Cara Betul Lepaskan Hak Faraid

Pendahuluan

Pelepasan hak faraid perkara biasa dalam keluarga Melayu. Yang tidak biasa ialah ia dibuat dengan cara yang betul.

Artikel ini menjelaskan apa yang sebenarnya berlaku apabila seseorang waris melepaskan haknya, tujuh keadaan yang mungkin timbul, langkah yang betul bagi setiap satu dan apa yang menjadikan pelepasan itu boleh dituntut semula.

Soalan

Assalamualaikum, arwah ayah saya telah meninggalkan beberapa harta. Apabila buat perbincangan antara waris, ada beberapa waris yang ingin lepaskan hak faraid. Boleh jelaskan kepada kami tentang cara pelepasan hak yang betul?

Jawapan ringkas

Waalaikumussalam. Mulakan dengan memahami satu perkara yang mengubah segalanya.

Tiada sesiapa yang benar-benar melepaskan hak, kerana bahagian setiap waris sudah berpindah kepadanya sebaik berlaku kematian.¹ Apa yang berlaku ialah dia menyerahkan hartanya sendiri kepada orang lain.

Bukan penolakan, sebaliknya penyerahan

Perbezaan ini kelihatan kecil tetapi kesannya besar.

Al-Quran menyebut bahagian waris sebagai nasiban mafrudan, iaitu bahagian yang telah ditetapkan.¹ Ia bukan tawaran yang menunggu diterima, sebaliknya hak yang sudah jatuh. Sebab itu waris yang meninggal dunia sebelum pusaka dibahagikan tetap mewarisi, lalu bahagiannya berpindah pula kepada warisnya sendiri.

Daripada situ keluar tiga akibat yang praktikal.

Pertama, ia perlu dinilai. Seseorang tidak boleh menyerahkan sesuatu yang dia sendiri tidak tahu apa dan berapa.

Kedua, ia perlu kerelaan yang sebenar. Ia pemberian harta milik sendiri, bukan sekadar tidak mengambil bahagian.

Ketiga, ia muktamad apabila sempurna. Setelah diserahkan dengan sah, ia tidak boleh ditarik balik hanya kerana berubah fikiran.

Tujuh keadaan pelepasan hak

Yang membezakan antara satu sama lain ialah dua soalan sahaja, iaitu diserahkan kepada siapa dan ada ganti ataupun tidak.

Keadaan pertama. Waris melepaskan keseluruhan bahagiannya kepada waris yang ada, lalu bahagian itu dibahagi semula secara faraid antara mereka.

Keadaan kedua. Waris melepaskan keseluruhan bahagiannya kepada waris tertentu sahaja.

Keadaan ketiga. Waris melepaskan keseluruhan haknya dalam satu harta, untuk memiliki satu lagi harta secara keseluruhan.

Keadaan keempat. Waris melepaskan keseluruhan bahagiannya dengan syarat waris lain membayar pampasan.

Keadaan kelima. Waris mengambil sebahagian haknya dan melepaskan sebahagian lagi kepada waris yang ada, untuk dibahagi secara faraid.

Keadaan keenam. Waris mengambil sebahagian haknya dan memberikan sebahagian lagi kepada waris tertentu.

Keadaan ketujuh. Waris melepaskan keseluruhan ataupun sebahagian haknya kepada orang yang bukan waris.

Keadaan pertama, kedua, kelima dan keenam ialah pemberian, iaitu tiada apa yang diterima sebagai balasan. Keadaan ketiga dan keempat pula pertukaran, kerana ada ganti. Keadaan ketujuh berdiri sendiri kerana penerimanya di luar kalangan waris dan huraiannya di bawah.

Bezanya bukan soal istilah. Pertukaran menuntut persetujuan pihak yang memberikan ganti itu, manakala pemberian tidak.

Satu kes yang menjelaskannya

Arwah meninggalkan ibu, bapa, isteri dan dua anak perempuan. Harta yang ditinggalkan bernilai RM1,000,000.

Waris	Kadar	Bahagian	Nilai
Isteri	1/8	3/27	RM111,111
Ibu	1/6	4/27	RM148,148
Bapa	1/6	4/27	RM148,148
Anak perempuan pertama	2/3 dikongsi	8/27	RM296,296
Anak perempuan kedua	2/3 dikongsi	8/27	RM296,296

Satu perkara dalam jadual itu perlu diterangkan supaya pembaca tidak tersilap mengikutnya.

Asal masalahnya 24. Isteri mengambil 3, ibu 4, bapa 4 dan dua anak perempuan 16, jumlahnya 27. Oleh kerana jumlah bahagian melebihi asalnya, masalah itu diaulkan, iaitu penyebutnya dinaikkan daripada 24 kepada 27 lalu setiap waris menerima kadar yang sedikit berkurang secara saksama.

Kesannya satu perkara lagi. Bapa sebenarnya berhak kepada satu per enam berserta baki, tetapi dalam kes yang diaulkan tiada baki langsung. Jadi di sini dia menerima satu per enam sahaja. Gunakan kalkulator faraid untuk kes sebenar, kerana kehadiran seorang waris lain boleh mengubah keseluruhan jadual.

Lima langkah yang betul

Andaikan bapa arwah mahu melepaskan bahagiannya kepada waris lain.

Langkah pertama, senaraikan harta lalu nilaikannya. Tanpa nilai, tiada seorang pun tahu apa yang sedang dilepaskan.

Langkah kedua, buat kiraan faraid asal. Inilah jadual di atas.

Langkah ketiga, beritahu waris yang melepaskan hak berapa bahagiannya dalam pecahan dan dalam ringgit. Dalam kes ini, RM148,148.

Langkah keempat, pastikan bentuknya betul. Kalau pemberian, ia memadai dengan kerelaannya sendiri. Kalau pertukaran, ia memerlukan persetujuan waris yang memberikan ganti itu.

Langkah kelima, kira semula. Bahagian yang dilepaskan itu diagihkan mengikut hasrat orang yang melepaskannya, sama ada kepada semua waris secara faraid ataupun kepada waris tertentu.

Dalam urusan pusaka kecil, kelima-lima langkah itu berakhir pada satu dokumen. Cara mengisinya dihuraikan dalam artikel cara mengisi borang DDA.

Apa yang menjadikannya sah?

Dua syarat dan kedua-duanya ada dalilnya.

Syarat pertama ialah kerelaan yang sebenar.²

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَـٰطِلِ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَـٰرَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ

“Wahai orang yang beriman, janganlah kamu memakan harta sesama kamu dengan cara yang batil, kecuali ia perniagaan yang berlaku dengan kerelaan antara kamu.”

Ayat lain memberikan kaedah yang sama dalam bentuk pemberian, iaitu tentang isteri yang merelakan sebahagian maharnya kepada suami.³

فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَىْءٍ مِّنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيٓـًٔا مَّرِيٓـًٔا

“Kemudian jika mereka merelakan sebahagian daripadanya untuk kamu, maka makanlah ia dengan senang hati.”

Hadis pula menyebutnya sebagai kaedah umum ke atas semua harta.⁴

إِنَّهُ لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ إِلَّا بِطِيبِ نَفْسٍ مِنْهُ

“Sesungguhnya tidak halal harta seseorang kecuali dengan kerelaan hatinya.”

Syarat kedua ialah pengetahuan tentang nilai.

Syarat ini keluar daripada syarat pertama. Kerelaan hanya bermakna apabila orang itu tahu apa yang direlakannya. Seorang waris yang ditanya sama ada dia mahu bahagiannya lalu menjawab tidak kerana disangkanya sedikit, sedangkan bahagiannya RM148,148, sebenarnya tidak merelakan RM148,148. Dia merelakan sesuatu yang lain sama sekali.

Bila pelepasan boleh dituntut semula?

Jawapannya bergantung kepada apa yang dia tahu ketika melepaskannya.

Waris yang melepaskan hak setelah mengetahui bahagiannya dalam pecahan dan dalam ringgit, lalu melakukannya dengan rela, tidak boleh menuntut semula kemudian. Itu keputusannya sendiri ke atas hartanya sendiri.

Waris yang melepaskan hak tanpa mengetahui bahagiannya, kemudian baru tahu, berada dalam kedudukan yang berlainan. Kerelaan yang menjadi syarat itu tidak sempurna sejak awal, jadi dia boleh menuntut semula.

Di sini ada satu perlindungan dalam undang-undang yang jarang diketahui. Seksyen 15(1) Akta 98 tidak mewajibkan pegawai menerima persetujuan waris secara automatik. Pegawai boleh menolaknya apabila ia kelihatan tidak adil ataupun tidak saksama.⁵ Jadi persetujuan yang janggal memang boleh ditahan di kaunter sendiri.

Tiga keadaan yang perlu berhati-hati

Pertama, bahagian anak bawah umur. Ramai menyangka ia langsung tidak boleh dimasukkan ke dalam persetujuan. Sebenarnya subseksyen 15(2) membenarkan pegawai bersetuju bagi pihak kanak-kanak itu, tetapi hanya apabila pada pendapatnya ia demi kepentingan kanak-kanak itu.⁵ Jadi ia bukan mustahil, cuma ia bukan keputusan ibu bapa. Bahagian kanak-kanak itu juga wajib didaftarkan atas nama pemegang amanah berserta kaveat di bawah subseksyen 13(2). Kesannya kepada persetujuan keluarga dihuraikan dalam risiko serah semua harta kepada seorang waris sahaja. Huraian lanjut tentang harta kanak-kanak pula ada dalam artikel cara-cara pembahagian pusaka kanak-kanak bawah umur.

Kedua, pelepasan kepada bukan waris. Teks seksyen 15(1) menyebut persetujuan antara para benefisiari sendiri.⁵ Jadi keadaan ketujuh di atas tidak terangkum di bawah seksyen itu. Cara yang selamat ialah menerima bahagian itu dahulu mengikut faraid, kemudian membuat pindah milik biasa kepada orang yang dihajati selepas perintah dikeluarkan.

Ketiga, pelepasan yang berbentuk pertukaran. Keadaan ketiga dan keempat bukan pemberian, sebaliknya urus niaga. Ia menuntut persetujuan pihak yang membayar ganti itu dan nilainya perlu jelas kepada kedua-dua belah pihak. Apabila hartanya rumah, cara pegawai menanganinya dihuraikan dalam artikel cara pembahagian rumah secara faraid.

Kesimpulan

Pelepasan hak yang betul bermula dengan mengetahui hak itu, bukan dengan menandatangani borang.

Bahagian seseorang waris sudah menjadi miliknya sejak saat kematian, jadi apa yang dia buat apabila melepaskannya ialah memberikan hartanya sendiri. Kerana itu dia perlu tahu berapa nilainya dan dia perlu benar-benar rela.

Bagaimana mungkin seseorang melepaskan hak sedangkan dia tidak tahu hak yang diperolehnya?

Allahu a’lam.