Tujuh Langkah Pengiraan Faraid

Pendahuluan

Pengiraan faraid kelihatan seperti kerja matematik, tetapi ia sebenarnya kerja menyusun. Nombor hanya datang di hujung, selepas kedudukan setiap waris sudah jelas.

Susunan kerja itu tujuh langkah. Kesemuanya berkhidmat kepada dua perkara sahaja. Dua perkara itu perlu difahami dahulu.

Apa yang dimaksudkan dengan hisab?

Sebelum kepada langkah-langkahnya, ada satu takrif yang menjimatkan banyak masa untuk difahami dahulu.

Al-Lahim menyatakan bahawa hisab dari segi bahasa bermaksud mengira dan menghitung. Dalam istilah ahli faraid pula, ia hanya dua perkara, iaitu ta’sil dan tashih.¹

الحساب في اللغة العد والإحصاء، وفي اصطلاح الفرضيين تأصيل المسائل وتصحيحها

Hisab dari segi bahasa ialah mengira dan menghitung. Dalam istilah ahli faraid pula ia menentukan asal masalah dan mentashihkannya.

Ta’sil ialah mencari asal masalah, iaitu nombor yang boleh menampung semua kadar tanpa pecahan. Tashih pula membetulkan nombor itu apabila ia tidak dapat dibahagi kepada waris tanpa baki. Tujuh langkah di bawah semuanya berkhidmat kepada dua perkara itu.

Tujuh langkah pengiraan faraid

Tujuh langkah di bawah ialah susunan kerja seorang pengira. Enam yang pertama menyiapkan nombor. Yang terakhir menyemak sama ada nombor itu benar-benar menjadi.

Langkah pertama, melakar petak pengiraan

Lakarkan petak dengan lajur untuk nama waris, kadar, asal masalah dan saham. Petak ini bukan syarat sah pengiraan. Ia sekadar tempat meletakkan nombor supaya mata dapat melihat keseluruhan kes sekali pandang.

Sesiapa yang sudah biasa boleh mengira tanpa petak. Tetapi dalam kes yang warisnya ramai, petak itulah yang menyelamatkan pengira daripada terlupa seorang waris di tengah jalan.

Langkah kedua, menentukan waris yang layak

Inilah langkah yang paling kerap menjadi punca kesilapan. Kesilapannya pula tidak kelihatan pada nombor.

Tentukan siapa yang benar-benar layak mewarisi, siapa yang terdinding dan siapa yang langsung bukan waris. Seorang yang tersilap dimasukkan akan mengambil bahagian orang lain, manakala seorang yang tersilap ditinggalkan akan kehilangan haknya sepenuhnya. Kedua-duanya menghasilkan jadual yang kemas dan nampak munasabah.

Selepas senarai waris muktamad, tentukan kadar setiap seorang daripada mereka.

Langkah ketiga, menentukan asal masalah

Asal masalah ialah nombor terkecil yang boleh mengeluarkan kadar dalam masalah itu tanpa pecahan. Al-Lahim mentakrifkannya sebagai aqall adad yakhruj minhu fard al-mas’alah aw furuduha bila kasr.²

Kalau dalam masalah itu hanya ada satu kadar, asal masalahnya ialah penyebut kadar itu sendiri. Kalau kadarnya lebih daripada satu, penyebut-penyebut itu perlu dibandingkan dahulu.

Empat nisbah antara dua nombor

Perbandingan itu menggunakan empat nisbah yang dikenali sebagai kaedah empat ta.³

Tamathul ialah dua nombor yang sama, seperti 4 dengan 4 dan yang diambil ialah salah satu daripadanya.

Tadakhul ialah nombor yang besar terbahagi tepat dengan yang kecil, seperti 4 dengan 8 dan yang diambil ialah yang besar.

Tawafuq ialah dua nombor yang berkongsi faktor tetapi tidak terbahagi tepat, seperti 4 dengan 6. Dalam keadaan itu, wafq salah satunya didarabkan dengan satu lagi secara penuh.

Tabayun ialah dua nombor yang tidak berkongsi apa-apa faktor, seperti 2 dengan 3 dan kedua-duanya didarabkan secara penuh.

Al-Lahim membawa contoh tiga nombor sekali gus, iaitu 6, 8 dan 9. Enam dengan lapan bertawafuq pada separuh lalu menghasilkan 24. Dua puluh empat dengan sembilan bertawafuq pada satu pertiga lalu menghasilkan 72, iaitu nombor terkecil yang terbahagi tepat dengan ketiga-tiganya.⁴

Tujuh asal masalah yang mungkin

Hasil daripada kaedah itu, asal masalah tidak pernah terkeluar daripada tujuh nombor sahaja, iaitu 2, 3, 4, 6, 8, 12 dan 24.²

Kalau pengiraan anda menghasilkan nombor selain tujuh itu sebagai asal masalah, ada sesuatu yang tersilap pada langkah sebelumnya.

Langkah keempat, mengira saham setiap waris

Saham ialah bilangan bahagian yang diterima seorang waris daripada asal masalah.

Caranya, bahagikan asal masalah dengan penyebut kadar waris itu, kemudian darabkan dengan pengangkanya. Waris yang mendapat satu perenam daripada asal masalah 24 menerima 24 dibahagi 6, iaitu 4 saham. Waris yang mendapat dua pertiga daripada asal masalah yang sama menerima 24 dibahagi 3 didarab 2, iaitu 16 saham.

Langkah kelima, mengeluarkan baki untuk asobah

Tolak jumlah saham semua pemegang kadar daripada asal masalah. Apa yang tinggal itulah baki. Baki itu diberikan kepada asobah mengikut susunan keutamaan mereka.

Kalau asobah itu lebih daripada seorang, baki dibahagi antara mereka. Lelaki mengambil dua bahagian berbanding satu bahagian perempuan apabila mereka berada pada taraf yang sama.

Langkah keenam, tashih apabila saham berpecah

Kadangkala saham yang diberikan kepada satu kumpulan waris tidak dapat dibahagi sama rata antara mereka. Di sinilah tashih diperlukan.

Al-Lahim mentakrifkan tashih sebagai tahsil aqall adad yanqasim ala al-warathah bila kasr, iaitu mendapatkan nombor terkecil yang boleh dibahagi kepada waris tanpa baki. Nombor baharu itu dinamakan al-musahhah.⁵

Kaedahnya sama seperti langkah ketiga. Bandingkan saham kumpulan itu dengan bilangan kepala mereka menggunakan empat nisbah yang sama, kemudian darabkan asal masalah dengan hasilnya.

Lihat kes seorang lelaki yang meninggalkan isteri, ibu dan tiga orang anak lelaki. Isteri mendapat satu perlapan kerana ada anak, ibu mendapat satu perenam atas sebab yang sama dan baki menjadi milik anak lelaki. Penyebut 8 dengan 6 bertawafuq pada separuh, jadi asal masalahnya 24.

Baki 17 saham tidak terbahagi kepada tiga orang anak. Tujuh belas dengan tiga bertabayun, jadi asal masalah 24 didarab dengan 3 dan menjadi 72. Setiap anak lelaki menerima 17 saham daripada 72, manakala isteri dan ibu turut didarab dengan nombor yang sama.

Langkah ketujuh, menyemak keadaan masalah

Jumlahkan semula semua saham dan bandingkan dengan asal masalah. Al-Lahim menyusun keputusannya kepada tiga keadaan.⁶

Adilah, iaitu jumlah kadar sama dengan asal masalah. Pengiraan selesai.

Ailah, iaitu jumlah kadar melebihi asal masalah. Asal masalah dinaikkan kepada jumlah kadar itu. Setiap waris kemudiannya menerima bahagian yang berkurang secara berkadar. Aul tidak berlaku pada semua asal masalah. Ia hanya berlaku pada tiga sahaja, iaitu 6, 12 dan 24.⁷

Jumlah saham dalam kes di atas ialah 8 sedangkan asalnya 6. Asal masalah dinaikkan kepada 8 dan pembahagian dibuat daripada nombor itu.

Naqisah, iaitu jumlah kadar kurang daripada asal masalah. Kalau ada asobah, bakinya memang menjadi hak asobah dan tiada apa-apa yang perlu dibuat. Kalau tiada asobah langsung, barulah baki itu dikembalikan kepada pemegang kadar melalui radd.⁸

Dua syarat radd itulah yang disebut oleh al-Lahim, iaitu kadar tidak menghabiskan harta dan tiada asobah. Suami atau isteri dikecualikan daripada radd walaupun mereka pemegang kadar tetap, kerana radd bersandarkan pertalian darah manakala pasangan mewarisi kerana akad perkahwinan.⁹

Kenapa turutan ini tidak boleh diubah?

Setiap langkah bergantung pada langkah sebelumnya. Asal masalah tidak boleh ditentukan sebelum kadar diketahui. Kadar pula tidak boleh ditentukan sebelum senarai waris muktamad.

Kesilapan yang paling mahal berlaku pada langkah kedua, bukan pada langkah yang melibatkan nombor. Nombor yang salah senang dikesan kerana jumlahnya tidak menjadi. Senarai waris yang salah pula menghasilkan jadual yang menjadi dengan sempurna, sedangkan seorang waris sudah kehilangan haknya.

Tujuh langkah yang sama dipakai dengan angka ringgit sebenar dalam artikel cara kira faraid bagi wang tunai dan simpanan bank.

Kesimpulan

Hisab faraid ialah ta’sil dan tashih, iaitu mencari asal masalah kemudian membetulkannya apabila saham tidak terbahagi.

Tujuh langkah itu susunan kerja yang membawa kepada dua perkara tersebut. Mulakan dengan senarai waris yang muktamad, bukan dengan nombor. Akhiri dengan menyemak sama ada masalah itu adilah, ailah atau naqisah, kerana di situlah aul dan radd menampakkan dirinya.

Langkah membetulkan saham yang tidak terbahagi bergantung kepada kaedah empat TA. Sebelum mengira pula, setiap waris perlu ditentukan berada pada cara fardu ataupun cara asobah. Sebelum langkah pertama pun bermula, harta itu perlu dibersihkan daripada kos pengurusan jenazah dan hutang si mati.