Bolehkah Belanja Kematian Ditolak Dari Pusaka Secara Automatik?

Pendahuluan

Apabila seseorang meninggal dunia, antara soalan paling awal yang timbul ialah sama ada duit si mati boleh terus digunakan bagi menguruskan belanja kematian. Dalam masyarakat kita, perkara ini kerap dianggap automatik, seolah-olah semua kos pengebumian, kenduri serta batu nisan boleh terus diambil daripada harta pusaka.

Dari sudut hukum syarak serta pentadbiran pusaka, persoalannya lebih halus daripada itu. Belanja kematian memang boleh ditolak, malah menurut susunan al-Lahim ia hak yang paling awal sekali, tetapi hanya perkara tertentu sahaja yang layak dikira sebagai belanja kematian.

Tertib Agihan Harta Si Mati

Sebaik seseorang meninggal dunia, hartanya tidak terus menjadi milik waris. Harta itu terikat dengan beberapa hak yang perlu disusun mengikut turutan dan pewarisan berada di penghujung turutan itu.

“Harta si mati bukan milik siapa-siapa sebaik sahaja beliau meninggal, ia terikat dengan hak-hak tertentu yang perlu disusun mengikut tertib Syariah.”

— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan

Susunan yang lazim diajar di Malaysia meletakkan empat peringkat. Pertama, belanja pengurusan jenazah atau tajhiz al-mayyit. Kedua, pembayaran hutang si mati, yang kedudukannya dihuraikan dalam hutang arwah ayah atau suami. Ketiga, pelaksanaan wasiat yang sah setakat satu pertiga. Keempat, barulah pembahagian kepada waris mengikut faraid.

Sebahagian kitab pula menyusunnya kepada lima peringkat, kerana hutang dipecah kepada dua, iaitu hutang yang bercagar pada harta tertentu dan hutang yang lain.¹ Kedua-dua susunan itu membawa hasil yang sama dan perbezaannya hanya kelihatan apabila harta tidak mencukupi. Perbahasan penuh tentangnya ada dalam hak-hak wajib harta pusaka.

Susunan ini juga ada khilafnya. Dalam mazhab Syafi’i, matan al-Minhaj yang disyarahkan dalam Mughni al-Muhtaj mendahulukan hak yang terikat pada ain harta, contohnya barang yang digadaikan dan harta yang wajib dizakatkan, sebelum belanja pengurusan jenazah.² Artikel ini mengikut susunan al-Lahim yang meletakkan belanja pengurusan jenazah di hadapan.

Apa pun susunan yang dipakai, satu perkara tetap sama. Belanja kematian memang boleh ditolak daripada harta si mati, tetapi hanya dalam had serta tertib tertentu, bukan mengikut budi bicara keluarga.

Apakah Yang Termasuk Dalam Belanja Kematian?

Dalam mazhab Syafi’i, belanja kematian meliputi perkara yang diperlukan secara asas bagi menghormati jenazah sahaja. Al-Khatib al-Syirbini menyebutnya dengan ringkas dalam Mughni al-Muhtaj.³

وَهِيَ مَا يَحْتَاجُ إلَيْهِ الْمَيِّتُ مِنْ كَفَنٍ، وَحَنُوطٍ، وَأُجْرَةِ تَغْسِيلٍ وَحَفْرٍ، وَغَيْرِ ذَلِكَ

“Iaitu perkara yang diperlukan oleh si mati, seperti kain kafan, wangian, upah memandikan dan upah menggali kubur serta selainnya.”

Empat perkara yang disebut itu, iaitu kain kafan, wangian, upah memandikan serta upah menggali kubur, ialah contoh dan bukan had. Ayat yang sama dalam kitab itu disambung dengan lafaz wa ghairu dhalik, iaitu dan selainnya. Sebelum itu al-Syirbini menyebut bahawa ia diukur bi al-ma’ruf, iaitu dengan kadar yang sepatutnya mengikut kesenangan atau kesempitan si mati.³ Maka keperluan si mati yang lain, seperti pengangkutan jenazah apabila perlu dan bayaran tanah perkuburan, termasuk juga. Ukurannya keperluan jenazah itu sendiri, bukan kebiasaan majlis.

Perbelanjaan itu berkait dengan empat urusan jenazah yang dihuraikan dalam pengurusan jenazah, iaitu memandikan, mengafankan, mensolatkan dan mengebumikan.

Apa Yang Tidak Termasuk?

Perkara yang paling kerap tersilap dikira ialah jamuan tahlil, kenduri arwah serta majlis doa selamat. Walaupun baik dari sudut adat, kesemuanya bukan keperluan tajhiz, jadi ia tidak boleh ditolak secara automatik daripada harta pusaka.

Begitu juga belanja perjalanan waris yang datang menghadiri pengebumian, kos batu nisan, pagar kubur, serta upah imam bagi majlis tahlil yang berulang. Kesemuanya perbelanjaan pilihan, bukan tanggungan wajib ke atas harta si mati.

Perkara sebegini hanya boleh dibayar daripada harta pusaka apabila semua waris bersetuju selepas kematian. Persetujuan itu pula ada syaratnya. Waris yang bersetuju mestilah berakal, baligh serta mampu bertasarruf ke atas hartanya sendiri. Sekiranya ada waris yang masih di bawah umur ataupun tidak mampu bertasarruf, bahagian mereka dikekalkan sepenuhnya seperti asal, kerana tiada siapa boleh melepaskan hak mereka bagi pihak mereka.

Pandangan Undang-Undang Malaysia

Bagi pusaka kecil, Akta Harta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955 mewajibkan Pegawai Pembahagian Pusaka menentukan jumlah belanja pengebumian dan hutang si mati semasa perbicaraan. Perintah pembahagiannya kemudian membuat peruntukan bagi pembayaran belanja itu daripada harta pusaka. Hanya bakinya yang dibahagikan kepada waris.⁴ Ertinya tolakan itu berlaku melalui keputusan pegawai, bukan melalui andaian keluarga.

Keterangan dalam perbicaraan itu pula diberi secara bersumpah ataupun ikrar.⁴ Jadi bawalah resit ataupun bukti perbelanjaan, pastikan jumlahnya munasabah serta berkadar dengan nilai harta dan asingkan kos majlis sosial yang di luar keperluan jenazah.

Berapa pula jumlah yang munasabah? Di sinilah satu perkara menarik. Perhatikan bahawa al-Syirbini menyenaraikan JENIS perbelanjaan tanpa menyebut sebarang jumlah. Itu bukan kelalaian, sebaliknya kerana jumlahnya memang tidak boleh ditetapkan sekali untuk selama-lamanya. Harga kain kafan pada zaman beliau bukan harga kain kafan hari ini.

Apabila nas tidak menetapkan angka, kadar yang munasabah ditentukan mengikut uruf, iaitu amalan yang diterima umum pada sesuatu tempat dan masa. Uruf semasa di pejabat pusaka kecil meletakkan tolakan belanja kematian sekitar RM1,000 hingga RM3,000, bergantung kepada lokasi serta kos sebenar. Angka itu bukan kadar yang ditetapkan mana-mana pekeliling, sebaliknya julat yang diterima pakai pada masa ini.

Kerana ia uruf, ia berubah. Julat hari ini bukan semestinya julat lima tahun lagi, jadi yang patut dipegang ialah prinsipnya, iaitu kos mestilah munasabah serta berkadar dengan nilai harta.

Penentuan agama si mati pula mendahului semua ini, kerana ia yang menentukan rejim pembahagian yang terpakai. Perkara itu diterangkan dalam seksyen 12(7) Akta 98.

Dua Situasi Praktikal Dibandingkan

Bandingkan dua keadaan berikut.

Dalam keadaan yang dibenarkan, seorang anak menggunakan RM2,500 daripada akaun si mati bagi urusan mandi jenazah, kain kafan serta kubur, kemudian menunjukkan resit kepada pegawai. Perbelanjaan itu layak ditolak daripada harta pusaka kerana ia keperluan tajhiz yang sebenar.

Dalam keadaan yang tidak dibenarkan, keluarga membelanjakan RM5,000 bagi kenduri tahlil selama tiga malam lalu mencatatkannya sebagai belanja kematian. Perbelanjaan itu tidak boleh ditolak, kecuali kesemua waris yang layak menandatangani persetujuan bertulis.

Peranan Pemudah Cara

Pemudah cara mempunyai peranan yang penting di sini, iaitu mendidik waris sebelum perbelanjaan dibuat dan bukan selepas.

Tiga perkara patut disampaikan kepada keluarga. Belanja kematian tidak boleh ditolak secara automatik tanpa bukti. Resit ataupun pengesahan bertulis penting bagi membolehkan pegawai mengesahkan tuntutan. Perbelanjaan adat pula patut diasingkan sejak awal supaya ia tidak bercampur dengan kos wajib tajhiz.

Satu cadangan yang memudahkan semua pihak ialah menyediakan laporan belanja kematian yang memisahkan kos wajib daripada kos tambahan. Pemisahan itu membantu pegawai membuat penilaian dengan adil dan ia turut melindungi waris daripada tuduhan mengambil lebih daripada haknya.

Kesimpulan

Belanja kematian memang boleh ditolak daripada harta pusaka, tetapi bukan secara automatik dan bukan sewenang-wenangnya. Ia mesti memenuhi syarat tajhiz al-mayyit, disokong dengan bukti yang munasabah, serta diluluskan pegawai mengikut tertib syarak.

Garis pemisahnya mudah diingat. Apa yang diperlukan bagi menguruskan jenazah itu sendiri ialah tanggungan harta si mati. Apa yang dibuat untuk orang yang masih hidup, termasuk kenduri serta majlis, bukan tanggungan harta si mati melainkan waris bersetuju.

Kredit: petikan Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan dicatat pemilik laman ini daripada perkongsian beliau dalam sesi dalam talian.

Sebahagian besar kos itu sebenarnya boleh ditampung tanpa menyentuh harta pusaka langsung, iaitu melalui khairat kematian yang boleh dituntut waris. Kedudukan hutang si mati pula dihuraikan dalam adakah boleh hutang ditolak daripada bahagian waris secara langsung.