Pengurusan Jenazah

Pendahuluan

Pengurusan jenazah terdiri daripada empat urusan, iaitu memandikan, mengafankan, mensolatkan dan mengebumikan.

Keempat-empatnya fardhu kifayah. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan maksud istilah itu dengan ringkas, iaitu kewajipan ke atas masyarakat di sesuatu tempat dan kewajipan itu terangkat apabila sebahagian daripada mereka menunaikannya.¹

Artikel ini berada di laman pusaka, jadi satu soalan lagi perlu dijawab selain kaifiatnya. Siapa yang menanggung kosnya? Jawapannya bukan waris secara peribadi dan ia dihuraikan pada bahagian akhir artikel ini.

Urusan Pertama, Memandikan Jenazah

Kewajipan memandikan jenazah datang daripada arahan Nabi SAW dalam kes seorang lelaki yang mati akibat terjatuh daripada untanya.¹

اغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْنِ

“Mandikanlah dia dengan air yang dicampur daun bidara dan kafankanlah dia dengan dua helai kain.”

Kaifiatnya pula datang daripada hadis Umm Atiyyah al-Ansariyyah RA, ketika puteri Nabi SAW wafat.²

اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مَنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ ذَلِكَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا

“Mandikanlah dia tiga kali atau lima kali atau lebih daripada itu jika kamu melihat ia perlu, dengan air dan daun bidara dan letakkanlah pada kali yang terakhir kapur barus.”

Tiga perkara dalam hadis itu yang menjadi sandaran amalan.

Bilangan ganjil, iaitu tiga, lima atau lebih mengikut keperluan. Air bidara, iaitu air yang dicampur daun bidara bagi membersihkan badan. Dan kapur barus pada siraman terakhir.²

Sekiranya keadaan tidak mengizinkan, yang paling kurang ialah meratakan air ke seluruh badan jenazah sekali sahaja.

Urusan Kedua, Mengafankan Jenazah

Bahagian ini mempunyai satu perkara yang paling perlu diketahui keluarga yang terdesak dan ia jarang disebut.

Imam al-Nawawi menyatakan dalam Raudhah al-Talibin bahawa sekurang-kurang kain kafan ialah sehelai pakaian, manakala yang paling lengkap bagi lelaki ialah tiga helai.³

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan memetiknya lalu menambah bahawa sekiranya tidak mencukupi tiga helai kain, memadailah dengan sekadar satu helai sahaja.³

Tiga helai bagi jenazah lelaki itu berasal daripada cara Nabi SAW sendiri dikafankan.⁴

كُفِّنَ فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ يَمَانِيَةٍ بِيضٍ سَحُولِيَّةٍ مِنْ كُرْسُفٍ لَيْسَ فِيهِنَّ قَمِيصٌ وَلاَ عِمَامَةٌ

“Baginda dikafankan dengan tiga helai kain Yaman berwarna putih daripada kapas buatan Sahul, tiada padanya baju mahupun serban.”

Bagi jenazah perempuan, yang paling lengkap ialah lima helai, iaitu kain bawah, baju, tudung dan dua helai pembalut. Dalilnya Nabi SAW mengafankan puterinya Umm Kulthum dengannya.⁵

Kain yang diikat pada dada jenazah perempuan supaya kafan tidak terurai semasa diusung dikira kain keenam dan bukan sebahagian daripada kafan. Ia dileraikan semula di dalam kubur.⁵

Bila lima helai itu gugur?

Di sinilah kain kafan bertemu dengan harta pusaka dan perkara ini jarang disebut.

Kelebihan tiga helai bagi lelaki dan lima helai bagi perempuan itu berlaku apabila tiada hutang dan jenazah dikafankan daripada hartanya sendiri.⁵

هذا كله حيث لا دين وكفن من ماله، وإلا وجب الاقتصار على ثوب ساتر لكل البدن إن طلبه غريم مستغرق

“Kesemua ini apabila tiada hutang dan dia dikafankan daripada hartanya sendiri. Kalau tidak, wajib dihadkan kepada sehelai kain yang menutup seluruh badan, sekiranya pemiutang yang hutangnya menenggelamkan harta itu menuntutnya.”

Ertinya apabila harta arwah tenggelam dengan hutang dan pemiutang menuntut, kafan dihadkan kepada sehelai kain yang menutup seluruh badan. Kelebihan helaian tambahan itu diambil daripada hak pemiutang, jadi ia gugur apabila hak itu dituntut.

Tiga perkara lagi tentang kain kafan wajar diketahui.

Perkara	Hukumnya
Warna putih	Sunat, berdasarkan hadis Ibn Abbas RA riwayat Abu Dawud no. 4061
Kain sutera bagi jenazah lelaki	Haram
Kain sutera bagi jenazah perempuan	Harus tetapi makruh

Ketiga-tiganya dinyatakan dalam fatwa Mufti Wilayah Persekutuan yang memetik Raudhah al-Talibin.³

Ertinya apabila kain kafan putih tidak diperoleh, jenazah boleh dikafankan dengan apa sahaja kain yang harus dipakainya semasa hidup.³

Urusan Ketiga, Mensolatkan Jenazah

Solat jenazah tertakluk kepada syarat yang sama seperti solat yang lain, antaranya suci daripada hadas, menutup aurat dan menghadap kiblat.

Rukunnya pula tujuh.⁶

أركانها أي الصلاة على الميت، سبعة

“Rukunnya, iaitu solat ke atas si mati, tujuh.”

Bil.	Rukun
1	Niat
2	Berdiri bagi yang berkemampuan dan yang tidak mampu duduk, kemudian berbaring
3	Empat kali takbir
4	Membaca al-Fatihah
5	Berselawat kepada Nabi SAW
6	Mendoakan jenazah
7	Memberi salam

Kitab yang sama membawa rangkap nazam Abdullah ibn al-Manawi yang menghimpunkan ketujuh-tujuhnya dalam satu bait, supaya senang dihafal.⁶

Satu perkara yang wajar difahami ialah maksud solat itu sendiri. Ia bukan upacara penghormatan semata-mata, sebaliknya doa untuk si mati dan itulah sebabnya doa selepas takbir ketiga menjadi tujuan utamanya.

Urusan Keempat, Mengebumikan Jenazah

Urusan terakhir ialah pengebumian.

Yang paling kurang ialah liang yang cukup dalam untuk menghalang bau daripada keluar dan melindungi jenazah daripada haiwan buas. Sekiranya haiwan buas di sesuatu kawasan itu memang biasa menggali kubur, maka kubur itu wajib dibina supaya menghalangnya.⁷

Yang paling sempurna pula dinyatakan dengan ukuran yang tepat.⁷

وأكمله قبر واسع عمق أربعة أذرع ونصف بذراع اليد

“Dan yang paling lengkap ialah kubur yang luas, dengan kedalaman empat hasta setengah mengikut hasta tangan.”

Kitab yang sama menyandarkannya kepada arahan Nabi SAW tentang para syuhada Uhud, iaitu ihfiru wa awsi’u wa a’miqu, bermaksud galilah, luaskanlah dan dalamkanlah.⁷

Yang penting difahami ialah sebab di sebalik dua ukuran itu, iaitu kehormatan jenazah. Liang yang cetek mendedahkan jenazah kepada bau dan haiwan dan kedua-duanya mencederakan kehormatan yang sepatutnya dijaga.

Siapa menanggung kos pengurusan jenazah?

Di sinilah artikel ini bertemu dengan topik laman ini dan jawapannya melegakan bagi keluarga yang kematian datang secara tiba-tiba.

Kos pengurusan jenazah bukan tanggungan waris secara peribadi. Ia hak pertama ke atas harta pusaka itu sendiri.

Kitab faraid menyusun lima hak ke atas harta pusaka mengikut turutan dan mu’nah al-tajhiz, iaitu kos pengurusan jenazah, berada pada kedudukan pertama.⁸

Turutan	Hak ke atas harta pusaka
Pertama	Mu’nah al-tajhiz, iaitu kos pengurusan jenazah
Kedua	Hak yang terikat pada ain harta, contohnya hutang bercagar
Ketiga	Hutang yang lain, termasuk hak Allah seperti zakat
Keempat	Wasiat, setakat satu pertiga
Kelima	Barulah pembahagian faraid

Turutan ini disemak pada al-Fara’id oleh al-Lahim.⁸

Ertinya kos itu diambil daripada harta arwah sebelum hutangnya dijelaskan, sebelum wasiatnya dilaksanakan dan sebelum apa-apa dibahagikan kepada waris.

Apa yang termasuk dalam kos itu?

Kitab tidak membiarkan istilah itu terbuka luas. Mughni al-Muhtaj menghadkannya kepada empat perkara sahaja.⁹

وَهِيَ مَا يَحْتَاجُ إلَيْهِ الْمَيِّتُ مِنْ كَفَنٍ، وَحَنُوطٍ، وَأُجْرَةِ تَغْسِيلٍ وَحَفْرٍ

“Iaitu apa yang diperlukan si mati daripada kain kafan, wangian, upah memandikan dan upah menggali kubur.”

Empat perkara itu sepadan dengan empat urusan yang dihuraikan di atas. Kain kafan bagi pengafanan, wangian bagi persiapan, upah memandikan bagi pemandian dan upah menggali bagi pengebumian.

Yang tidak disebut pula wajar diperhatikan. Tiada sebutan kenduri arwah, batu nisan mahupun majlis adat.⁹ Perkara itu tidak dilarang, cuma ia bukan sebahagian daripada mu’nah al-tajhiz yang didahulukan ke atas hak waris. Perbahasan penuh tentangnya ada dalam bolehkah belanja kematian ditolak dari pusaka secara automatik.

Gambaran kos sebenar yang ditemui keluarga, berserta dakwaan had lima peratus yang kerap beredar dan sebab ia tidak betul, ada dalam Kos Pengurusan Selepas Mati.

Kedudukannya dalam undang-undang Malaysia

Undang-undang Malaysia menyokong kedudukan fiqh itu dan ia menyebutnya dalam kedua-dua laluan pusaka.

Bagi pusaka kecil, subseksyen 13(1) Akta 98 menetapkan bahawa pada penghujung perbicaraan, Pegawai Pembahagian Pusaka hendaklah melalui perintahnya membuat peruntukan bagi pembayaran duti harta pusaka jika ada, serta perbelanjaan pengebumian dan hutang si mati, sebelum baki pusaka dibahagikan kepada benefisiari.¹⁰

Pegawai itu juga boleh, jika perlu, mengarahkan keseluruhan atau sebahagian harta itu dijual bagi maksud tersebut.¹⁰

Frasa duti harta pusaka jika ada itu perlu dibaca dengan betul. Duti itu sudah dimansuhkan oleh Akta Kewangan 1992 dan pemansuhannya disifatkan berkuat kuasa pada 1 November 1991. Ia hanya kekal terpakai kepada orang yang meninggal dunia sebelum tarikh itu.¹¹ Jadi bagi kematian hari ini, baris itu tidak pernah terpakai dan perbelanjaan pengebumian sebenarnya yang berada di hadapan sekali.

Bagi laluan Mahkamah Tinggi pula, subseksyen 44(1) Akta 97 menetapkan bahawa Mahkamah hendaklah membenarkan wasi atau pentadbir perbelanjaan testamentari yang munasabah, dan juga perbelanjaan pengebumian yang wajar serta segala perbelanjaan munasabah bagi upacara agama selepasnya yang sesuai dengan kedudukan si mati dalam kehidupan.¹⁰

Frasa terakhir itu menarik, kerana ia mengiktiraf bahawa kewajaran sesuatu perbelanjaan diukur mengikut kedudukan si mati, bukan mengikut satu angka yang sama bagi semua orang.

Kesimpulan

Empat urusan jenazah itu fardhu kifayah dan ia terangkat daripada seluruh masyarakat apabila sebahagian daripada mereka menunaikannya.

Satu perkara yang wajar diingat oleh keluarga yang terdesak ialah kelonggaran dalam kain kafan. Sekurang-kurangnya sehelai pakaian sudah memadai dan tiga helai itu yang paling lengkap bagi lelaki, bukan syarat sah.

Dan bagi keluarga yang bimbang tentang kos, jawapannya sudah ditetapkan sejak awal. Kos pengurusan jenazah ialah hak pertama ke atas harta pusaka, didahulukan sebelum hutang, sebelum wasiat dan sebelum faraid dan undang-undang Malaysia menyebutnya dalam kedua-dua laluan pusaka.

Allahu a’lam.