasangan.

Artikel ini menghuraikan keadaan tanpa anak secara menyeluruh, iaitu bahagian pasangan, siapa yang mengambil baki dan lima contoh pengiraan. Keadaan yang ada anak dihuraikan dalam suami meninggal, siapa waris dan berapa bahagiannya dan isteri atau ibu meninggal, bagaimana hartanya dibahagi.

Apa yang diselesaikan sebelum harta dibahagi?

Faraid hanya terpakai pada harta bersih. Belanja pengurusan jenazah, hutang dan wasiat dalam had satu pertiga diselesaikan dahulu, barulah baki dibahagi.¹ Butirannya ada dalam lima hak yang perlu diselesaikan sebelum faraid.

Bagi pasangan tanpa anak, satu tuntutan lagi sangat penting, iaitu harta sepencarian. Harta yang diusahakan bersama sepanjang perkahwinan boleh dituntut di Mahkamah Syariah. Bahagian yang diperintahkan kepada pasangan tidak lagi dikira sebagai pusaka.² Caranya dihuraikan dalam harta sepencarian selepas kematian.

Berapa bahagian pasangan apabila tiada anak?

Suami menerima 1/2 daripada harta isterinya yang tidak meninggalkan anak. Isteri menerima 1/4 daripada harta suaminya yang tidak meninggalkan anak.³

وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَٰجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ ۚ مِنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَآ أَوْ دَيْنٍ ۚ وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ

“Dan bagi kamu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh isteri-isteri kamu jika mereka tidak mempunyai anak. Tetapi jika mereka mempunyai anak maka kamu beroleh satu perempat dari harta yang mereka tinggalkan, sesudah ditunaikan wasiat yang mereka wasiatkan dan sesudah dibayarkan hutangnya. Dan bagi mereka (isteri-isteri) pula satu perempat dari harta yang kamu tinggalkan, jika kamu tidak mempunyai anak.”

Maksud tiada anak dalam faraid

Tiada anak di sini bermaksud tiada keturunan yang mewarisi, iaitu anak lelaki, anak perempuan, cucu daripada anak lelaki dan ke bawah. Ia termasuk anak daripada perkahwinan lain.⁴⁵

Tiga keadaan biasanya mengelirukan keluarga. Pertama, arwah isteri ada anak daripada suami terdahulu. Anak itu waris kepada ibunya, jadi suami yang masih hidup hanya menerima 1/4 walaupun perkahwinan mereka sendiri tanpa anak.⁴ Kedua, arwah ada cucu daripada anak perempuan sahaja. Cucu itu bukan keturunan yang mewarisi, jadi pasangan tetap menerima kadar yang lebih besar.⁵ Ketiga, anak angkat. Anak angkat bukan waris faraid, seperti yang dihuraikan dalam pewarisan harta anak angkat.

Isteri lebih daripada seorang

Kadar 1/4 itu kadar bagi semua isteri bersama. Kitab faraid menyebut pewaris 1/4 ialah suami serta isteri ataupun isteri-isteri.⁴ Dua isteri kepada suami yang tiada anak berkongsi 1/4, iaitu 1/8 seorang.

Pasangan tidak boleh digugurkan

Suami dan isteri termasuk golongan yang tidak mendinding sesiapa dan tidak didinding oleh sesiapa.⁶ Kehadiran ibu bapa ataupun adik-beradik arwah tidak mengurangkan bahagian pasangan. Yang mengubahnya hanyalah keturunan yang mewarisi dan ’aul dalam keadaan tertentu, seperti contoh ketiga di bawah.

Siapa mengambil baki selepas bahagian pasangan?

Selepas pasangan mengambil 1/2 atau 1/4, baki pergi kepada kerabat arwah mengikut susunan yang tetap. Waris ’asabah (waris yang mengambil baki) yang paling hampir didahulukan.⁷

Apabila ibu dan bapa masih hidup

Ibu dan bapa arwah mengambil semua baki. Di sinilah lahirnya dua masalah yang terkenal, iaitu al-’Umariyyatain, juga dinamakan al-Gharrawain. Dalam susunan suami, ibu dan bapa ataupun isteri, ibu dan bapa, ibu menerima 1/3 daripada baki selepas bahagian pasangan, bukan 1/3 daripada keseluruhan harta.⁸⁵ Bapa mengambil selebihnya. Angka kedua-dua masalah itu sudah ditunjukkan dalam contoh isteri, ibu dan bapa dan contoh suami, ibu dan bapa.

Adik-beradik arwah tidak mewarisi apabila bapa masih hidup.⁹

Apabila hanya ibu yang masih hidup

Ibu menerima 1/3 daripada keseluruhan harta jika arwah tiada anak dan tiada dua orang adik-beradik atau lebih. Jika arwah ada dua orang adik-beradik atau lebih, bahagian ibu turun kepada 1/6.¹⁰

فَإِن لَّمْ يَكُن لَّهُۥ وَلَدٌ وَوَرِثَهُۥٓ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ ٱلثُّلُثُ ۚ فَإِن كَانَ لَهُۥٓ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ ٱلسُّدُسُ

“Tetapi jika si mati tidak mempunyai anak, sedang yang mewarisinya hanyalah kedua ibu bapanya, maka bahagian ibunya ialah satu pertiga. Kalau pula si mati itu mempunyai beberapa orang saudara (adik-beradik), maka bahagian ibunya ialah satu perenam.”

Adik-beradik itu menurunkan bahagian ibu sama ada mereka seibu sebapa atau tidak dan sama ada mereka sendiri mewarisi atau terdinding.⁵ Baki selepas pasangan dan ibu pula pergi kepada datuk ataupun adik-beradik arwah.

Apabila bapa tiada tetapi datuk masih hidup

Datuk sebelah bapa mengambil tempat bapa. Bezanya dua. Pertama, datuk tidak menggugurkan saudara seibu sebapa dan saudara sebapa, sebaliknya berkongsi dengan mereka.¹¹ Cara perkongsiannya, apabila ada pasangan, ialah datuk mengambil yang paling banyak antara 1/6 harta, 1/3 baki dan berkongsi seperti seorang saudara.¹²

Kedua, datuk tidak menurunkan bahagian ibu kepada 1/3 baki. Dalam susunan pasangan, ibu dan datuk, ibu menerima 1/3 daripada keseluruhan harta.¹¹ Contoh kedua di bawah menunjukkan kesannya. Perbahasan datuk dengan adik-beradik dihuraikan dalam anak bujang meninggal dunia, siapa waris hartanya.

Apabila ibu bapa dan datuk sudah tiada

Adik-beradik arwah pula yang mewarisi bersama pasangan. Saudara lelaki seibu sebapa mengambil baki. Jika ada saudara perempuan seibu sebapa bersamanya, mereka berkongsi baki dengan nisbah dua bahagian lelaki bagi satu bahagian perempuan.¹³⁷

Saudara perempuan seibu sebapa tanpa saudara lelaki menerima kadar tetap, iaitu 1/2 bagi seorang dan 2/3 bagi dua orang atau lebih.¹³

إِنِ ٱمْرُؤٌا۟ هَلَكَ لَيْسَ لَهُۥ وَلَدٌ وَلَهُۥٓ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ

“iaitu jika seseorang mati yang tidak mempunyai anak dan ia mempunyai seorang saudara perempuan, maka bagi saudara perempuan itu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh si mati”

Saudara seibu, iaitu adik-beradik yang berkongsi ibu sahaja, menerima 1/6 bagi seorang dan 1/3 dikongsi sama rata bagi dua orang atau lebih, lelaki dan perempuan sama banyak.³ Mereka gugur jika arwah ada bapa ataupun datuk.⁹ Siapa mendinding siapa di kalangan adik-beradik dihuraikan dalam bahagian adik-beradik si mati dan waris yang terdinding.

Contoh pengiraan bagi lima susunan keluarga

Kesemua contoh menganggap harta bersih selepas hak-hak di atas diselesaikan. Bapa arwah dalam semua contoh sudah meninggal dunia. Kiraan bagi keluarga tuan puan sendiri boleh dibuat di efaraid.com.

Isteri, ibu dan dua saudara lelaki

Suami meninggal dunia tanpa anak. Harta bersih RM120,000.

Isteri menerima 1/4 kerana tiada anak. Ibu menerima 1/6, bukan 1/3, kerana arwah ada dua orang saudara.¹⁰ Asal masalahnya 12. Baki 7 tidak boleh dibahagi dua, jadi asal masalah didarab 2 menjadi 24. Setiap bahagian bernilai RM5,000.

Isteri, ibu dan datuk

Suami meninggal dunia tanpa anak dan tanpa adik-beradik. Bapanya sudah tiada tetapi datuk sebelah bapa masih hidup. Harta bersih RM120,000.

Kalau datuk itu bapa, susunan ini menjadi al-’Umariyyah dan ibu hanya menerima 1/3 daripada baki. Datuk tidak menurunkan ibu begitu, jadi ibu menerima 1/3 daripada keseluruhan harta.¹¹ Datuk mengambil baki 5 sebagai ’asabah.

Suami, ibu dan seorang saudara perempuan

Isteri meninggal dunia tanpa anak. Bapanya sudah tiada dan dia meninggalkan seorang saudara perempuan seibu sebapa. Harta bersih RM80,000.

Kadar suami 1/2, ibu 1/3 dan saudara perempuan 1/2 berjumlah 8 daripada 6. Bahagian melebihi harta, jadi asal masalah dinaikkan kepada 8. Inilah ’aul, iaitu bilangan bahagian bertambah dan kadar yang diterima setiap waris berkurang.¹⁴ Ibu kekal 1/3 kerana arwah hanya ada seorang saudara. Kesannya ditanggung bersama, iaitu suami menerima 3/8 dan bukan 1/2.

Suami, ibu, dua saudara seibu dan seorang saudara lelaki seibu sebapa

Susunan ini dinamakan masalah musyarakah. Isteri meninggal dunia tanpa anak. Bapanya sudah tiada. Dia meninggalkan seorang saudara lelaki dan seorang saudara perempuan seibu, serta seorang saudara lelaki seibu sebapa. Harta bersih RM90,000.

Suami mengambil 3, ibu 1 dan dua saudara seibu 2. Kadar itu sudah menghabiskan 6, jadi saudara lelaki seibu sebapa sebagai ’asabah tidak mendapat apa-apa jika dikira secara biasa. Mazhab Syafi’i memasukkannya ke dalam 1/3 bersama saudara seibu, kerana dia juga anak kepada ibu yang sama.¹⁵ Satu pertiga itu dibahagi sama rata kepada tiga orang, jadi asal masalah didarab 3 menjadi 18. Mughni al-Muhtaj menyebut angka yang sama, iaitu asalnya 6 dan disahkan daripada 18.¹⁵

Kitab itu juga meriwayatkan bahawa Umar RA pernah memutuskan masalah ini tanpa perkongsian pada satu tahun, lalu berkongsi pada tahun berikutnya.¹⁵ Jika saudara itu saudara sebapa sahaja, dia tidak berkongsi dan terus gugur.¹⁵

Isteri sahaja tanpa waris lain

Suami meninggal dunia tanpa anak, tanpa ibu bapa, datuk, nenek, adik-beradik, anak saudara lelaki mahupun bapa saudara. Harta bersih RM100,000.

Isteri tetap menerima 1/4 sahaja. Baki tiga perempat tidak dikembalikan kepadanya. Sebabnya dihuraikan dalam bahagian seterusnya.

Kenapa baki tidak dikembalikan kepada pasangan?

Apabila kadar tetap tidak menghabiskan harta dan tiada ’asabah, ada dua kemungkinan bagi baki itu. Ia diserahkan kepada Baitulmal ataupun dikembalikan kepada waris berkadar tetap melalui radd.

Asal mazhab Syafi’i ialah tiada radd dan baki itu milik Baitulmal.¹⁶ Ulama Syafi’i terkemudian berpendapat apabila Baitulmal tidak teratur, baki dikembalikan kepada waris berkadar tetap. Tetapi yang menerima radd itu ialah waris selain suami dan isteri. Sebabnya radd bersandarkan pertalian kerabat, sedangkan pasangan mewarisi kerana perkahwinan. Mughni al-Muhtaj menukilkan ijmak tentang pengecualian ini daripada Ibn Suraij.¹⁶ Al-Lahim menyatakannya dengan lafaz yang sama, iaitu baki dikembalikan kepada semua pemegang kadar tetap kecuali suami dan isteri.¹⁷

Satu keadaan dikecualikan. Pasangan yang kebetulan juga kerabat arwah, seperti isteri yang juga anak kepada emak saudara arwah, boleh menerima baki itu. Dia menerimanya sebagai kerabat dalam golongan zawil arham, bukan sebagai pasangan.¹⁶

Amalan di Malaysia

Kajian Universiti Kebangsaan Malaysia yang diterbitkan pada 2024 menyatakan bahawa sehingga kini tiada keputusan jawatankuasa fatwa negeri tentang pelaksanaan radd kecuali di Perlis. Kebanyakan negeri mengutamakan pandangan bahawa lebihan harta diserahkan kepada Baitulmal.¹⁸ Kajian itu memberi contoh isteri dan anak perempuan, dengan baki 3 daripada 8 bahagian pergi ke Baitulmal.¹⁸

Keputusan Jawatankuasa Fatwa Negeri Perlis pada 2018 pula menyatakan harta tanpa waris berkadar tetap dan tanpa ’asabah diuruskan oleh Majlis Agama Islam Perlis, dengan keutamaan kepada zawil arham jika dapat dilakukan.¹⁹ Fatwa itu tidak menyebut radd kepada pasangan.

Maka bagi balu atau duda yang tiada waris lain, bahagian faraidnya kekal 1/2 atau 1/4. Perbahasan penuh tentang Baitulmal dan zawil arham ada dalam Baitulmal atau zawil arham, mana yang lebih utama dan apakah Baitulmal dan bila ia menerima pusaka. Pasangan yang mahu hartanya sampai kepada pasangan sepenuhnya perlu merancang semasa hidup. Pilihannya dibincangkan di Solusi Harta.

Kesimpulan

Apabila suami atau isteri meninggal tanpa anak dan tanpa cucu daripada anak lelaki, suami menerima 1/2 dan isteri menerima 1/4. Kadar itu dikongsi sesama isteri dan tidak boleh digugurkan oleh sesiapa.

Baki pergi kepada ibu bapa arwah, dengan ibu menerima 1/3 baki dalam masalah al-’Umariyyatain. Jika bapa tiada, datuk mengambil tempatnya tanpa menurunkan bahagian ibu. Jika ibu bapa dan datuk tiada, adik-beradik arwah mewarisi. Jika tiada sesiapa, baki itu tidak dikembalikan kepada pasangan. Di kebanyakan negeri ia diserahkan kepada Baitulmal.