Adakah Boleh Hutang Ditolak Daripada Bahagian Waris Secara Langsung?

Pendahuluan

Perkara ini kerap berlaku dan jarang dibincangkan. Seorang bapa meninggal dunia, hartanya sedia dibahagikan, tetapi antara anak-anaknya sendiri ada yang berhutang sesama sendiri sejak sekian lama.

Soalan yang timbul kelihatan mudah, iaitu bolehkah hutang itu terus ditolak daripada bahagian waris yang berhutang. Jawapannya melibatkan satu perbezaan asas yang perlu difahami dahulu, iaitu hutang antara waris bukan hutang si mati, jadi kedudukannya berlainan sama sekali.

Soalan

Saya ditanya oleh rakan berkaitan situasi kematian ayahnya, tempat hartanya dibahagikan kepada waris. Isu yang berbangkit ialah salah seorang waris berhutang dengan waris yang lain.

Sebagai contoh, arwah meninggalkan harta RM10,000 dan hanya mempunyai dua orang anak lelaki, jadi bahagian mereka RM5,000 seorang. Anak lelaki pertama pula berhutang dengan anak lelaki kedua sebanyak RM5,000.

Apakah hukumnya sekiranya pemiutang, iaitu anak lelaki kedua, terus mengambil haknya daripada bahagian waris penghutang? Adakah ia dibenarkan ataupun tidak?

Jawapan ringkas

Apabila penghutang mengizinkan, pengambilan itu sah tanpa sebarang masalah. Apabila dia enggan membayar sedangkan dia mampu, jumhur mazhab termasuk Syafie membenarkan pemiutang mengambil setakat haknya sahaja, manakala mazhab Hanbali melarangnya.

Hutang antara waris bukan hutang si mati

Sebelum apa-apa dibincangkan, satu perbezaan perlu diletakkan pada tempatnya.

Hutang SI MATI ditolak daripada harta pusaka sebelum pembahagian dibuat. Ia salah satu daripada hak yang mendahului pewarisan dan turutannya diterangkan dalam hak-hak wajib harta pusaka. Sama ada waris wajib membayarnya daripada wang sendiri apabila harta tidak mencukupi dijawab dalam artikel hutang arwah ayah atau suami, wajibkah waris membayarnya.

Hutang antara DUA WARIS pula bukan hutang si mati. Ia hutang peribadi antara dua orang yang kebetulan sama-sama mewarisi. Kedudukannya tidak berubah sedikit pun disebabkan kematian bapa mereka dan ia tidak ditolak daripada harta pusaka semasa pembahagian.

Maknanya, pegawai yang membahagikan pusaka akan tetap memberikan RM5,000 kepada setiap anak lelaki itu. Soal hutang antara mereka berdua diselesaikan selepas itu, sebagai urusan antara pemiutang dengan penghutang.

Dalam contoh di atas, perlu diperhatikan juga bahawa anak lelaki bukan waris berkadar tetap. Mereka ’asabah yang mengambil keseluruhan baki lalu membahagikannya sama rata sesama sendiri. Hasilnya kebetulan separuh seorang kerana mereka berdua sahaja, bukan kerana kadar fardu satu perdua. Perkara ini diterangkan dalam cara pengiraan faraid untuk anak lelaki.

Keadaan pertama, dengan izin penghutang

Apabila penghutang bersetuju supaya hutangnya diselesaikan daripada bahagian pusakanya, tiada apa-apa masalah. Ia sekadar cara membayar hutang yang dipersetujui kedua-dua pihak dan syarak memang menggalakkan hutang diselesaikan dengan segera.

Malah menangguhkan bayaran sedangkan mampu membayar itu sendiri satu kezaliman.¹

مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ

“Menangguhkan pembayaran hutang bagi orang yang mampu ialah satu kezaliman.”

Keadaan kedua, tanpa izin penghutang

Di sinilah perbahasannya bermula. Apabila penghutang enggan membayar sedangkan dia mampu, bolehkah pemiutang mengambil haknya daripada bahagian penghutang tanpa izin ataupun tanpa pengetahuannya?

Masalah ini dikenali dalam kalangan ulama sebagai al-zafr, iaitu apabila seseorang yang dizalimi menemui harta milik orang yang menzaliminya lalu mengambil haknya daripada harta itu.

Dalil yang paling langsung

Dalil induk bagi masalah ini ialah hadis Hindun binti Utbah. Beliau mengadu kepada Rasulullah SAW bahawa suaminya Abu Sufyan seorang yang bakhil dan tidak memberikan nafkah yang mencukupi untuknya serta anaknya, melainkan apa yang diambilnya sendiri tanpa pengetahuan suaminya.²

خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ

“Ambillah apa yang mencukupi untukmu serta anakmu dengan cara yang baik.”

Hadis ini penting kerana padanya terhimpun kesemua unsur masalah al-zafr sekali gus. Ada hak yang dinafikan, ada pengambilan tanpa pengetahuan pemilik harta dan ada had yang ditetapkan, iaitu setakat yang mencukupi sahaja dengan cara yang baik.

Selain itu ulama turut berdalilkan nas umum tentang membalas kezaliman dengan yang setara.³⁴

فَمَنِ ٱعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَٱعْتَدُوا۟ عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا ٱعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ

“Oleh itu sesiapa yang melakukan pencerobohan terhadap kamu maka balaslah pencerobohannya itu seimbang dengan pencerobohan yang dilakukannya kepada kamu.”

وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا۟ بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِۦ ۖ وَلَئِن صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِّلصَّـٰبِرِينَ

“Dan jika kamu membalas kejahatan (pihak lawan), maka hendaklah kamu membalas dengan kejahatan yang sama seperti yang telah ditimpakan kepada kamu, dan jika kamu bersabar, (maka) sesungguhnya yang demikian itu adalah lebih baik bagi orang-orang yang sabar.”

Perhatikan bahawa kedua-dua ayat itu meletakkan HAD, bukan memberi kebebasan. Balasan mesti setakat yang setara sahaja dan ayat kedua menambah bahawa bersabar itu lebih baik lagi.

Perbezaan pendapat antara mazhab

Masalah ini memang berkhilaf dan perbezaannya bukan kecil.⁵

Mazhab Hanafi membenarkan pemiutang mengambil daripada jenis harta yang sama dengan haknya, tetapi tidak membenarkan pengambilan daripada jenis yang berlainan.

Mazhab Maliki mempunyai beberapa riwayat yang berbeza, iaitu antara melarang, memakruhkan serta membenarkan. Pendapat yang masyhur membenarkan pemiutang mengambil setakat kadar haknya.⁶

وَإِنْ قَدَرَ عَلَى شَيْئِهِ فَلَهُ أَخْذُهُ، إنْ يَكُنْ غَيْرَ عُقُوبَةٍ

“Sekiranya dia berupaya mendapatkan haknya, maka dia boleh mengambilnya, selagi pengambilan itu bukan bersifat hukuman.”

Mazhab Syafie paling luas dalam masalah ini. Apabila penghutang tidak enggan membayar, pemiutang hendaklah menuntutnya dan tidak halal mengambil apa-apa daripada hartanya. Apabila penghutang mengingkari hutang itu, ataupun mengakuinya tetapi enggan membayar, pemiutang boleh mengambil haknya sendiri daripada jenis yang sama. Jika jenis itu tiada, dia boleh mengambil daripada jenis yang berlainan. Menurut pendapat yang paling sahih, hukum ini terpakai walaupun pemiutang mempunyai bukti yang boleh dibawa ke mahkamah.⁹ Imam al-Syafie sendiri menyandarkannya kepada sunnah berserta ijmak.⁷

كُلَّ مَنْ كَانَ لَهُ حَقٌّ عَلَى أَحَدٍ فَمَنَعَهُ إِيَّاهُ فَلَهُ أَخْذُهُ مِنْهُ

“Setiap orang yang mempunyai hak ke atas seseorang lalu hak itu dihalang daripadanya, maka dia boleh mengambilnya daripada orang tersebut.”

Mazhab Hanbali paling ketat. Mereka melarang pemiutang mengambil apa-apa daripada harta penghutang, walaupun setakat kadar haknya sendiri dan menghendaki tuntutan dibuat melalui hakim.⁵

Al-Mawsu’ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah turut merekodkan khilaf ini berserta syarat khusus bagi setiap mazhab yang membenarkannya. Antara syarat yang disebutkannya ada satu yang jarang diberi perhatian.⁸

وَيُشْتَرَطُ فِي تَحْصِيلِ الْأَعْيَانِ الْمُسْتَحَقَّةِ بِغَيْرِ قَضَاءٍ أَنْ لَا يُؤَدِّيَ ذَلِكَ إِلَى تَحْرِيكِ فِتْنَةٍ

“Disyaratkan dalam memperoleh harta yang menjadi hak tanpa melalui mahkamah, bahawa perbuatan itu tidak membawa kepada mencetuskan fitnah.”

Syarat ini penting dalam konteks pusaka. Mengambil daripada bahagian seorang adik-beradik tanpa pengetahuannya berkemungkinan besar mencetuskan perbalahan yang lebih besar daripada nilai hutang itu sendiri. Apabila itu berlaku, syarat tersebut sudah tidak terpenuhi.

Kesimpulan

Pendapat yang kuat dalam perkara ini ialah pemiutang DIBENARKAN mengambil haknya daripada harta penghutang setakat jumlah yang setara dengan haknya. Sekiranya harta yang ditemui itu kurang daripada jumlah hutang, dia boleh mengambil kesemuanya.

Empat syarat perlu dijaga sebelum keharusan itu dipakai.

Syarat pertama, pengambilan tidak boleh melebihi kadar hak, kerana melebihinya bertukar menjadi kezaliman yang baharu.

Syarat kedua, ia hanya terpakai apabila hak itu benar-benar dinafikan, bukan apabila hutang masih dalam tempoh bayaran yang dipersetujui.

Syarat ketiga, ia hanya terpakai apabila penghutang enggan membayar ataupun mengingkari hutang itu. Jika penghutang tidak enggan, hutang itu hendaklah dituntut daripadanya dan tiada apa-apa yang halal diambil daripada hartanya.⁹

Syarat keempat, pengambilan itu tidak boleh membawa kepada fitnah.⁸ Inilah syarat yang paling kerap terlepas pandang, sedangkan dalam kes pusaka ia yang paling mudah dilanggar. Mengambil daripada bahagian seorang adik-beradik tanpa pengetahuannya dalam keluarga yang baru kehilangan ayahnya hampir pasti mencetuskan perbalahan. Apabila itu berlaku, syarat ini gugur dan keharusan tadi tidak lagi terpakai.

Walau apa pun, jalan yang paling baik tetap perbincangan antara kedua-dua pihak. Mengambil tanpa pengetahuan pihak yang satu lagi mudah mencetuskan pertikaian yang jauh lebih besar daripada nilai hutang itu sendiri, sedangkan ayat an-Nahl menutup dengan mengingatkan bahawa bersabar itu lebih baik.⁴

Wallahu a’lam.