Apakah itu Lepas Hak (Takharuj) dalam Pusaka?

Pendahuluan

Dalam banyak keluarga ada waris yang tidak mahu mengambil bahagiannya. Ada yang tinggal jauh daripada tanah itu, ada yang merasakan bahagiannya terlalu kecil untuk diuruskan dan ada yang mahu adik-beradiknya sahaja memiliki rumah keluarga. Jalan yang biasa diambil ialah waris itu melepaskan haknya.

Perbuatan itu ada namanya dalam kitab fiqh, iaitu takharuj. Tetapi bukan setiap pelepasan hak itu takharuj. Bezanya pula bukan soal istilah semata-mata.

Artikel ini menerangkan apa itu takharuj, dari mana datangnya keharusan itu dan apa yang menjadikannya sah.

Apa itu lepas hak atau takharuj?

Takharuj ialah perjanjian antara waris untuk mengeluarkan salah seorang daripada mereka daripada harta pusaka. Waris yang keluar itu mengambil sesuatu yang maklum sebagai gantinya, sama ada daripada harta pusaka itu sendiri ataupun daripada luarnya.¹

Bezanya dengan pembahagian biasa mudah dilihat. Dalam pembahagian, setiap waris mengambil sebahagian daripada harta yang dikongsi mengikut kadarnya. Dalam takharuj, seorang waris keluar sepenuhnya dan dia mengambil satu jumlah yang maklum sebagai ganti kepada keseluruhan bahagiannya.¹

Ertinya balasan itu bukan tambahan kepada takharuj. Ia sebahagian daripada takrifnya. Waris yang keluar tanpa mengambil apa-apa bukan sedang bertakharuj, sebaliknya sedang memberi.

Perbezaan itu perlu disebut di hadapan kerana dalam perbualan harian kedua-duanya dipanggil lepas hak. Satu ayat yang sama, iaitu “saya lepas hak saya”, boleh bermaksud jualan dan boleh juga bermaksud pemberian.

Kenapa ia dinamakan perdamaian?

Asal takharuj ialah akad perdamaian antara waris.¹ Daripada situ barulah bentuknya ditentukan mengikut apa yang diberikan kepada waris yang keluar.

Al-Mawsu’ah al-Fiqhiyyah menyebut tiga keadaan. Apabila balasan itu datang daripada luar harta pusaka, ia dikira akad jual beli. Apabila balasan itu diambil daripada harta pusaka itu sendiri, ia dikira akad pembahagian dan pertukaran. Apabila balasan itu kurang daripada bahagian yang sepatutnya diterima, lebihannya menjadi pemberian ataupun pengguguran hak.²

Pembahagian ini bukan sekadar teori. Setiap satu daripada tiga bentuk itu membawa syaratnya sendiri, jadi menentukan bentuknya bermakna menentukan syarat yang perlu dipenuhi.²

Peristiwa yang menjadi dalilnya

Takharuj harus apabila ia berlaku dengan kerelaan. Asal kepada keharusan itu ialah satu peristiwa yang berlaku pada zaman Uthman RA.¹

أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ تُمَاضِرَ بِنْتَ الأَْصْبَغِ الْكَلْبِيَّةَ فِي مَرَضِ مَوْتِهِ، ثُمَّ مَاتَ وَهِيَ فِي الْعِدَّةِ، فَوَرَّثَهَا عُثْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ مَعَ ثَلاَثِ نِسْوَةٍ أُخَرَ، فَصَالَحُوهَا عَنْ رُبْعِ ثُمُنِهَا عَلَى ثَلاَثَةٍ وَثَمَانِينَ أَلْفًا

“Bahawa Abd al-Rahman bin Awf RA telah menceraikan isterinya Tumadir binti al-Asbagh al-Kalbiyyah ketika sakit yang membawa kematiannya, kemudian dia meninggal dunia sedangkan isterinya masih dalam edah. Lalu Uthman RA menetapkan isterinya itu mewarisi bersama tiga orang isteri yang lain, kemudian mereka berdamai dengannya atas satu perempat daripada satu perlapannya dengan bayaran lapan puluh tiga ribu.”

Dua perkara dalam peristiwa ini yang perlu diberi perhatian.

Pertama, yang diperdamaikan itu bahagian yang sudah tertentu. Empat orang isteri berkongsi satu perlapan, jadi bahagian Tumadir ialah satu perempat daripada satu perlapan itu. Kitab menyebutnya dengan lafaz yang tepat, iaitu mereka berdamai dengannya atas rub’ thumniha. Dia tahu apa yang dilepaskannya sebelum dia melepaskannya.

Kedua, jumlah 83,000 itu diperselisihkan sama ada dinar ataupun dirham. Kitab merekodkan kedua-dua pendapat tanpa memilih salah satu. Begitulah juga ia disebut di sini.

Siapa yang boleh membuat takharuj?

Oleh sebab takharuj pada kebanyakan keadaannya ialah akad pertukaran, orang yang membuatnya mesti mempunyai kelayakan berakad. Dia mesti berakal dan tidak dihalang daripada menguruskan hartanya. Takharuj kanak-kanak yang belum mumaiyiz tidak sah, begitu juga takharuj orang yang hilang akal.²

Dia juga mesti mempunyai kehendak sendiri, kerana takharuj dibina atas kerelaan.² Waris yang bersetuju kerana dipaksa atau dimalukan dalam mesyuarat keluarga tidak memenuhi syarat ini. Selain itu dia mesti memiliki apa yang diuruskannya.

Bagi waris yang belum dewasa ataupun yang tidak sempurna keupayaan, urusan itu dibuat oleh wali atau wasi. Di sini kitab meletakkan had yang ketat, iaitu wali dan wasi hanya boleh bertindak pada perkara yang membawa manfaat kepada orang di bawah jagaannya.³

Ibn Farhun memberi satu contoh yang menjelaskan had itu. Seorang bapa berdamai dengan anak perempuannya yang masih dara mengenai sebahagian haknya dalam pusaka, sedangkan haknya itu jelas dan tiada pertikaian padanya. Perdamaian itu tidak sah, kerana tiada apa-apa maslahat padanya. Kitab menambah bahawa anak itu menuntut kembali bakinya daripada orang yang memegangnya.³

Perdamaian menyelesaikan pertikaian. Apabila hak seseorang sudah jelas dan tiada siapa yang mempertikaikannya, apa yang berlaku bukan perdamaian.

Syarat sahnya dalam kitab fiqh

Syarat pertama ialah harta pusaka yang menjadi tempat takharuj itu mesti maklum. Sebabnya dinyatakan terus dalam kitab, iaitu takharuj pada umumnya jual beli dalam bentuk perdamaian. Menjual sesuatu yang tidak diketahui pula tidak harus.⁴

Syarat itu terikat dengan satu keadaan. Ia dituntut apabila jalan untuk mengetahui harta pusaka itu masih terbuka. Apabila jalan itu sudah tertutup, perdamaian atas sesuatu yang tidak diketahui diharuskan di sisi mazhab Maliki, mazhab Syafi’i dan Imam Ahmad, manakala pandangan yang masyhur dalam mazhab Hanbali mengharuskannya secara mutlak.⁴ Dalilnya ialah sabda Nabi SAW kepada dua orang yang bertikai tentang pusaka yang sudah terhapus kesannya.⁵

اقْتَسِمَا وَتَوَخَّيَا الْحَقَّ ثُمَّ اسْتَهِمَا ثُمَّ تَحَالاَّ

“Bahagilah kamu berdua, carilah yang benar, kemudian buatlah undian, kemudian halalkanlah antara satu sama lain.”

Syarat kedua mengenai balasan itu sendiri. Ia mesti harta yang bernilai, diketahui jenis, kadar serta sifatnya, boleh dimanfaatkan dan mampu diserahkan. Balasan yang tidak diketahui jenisnya ataupun kadarnya tidak memadai.⁶

Syarat ketiga terpakai apabila takharuj itu menjadi pertukaran mata wang, contohnya bahagian dalam emas ditukar dengan perak. Dalam keadaan itu serah terima mesti berlaku dalam majlis akad yang sama.⁶

Perlu disebut bahawa mazhab Hanafi lebih longgar pada syarat pertama. Mereka tidak mensyaratkan harta pusaka itu diketahui pada perkara yang tidak memerlukan penyerahan, kerana ketidaktahuan di situ tidak membawa kepada pertikaian. Dalil mereka ialah peristiwa Uthman dengan Tumadir itu sendiri.⁶

Beza takharuj dengan pemberian

Perkara ini kerap disalahfahami, jadi ia perlu dinyatakan dengan jelas. Bahagian setiap waris masuk ke dalam miliknya sebaik berlaku kematian. Ia tidak menunggu perbicaraan dan tidak menunggu geran ditukar nama.

Jadi waris yang berkata dia tidak mahu bahagiannya bukan sedang menolak sesuatu yang belum menjadi miliknya. Dia sedang memindahkan hartanya sendiri kepada orang lain. Apabila pemindahan itu dibuat dengan balasan, ia takharuj. Apabila ia dibuat tanpa balasan, ia pemberian.

Huraian penuh tentang perbezaan itu dan kesannya terhadap urusan di pejabat pusaka ada dalam artikel penolakan hak oleh waris tanpa DDA baharu, manakala langkah-langkah yang betul untuk melakukannya ada dalam cara betul lepaskan hak faraid. Bagi waris yang sudah melepaskan haknya kemudian berubah fikiran, lihat hukum minta kembali pelepasan hak pusaka.

Bagaimana ia dibuat di Malaysia?

Dalam pusaka kecil, persetujuan sesama waris memang diiktiraf. Subseksyen 15(1) Akta 98 membenarkan Pegawai Pembahagian Pusaka membahagikan harta pusaka mengikut persetujuan waris, selepas terma persetujuan dan perakuan pihak-pihak itu direkodkan dalam perintah pembahagian.⁷

Dua perkara dalam subseksyen itu jarang disebut orang. Pertama, persetujuan itu mesti datang daripada semua waris yang dewasa lagi sempurna keupayaan, bukan majoriti. Kedua, pegawai boleh menolaknya apabila pada pandangannya pembahagian itu tidak adil atau tidak saksama.⁷ Muafakat keluarga tidak mengikat pegawai secara automatik.

Bagi waris yang belum dewasa ataupun yang tidak sempurna keupayaan, pegawai boleh bersetuju bagi pihak mereka apabila semua waris dewasa sudah bersetuju dan pada pendapatnya ia demi kepentingan waris itu.⁸ Syarat kepentingan dalam undang-undang ini bertemu dengan had yang diletakkan kitab ke atas wali dan wasi.

Persetujuan itu dinyatakan dalam Borang DDA, yang nama rasminya ialah Surat Persetujuan di bawah Peraturan 4A.⁹ Cara mengisinya dihuraikan dalam artikel cara mengisi Borang DDA dalam urusan pusaka.

Ada satu lagi peruntukan yang menyerupai takharuj dengan lebih dekat lagi. Perenggan 15(4)(bb) membenarkan pegawai memerintahkan bahagian tak ternyata seorang waris diserahkan kepada waris lain yang membayar nilainya. Provisonya menghendaki pegawai memaklumkan terma yang dicadangkan terlebih dahulu. Wang itu pula kini didepositkan dengan Perbadanan iaitu Amanah Raya Berhad, selepas Akta A1643 menggantikan perkataan Pentadbir Tanah pada 15 Julai 2024.¹⁰

Bentuk itulah yang paling hampir dengan takharuj dalam kitab, kerana padanya ada waris yang keluar dan ada balasan yang dibayar.

Ke mana perginya bahagian itu?

Satu soalan sering tertinggal dalam perjanjian lepas hak. Bahagian waris yang keluar itu berpindah kepada siapa?

Ia tidak hilang begitu sahaja dan jawapannya bukan satu. Bahagian itu boleh digugurkan daripada kiraan, boleh diserahkan kepada seorang waris yang dinamakan, boleh dibahagi sama rata antara waris yang tinggal dan boleh dibahagi mengikut nisbah faraid. Keempat-empatnya sah, tetapi peratusan yang diterima setiap waris berbeza pada setiap cara, kadangkala dengan beza yang besar.

Kerana itu cara yang dipilih mesti dinyatakan dalam perjanjian. Pengiraan penuh bagi keempat-empat cara itu ada dalam artikel empat cara mengagihkan bahagian takharuj.

Kesimpulan

Takharuj ialah perjanjian antara waris untuk mengeluarkan seorang daripada mereka daripada harta pusaka dengan balasan yang maklum. Ia harus apabila dibuat dengan kerelaan dan dalilnya ialah perdamaian isteri-isteri Abd al-Rahman bin Awf dengan Tumadir yang diputuskan pada zaman Uthman RA.

Syarat yang paling kerap terlepas pandang ialah syarat maklum. Waris yang tidak tahu berapa nilai bahagiannya bukan sedang berdamai, kerana tiada sesiapa boleh menjual sesuatu yang dia sendiri tidak tahu apa isinya. Kerana itu pengiraan faraid dibuat dahulu, barulah perjanjian disusun.

Satu lagi yang perlu diingat ialah had ke atas wali dan wasi. Orang yang menguruskan hak anak kecil ataupun orang yang tidak sempurna keupayaan tidak boleh melepaskan hak itu melainkan pelepasan itu benar-benar membawa manfaat kepadanya. Hak yang sudah jelas dan tidak dipertikaikan sesiapa bukan tempat untuk berdamai.