Empat Cara Mengagihkan Bahagian Takharuj

Pendahuluan

Apabila seorang waris keluar daripada pembahagian pusaka, bahagiannya tidak hilang begitu sahaja. Ia berpindah kepada orang lain dan cara perpindahan itu bukan satu.

Artikel ini mengambil satu kes dan menunjukkan empat cara yang berlainan untuk mengagihkan bahagian yang dilepaskan. Peratusan yang diterima waris yang tinggal berbeza pada setiap cara, kadangkala dengan beza yang besar.

Apa maksud takharuj sebenarnya?

Takharuj bukan sekadar melepaskan hak. Ia satu perjanjian antara waris untuk mengeluarkan salah seorang daripada mereka daripada pusaka dengan balasan yang dipersetujui.

al-Mawsu’ah al-Fiqhiyyah menyifatkannya sebagai bay’ fi surat sulh, iaitu jual beli dalam bentuk perdamaian.¹ Balasan itu bukan tambahan kepada takharuj. Ia sebahagian daripada takrifnya.

Melepaskan hak tanpa apa-apa balasan tidak dinamakan takharuj. Ia lebih hampir kepada tanazul atau pemberian. Perbahasan penuh tentang bentuk perjanjian itu ada dalam artikel apakah itu lepas hak.

Walau apa pun namanya, soalan yang dijawab oleh artikel ini sama sahaja, iaitu ke mana perginya bahagian orang yang keluar itu.

Syarat yang mesti dipenuhi dahulu

Satu syarat perlu disebut di hadapan sebelum sebarang pengiraan, kerana tanpanya pengiraan itu tidak bermakna.

Harta pusaka yang menjadi tempat takharuj mesti maklum. Sebabnya dinyatakan terus dalam kitab, iaitu kerana takharuj itu pada dasarnya jual beli.¹ Sesiapa yang menjual sesuatu mesti tahu apa yang dijualnya dan seorang waris yang keluar mesti tahu berapa bahagiannya sebelum dia bersetuju untuk keluar.

Ada satu lagi syarat yang lebih halus. Ibn Farhun menyebut kes seorang bapa yang berdamai dengan anak perempuannya yang masih dara mengenai sebahagian pusakanya sedangkan tiada pertikaian sebenar antara mereka. Perdamaian itu dikira tidak sah.²

Sebabnya kerana tiada apa-apa yang dipertimbangkan di situ. Perdamaian menyelesaikan pertikaian. Apabila tiada pertikaian, apa yang berlaku sebenarnya bukan perdamaian tetapi pengambilan hak seseorang dengan nama yang lebih sopan.

Kes yang digunakan dalam contoh

Seorang lelaki meninggal dunia dan meninggalkan ibu, isteri, seorang anak perempuan dan dua orang anak lelaki.

Ibu mengambil satu perenam kerana ada anak. Isteri mengambil satu perlapan atas sebab yang sama. Baki menjadi milik anak-anak sebagai asobah, dengan anak lelaki mengambil dua bahagian berbanding satu bahagian anak perempuan.

Penyebut 6 dengan 8 bertawafuq pada 2, jadi asal masalahnya 24.

Baki 17 tidak terbahagi kepada lima kepala, iaitu dua bahagian bagi setiap anak lelaki dan satu bahagian bagi anak perempuan. Nombor 17 dengan 5 bertabayun, jadi asal masalah 24 didarab dengan 5 dan menjadi 120.³

Daripada 85 saham anak-anak itu, anak perempuan mengambil 17 manakala setiap anak lelaki mengambil 34. Bahagian ibu ialah 20 saham daripada 120 dan itulah bahagian yang dilepaskan dalam keempat-empat situasi di bawah.

Empat cara mengagihkan bahagian itu

Ibu melepaskan 20 saham daripada 120. Ke mana perginya 20 saham itu bergantung pada apa yang dipersetujui. Empat cara di bawah menunjukkan kesan yang berlainan bagi setiap pilihan.

Situasi pertama, tiada penerima dikhususkan

Ibu keluar tanpa menamakan sesiapa sebagai penerima bahagiannya.

Bahagiannya digugurkan daripada kiraan, jadi jumlah keseluruhan turun daripada 120 kepada 100 saham. Angka setiap waris yang tinggal tidak berubah, tetapi kerana pembahaginya mengecil, peratusan setiap seorang naik.

Isteri yang sebelum ini mengambil 15 daripada 120 kini mengambil 15 daripada 100. Angkanya sama, peratusannya naik daripada 12.5 peratus kepada 15 peratus.

Situasi kedua, dikhususkan kepada seorang waris

Ibu menyerahkan bahagiannya kepada anak perempuan sahaja.

Jumlah keseluruhan kekal 120 kerana tiada apa-apa yang digugurkan. Yang berlaku hanyalah 20 saham berpindah tangan. Anak perempuan naik daripada 17 saham kepada 37 saham, manakala waris yang lain tidak terjejas langsung.

Inilah cara yang memberikan kesan paling besar kepada seorang waris. Bahagian anak perempuan naik lebih dua kali ganda.

Situasi ketiga, dibahagi sama rata

Ibu menyerahkan bahagiannya kepada semua anak secara sama rata tanpa mengira jantina. Isteri tidak termasuk.

Dua puluh saham tidak terbahagi tepat kepada tiga orang, jadi semua angka didarab dengan 3 dan asal masalah menjadi 360. Bahagian ibu menjadi 60 saham dan setiap anak menerima tambahan 20 saham.

Situasi keempat, dibahagi mengikut nisbah faraid

Ibu menyerahkan bahagiannya kepada semua anak, tetapi mengikut nisbah asobah, iaitu dua bahagian bagi lelaki dan satu bahagian bagi perempuan.

Dua puluh saham dibahagi kepada lima unit. Anak perempuan menerima tambahan 4 saham manakala setiap anak lelaki menerima tambahan 8 saham.

Perbandingan empat cara itu

Peratusan digunakan di sini kerana situasi ketiga berasaskan 360 manakala yang lain berasaskan 120 dan 100. Angka saham yang mentah tidak boleh dibandingkan terus antara satu sama lain.

Lihat lajur anak perempuan. Bahagiannya berbeza daripada 17 peratus sehingga hampir 31 peratus, semata-mata bergantung pada cara yang dipilih oleh ibu. Lihat pula lajur isteri. Dia mendapat tambahan hanya dalam cara pertama dan tidak menerima apa-apa dalam tiga cara yang lain.

Kenapa cara yang dipilih perlu dinyatakan?

Perjanjian yang hanya menyebut bahawa seorang waris “melepaskan haknya” tidak memberitahu sesiapa cara yang manakah dimaksudkan.

Empat cara di atas kesemuanya sah, tetapi hasilnya berlainan. Perjanjian yang tidak menyatakannya meninggalkan satu ruang yang boleh dipertikaikan kemudian dan pertikaian itu berlaku selepas harta sudah berpindah tangan.

Satu perkara lagi yang perlu diketahui tentang asal usul empat bentuk ini. al-Mawsu’ah menyatakan bahawa bentuk takharuj yang terperinci tidak datang daripada mazhab Syafi’i mahupun Hanbali, sebaliknya daripada mazhab Hanafi dan Maliki.⁴ Empat cara di atas mengikut bentuk Hanafi.

Kesimpulan

Takharuj ialah perjanjian dengan balasan, bukan sekadar melepaskan hak. Syarat sahnya ialah harta pusaka itu maklum, kerana pada dasarnya ia jual beli dalam bentuk perdamaian.

Bahagian orang yang keluar tidak hilang. Ia berpindah dan empat cara perpindahan itu memberikan hasil yang berlainan kepada waris yang tinggal. Kerana itu cara yang dipilih mesti dinyatakan dalam perjanjian, bukan dibiarkan untuk difahami sendiri oleh setiap pihak.

Satu perkara yang tidak berubah walau cara mana sekalipun. Pengiraan faraid mesti dibuat terlebih dahulu. Muafakat membahagi sama rata tanpa mengetahui bahagian sebenar bukan takharuj dan dakwaan bahawa faraid boleh diketepikan apabila semua waris bersetuju tidak mempunyai asas dalam syarak.

Kredit: Ustaz Mohamad Tarmizi Ismail atas perkongsian beliau di Facebook. Isinya ditulis semula dalam bentuk yang lebih mudah difahami.

Takharuj paling kerap berlaku pada harta yang tidak boleh dipecahkan dan contoh yang paling biasa ialah emas pusaka peninggalan arwah. Bahagian setiap waris yang hendak diagihkan itu pula dikira melalui tujuh langkah pengiraan faraid. Harta yang undang-undang sendiri melarang pecah bahaginya pula menuntut jalan yang lain lagi dan contoh yang paling biasa ialah tanah Felda.