Empat Golongan Waris dan Susunan Keutamaannya

Pendahuluan

Senarai waris yang panjang sukar diingat, tetapi susunannya mudah. Kalau kita berhenti melihatnya sebagai senarai nama dan mula melihatnya sebagai kedudukan, gambarannya menjadi jelas.

Bayangkan si mati berada di tengah. Ada waris yang berada di atasnya, iaitu generasi yang melahirkannya. Ada yang berada di bawahnya, iaitu generasi yang dilahirkan olehnya. Ada pula yang berada di sisinya, iaitu mereka yang berkongsi asal usul dengannya tanpa melahirkan atau dilahirkan.

Dua sebab yang berlainan

Sebelum kepada empat golongan itu, satu perkara perlu dibezakan dahulu. Suami atau isteri mewarisi kerana akad perkahwinan, bukan kerana nasab. Kerana itu mereka tidak termasuk dalam mana-mana golongan di bawah dan kedudukan mereka tidak terjejas oleh susunan itu.

Golongan yang dibincangkan di sini ialah waris nasab, iaitu mereka yang mewarisi kerana pertalian keturunan.

Empat golongan mengikut kedudukan

Waris nasab disusun mengikut kedudukan mereka terhadap si mati, iaitu di atasnya, di bawahnya atau di sisinya.

Golongan atas, iaitu ibu bapa dan datuk nenek

Golongan ini ialah generasi yang berada di atas si mati, iaitu bapa, ibu, datuk sebelah bapa, nenek sebelah bapa dan nenek sebelah ibu.¹²

Bapa dan ibu mempunyai kedudukan yang paling kukuh dalam keseluruhan sistem. Mereka hampir tidak pernah terdinding oleh sesiapa dan kehadiran mereka pula mendinding datuk dan nenek.

Golongan bawah, iaitu anak dan cucu

Golongan ini ialah keturunan yang lahir daripada si mati, iaitu anak lelaki, anak perempuan, cucu lelaki daripada anak lelaki dan cucu perempuan daripada anak lelaki.¹²

Perhatikan syarat “daripada anak lelaki” pada cucu. Cucu daripada anak perempuan tidak termasuk dalam golongan waris, kerana pertaliannya kepada si mati melalui perempuan.

Dalam golongan ini, anak mendinding cucu. Selagi anak lelaki ada, cucu tidak sampai giliran.

Golongan tengah, iaitu adik-beradik dan anak saudara

Golongan ini ialah adik-beradik si mati berserta anak lelaki mereka, iaitu saudara seibu sebapa, saudara sebapa, saudara seibu, anak saudara lelaki daripada saudara seibu sebapa dan anak saudara lelaki daripada saudara sebapa.¹²

Golongan ini hanya sampai giliran apabila tiada waris daripada golongan atas dan golongan bawah yang mendinding mereka.

Golongan sisi, iaitu bapa saudara dan sepupu

Golongan ini ialah bapa saudara sebelah bapa berserta anak lelaki mereka, iaitu bapa saudara seibu sebapa, bapa saudara sebapa, sepupu daripada bapa saudara seibu sebapa dan sepupu daripada bapa saudara sebapa.¹

Inilah golongan yang paling jauh dan mereka hanya menerima apabila tiga golongan sebelumnya tiada.

Empat golongan atau tiga jihat

Sesiapa yang membandingkan susunan di atas dengan kitab faraid mungkin perasan sesuatu. Al-Lahim menyusun waris nasab kepada TIGA jihat, bukan empat, iaitu usul, furu’ dan hawasyi.³

Dua susunan itu tidak bercanggah. Jihat usul sama dengan golongan atas dan jihat furu’ sama dengan golongan bawah. Jihat hawasyi pula merangkumi kedua-dua golongan tengah dan golongan sisi sekali gus, kerana kedua-duanya berada di sisi si mati dan bukan di atas atau di bawahnya.

Memecahkan hawasyi kepada dua bukan sekadar memudahkan hafalan. Ia sepadan dengan susunan keutamaan yang sebenar, kerana adik-beradik memang mendinding bapa saudara. Dua kumpulan itu tidak pernah berdiri sama taraf.

Susunan keutamaan antara golongan

Susunan empat golongan itu bukan senarai yang sama darjat. Ia tertib dan tertib itu bersandarkan hadis yang menyebut bahawa baki diberikan kepada lelaki yang paling hampir.⁴

Kesannya boleh dilihat dengan jelas apabila semua waris hadir serentak. Andaikan si mati meninggalkan waris daripada keempat-empat golongan berserta pasangannya. Lima sahaja yang menerima, iaitu bapa, ibu, anak lelaki, anak perempuan dan seorang pasangan.⁵

Datuk terdinding oleh bapa. Nenek terdinding oleh ibu. Cucu terdinding oleh anak lelaki. Seluruh golongan tengah dan golongan sisi terdinding oleh bapa dan anak lelaki.

Kesimpulan

Empat golongan itu gambaran kedudukan, bukan senarai giliran yang setiap orang akan sampai. Golongan atas dan golongan bawah hampir selalu hadir dan hampir selalu mendinding yang lain.

Sebelum mengira, tentukan dahulu golongan mana yang ada. Kalau golongan atas dan bawah sudah lengkap, kebanyakan nama dalam dua golongan yang selebihnya tidak perlu diambil kira langsung.

Nama setiap golongan itu disenaraikan berasingan, iaitu waris faraid dalam kalangan lelaki dan waris faraid dalam kalangan perempuan. Ringkasan yang lebih pantas bagi pembaca yang baharu pula ada dalam kenali waris anda.