Cara Pengiraan Faraid untuk Anak Lelaki

Pendahuluan

Antara semua waris, anak lelaki paling kerap disalahfahami. Ramai menyangka dia mempunyai kadar tetap seperti isteri ataupun ibu, sedangkan al-Quran tidak pernah memberikan angka tertentu kepadanya.

Kedudukannya berbeza sama sekali. Anak lelaki mengambil apa yang tinggal selepas waris berkadar tetap selesai mengambil bahagian masing-masing. Kerana itu bahagiannya berubah-ubah mengikut siapa lagi yang hidup bersamanya dan kerana itu jugalah ia perlu dikira dan bukan dihafal.

Kedudukan anak lelaki sebagai asobah

Anak lelaki tergolong dalam waris asobah, iaitu waris yang tidak ditetapkan kadarnya oleh nas. Tertib kerjanya datang daripada hadis muttafaq alaih.¹

أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا بَقِيَ فَهُوَ لِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ

“Berikanlah bahagian-bahagian yang telah ditetapkan kepada yang berhak. Apa yang berbaki, ia untuk lelaki yang paling hampir.”

Daripada hadis ini timbul dua keadaan yang mudah difahami. Apabila tiada waris berkadar tetap langsung, seluruh harta menjadi bahagian anak lelaki. Apabila ada waris berkadar tetap, anak lelaki mengambil apa yang tinggal selepas mereka. Baki itu tidak pernah habis selagi ada anak lelaki. Waris berkadar tetap yang masih mewarisi bersamanya hanyalah suami atau isteri, bapa dan ibu, dan bahagian mereka paling banyak 1/4 + 1/6 + 1/6, iaitu 7/12. Anak lelaki juga tidak pernah didinding oleh sesiapa.³

Kehadiran anak lelaki turut memberi kesan kepada waris yang lain. Dia mendinding saudara si mati, sama ada saudara seibu sebapa, sebapa ataupun seibu, kerana zuriat lelaki lebih hampir nasabnya. Perkara ini diterangkan dengan lebih penuh dalam hijab waris yang terdinding.

Dua cara anak lelaki mewarisi

Perincian yang kerap ditinggalkan ialah anak lelaki sebenarnya mewarisi melalui dua jalan yang berbeza, bergantung kepada sama ada ada anak perempuan bersamanya.

Apabila dia bersendirian tanpa anak perempuan, dia asobah bi al-nafs, iaitu asobah dengan dirinya sendiri. Sekiranya anak lelaki itu ramai, mereka berkongsi baki itu sama rata sesama sendiri.

Apabila ada anak perempuan bersamanya, keadaan bertukar. Anak perempuan yang asalnya waris berkadar tetap ditarik keluar daripada kadarnya, lalu menjadi asobah bi al-ghayr, iaitu asobah kerana orang lain. Anak lelakilah yang menariknya. Barulah pada ketika itu nisbah dua banding satu terpakai, mengikut firman Allah ﷻ.²

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Allah mensyariatkan kepada kamu tentang anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua anak perempuan.”

Perbezaan dua jalan ini diterangkan dengan lebih lanjut dalam waris yang mewarisi secara asobah.

Siapa mewarisi bersama anak lelaki?

Anak lelaki jarang mewarisi bersendirian. Waris berkadar tetap yang lazim hadir bersamanya ialah ibu, bapa serta isteri si mati sekiranya si mati seorang lelaki, ataupun suami sekiranya si mati seorang perempuan. Anak perempuan pula hadir sebagai asobah bersamanya seperti yang diterangkan di atas.

Senarai penuh waris berkadar tetap berserta kadar masing-masing ada dalam waris yang mewarisi secara fardu.

Langkah pengiraan faraid

Pengiraannya menurut tertib yang tetap. Mula-mula, kenal pasti siapa waris si mati yang masih hidup pada saat kematian. Kemudian tentukan kadar bagi setiap waris berkadar tetap, lalu cari asal masalah, iaitu penyebut sepunya terkecil bagi kesemua kadar itu.

Selepas itu tolak bahagian waris berkadar tetap daripada asal masalah dan apa yang tinggal itulah baki yang menjadi hak asobah. Akhir sekali bahagikan baki itu kepada kepala asobah, iaitu setiap anak lelaki dikira dua kepala dan setiap anak perempuan satu kepala.

Sekiranya baki itu tidak boleh dibahagi kepada bilangan kepala tanpa pecahan, asal masalah didarabkan sehingga ia boleh. Langkah itu dipanggil tashih. Tertib penuhnya ada dalam langkah-langkah pengiraan faraid.

Contoh pengiraan penuh

Si mati meninggalkan harta pusaka bersih RM120,000. Warisnya ialah seorang isteri, ibu, seorang anak lelaki serta seorang anak perempuan.

Isteri mengambil satu perlapan kerana si mati meninggalkan zuriat. Ibu mengambil satu perenam atas sebab yang sama. Penyebut sepunya terkecil bagi satu perlapan dengan satu perenam ialah 24, jadi itulah asal masalahnya.

Isteri mengambil 3 daripada 24 dan ibu mengambil 4, jadi bakinya 17. Kepala asobah pula tiga, iaitu dua bagi anak lelaki dan satu bagi anak perempuan. Oleh sebab 17 tidak boleh dibahagi kepada 3 tanpa pecahan, asal masalah didarab dengan 3 menjadi 72.

Selepas asal masalah didarab dengan 3, baki 17 itu menjadi 51 daripada 72. Baki itulah yang dibahagi dua banding satu, iaitu 34 kepada anak lelaki dan 17 kepada anak perempuan.

Jumlah keseluruhannya genap 72 daripada 72. Bahagian anak lelaki sebenarnya RM56,666.6667 manakala anak perempuan RM28,333.3333, jadi kedua-duanya perlu dibundarkan kepada sen yang terdekat. Bahagian anak lelaki dibundarkan ke atas manakala anak perempuan ke bawah, lalu kedua-dua pembundaran itu saling menghapus. Jumlahnya kembali genap RM120,000 tanpa sebarang baki sen.

Kesimpulan

Bahagian anak lelaki tidak pernah tetap. Ia bergantung sepenuhnya kepada siapa lagi waris yang wujud pada saat kematian, kerana dia mengambil baki dan bukan kadar.

Dua prinsip memadai untuk diingat. Anak lelaki menerima keseluruhan harta sekiranya tiada waris berkadar tetap langsung dan dia menerima baki sahaja sekiranya ada. Apabila ada anak perempuan bersamanya, baki itu dibahagi dua banding satu kerana dialah yang menjadikan anak perempuan itu asobah.

Bagi memastikan pengiraan tepat serta selaras dengan prosedur di Malaysia, perancangan harta patut dibuat lebih awal berserta nasihat Perunding Pusaka Harta Islam.