Waris Asobah dan Cara Mereka Menerima Pusaka

Pendahuluan

Waris dalam faraid terbahagi kepada dua cara menerima. Golongan pertama ialah ashab al-furud, iaitu mereka yang kadarnya sudah ditetapkan dalam al-Quran seperti satu perdua, satu perempat atau satu perenam. Golongan kedua ialah asobah dan merekalah yang menjadi tumpuan artikel ini.

Perbezaan antara dua golongan itu bukan perbezaan darjat. Ia perbezaan kaedah. Satu golongan mengambil angka yang sudah tertulis, manakala satu lagi mengambil apa yang tinggal selepas angka itu diberikan.

Apa maksud asobah?

Al-Lahim mentakrifkan ta’sib sebagai al-irth bila taqdir, iaitu mewarisi tanpa kadar yang ditetapkan. Asobah pula ialah mereka yang mewarisi dengan cara itu.¹

Takrif itu sendiri sudah menjelaskan kedudukan mereka. Kerana tiada angka yang tertulis untuk asobah, apa yang sampai kepadanya bergantung sepenuhnya pada apa yang tinggal selepas ashab al-furud diselesaikan.

أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا بَقِيَ فَهُوَ لِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ

“Berikanlah bahagian-bahagian yang telah ditetapkan kepada yang berhak. Apa yang berbaki, ia untuk lelaki yang paling hampir.”

Hadis ini menetapkan tertib kerjanya. Kadar tetap diselesaikan dahulu, barulah baki diberikan dan bakinya pula pergi kepada lelaki yang paling hampir. Perkataan itu penting dan kita akan kembali kepadanya di bawah.

Asobah ialah satu daripada dua cara sahaja seseorang menerima harta pusaka. Perbandingannya dengan cara yang satu lagi ada dalam dua cara waris menerima harta pusaka.

Tiga keadaan yang boleh berlaku

Kerana asobah mengambil apa yang tinggal, tiga keadaan boleh berlaku kepadanya. Ketiga-tiganya sebahagian daripada takrif asobah itu sendiri, bukan senarai yang disusun kemudian.¹

Mengambil keseluruhan harta

Apabila si mati tidak meninggalkan seorang pun ashab al-furud, tiada kadar yang perlu dikeluarkan dahulu. Asobah mengambil kesemuanya. Contoh yang paling mudah ialah si mati yang hanya meninggalkan seorang anak lelaki.

Mengambil baki selepas waris fardu

Inilah keadaan yang paling kerap berlaku. Kadar ashab al-furud dikeluarkan dahulu, kemudian apa yang tinggal diserahkan kepada asobah. Isteri mengambil satu perlapan umpamanya dan tujuh perlapan yang tinggal pergi kepada anak lelaki sebagai asobah.

Tidak menerima apa-apa

Keadaan ketiga inilah yang paling jarang difahami. Apabila kadar ashab al-furud sudah menghabiskan keseluruhan harta, tiada baki yang tinggal dan asobah tidak menerima apa-apa. Dia tetap waris yang sah, cuma tiada apa yang sampai kepadanya.

Kerana itu menjadi asobah bukan jaminan mendapat lebih banyak. Ia jaminan mendapat apa yang tinggal, sama ada banyak, sedikit atau tiada.

Asobah kerana nasab

Asobah terbahagi kepada dua bahagian besar. Yang pertama terbit daripada pertalian nasab, manakala yang kedua terbit daripada wala’.¹ Bahagian nasab pula mempunyai tiga jenis.²

Asobah dengan sendirinya

Asobah bi al-nafs ialah setiap lelaki yang antaranya dengan si mati tiada perempuan.² Anak lelaki, cucu lelaki daripada anak lelaki, bapa, datuk, saudara lelaki, anak saudara lelaki, bapa saudara dan anak bapa saudara semuanya termasuk di sini.

Mereka menjadi asobah tanpa memerlukan sesiapa. Kedudukan itulah yang membezakan mereka daripada dua jenis yang berikutnya.

Asobah kerana orang lain

Asobah bi al-ghayr ialah perempuan yang menjadi asobah kerana ada lelaki yang setaraf dengannya. Al-Lahim menyenaraikan empat golongan, iaitu anak perempuan bersama anak lelaki, cucu perempuan bersama cucu lelaki, saudara perempuan kandung bersama saudara lelaki kandung dan saudara perempuan sebapa bersama saudara lelaki sebapa.³

Perempuan dalam keadaan ini pada asalnya ashab al-furud. Kehadiran lelaki yang setaraf menukar caranya menerima, daripada kadar yang tetap kepada pembahagian baki mengikut nisbah dua bahagian lelaki berbanding satu bahagian perempuan.

Asobah bersama orang lain

Asobah ma’a al-ghayr pula ialah saudara perempuan yang menjadi asobah kerana kehadiran waris perempuan daripada keturunan si mati. Al-Lahim menyenaraikan dua golongan, iaitu saudara perempuan kandung dan saudara perempuan sebapa apabila bersama anak perempuan atau cucu perempuan si mati.⁴

Bezanya dengan jenis sebelum ini ialah pasangannya. Di sini saudara perempuan itu tidak menjadi asobah kerana ada lelaki di sebelahnya, tetapi kerana ada perempuan di hadapannya.

Asobah kerana wala’

Bahagian kedua ialah asobah bi al-sabab, iaitu ahl al-wala’. Mereka ialah orang yang memerdekakan hamba, sama ada lelaki atau perempuan, berserta asobah bi al-nafs miliknya.⁵

Bahagian ini tidak lagi berfungsi dalam amalan kerana perhambaan sudah tiada. Ia tetap disenaraikan kerana kitab faraid menyusun hukum mengikut sebabnya, bukan mengikut apa yang kebetulan berlaku pada zaman tertentu.

Susunan keutamaan antara asobah

Satu perkara yang mesti difahami sebelum apa-apa pengiraan dibuat ialah bahawa asobah tidak berkongsi baki sesama sendiri mengikut giliran. Yang lebih hampir mendinding yang lebih jauh dan yang terdinding itu tidak menerima apa-apa walaupun dia waris yang sah.

Asasnya ada dalam hadis di atas. Nabi ﷺ tidak menyebut “lelaki” sahaja, tetapi “lelaki yang paling hampir”.⁶ Selagi anak lelaki ada, bapa saudara tidak sampai giliran. Selagi saudara lelaki kandung ada, anak saudara tidak sampai giliran.

Kerana itu langkah pertama dalam mana-mana pengiraan bukanlah mencari siapa yang layak, tetapi menyusun siapa yang paling hampir. Kesilapan pada langkah itu memindahkan harta kepada orang yang sepatutnya terdinding dan kesilapan begitu tidak akan kelihatan dalam angka akhirnya.

Kesimpulan

Asobah ialah waris yang mewarisi tanpa kadar yang ditetapkan, jadi apa yang sampai kepadanya bergantung pada apa yang tinggal. Dia boleh mengambil segalanya, mengambil baki atau tidak mengambil apa-apa.

Mengenali siapa asobah sahaja tidak memadai. Susunan antara mereka yang menentukan siapa yang benar-benar menerima dan susunan itulah yang perlu ditetapkan sebelum sebarang pecahan dikira.

Susunan itu bekerja serentak dengan hijab, iaitu waris yang terdinding. Waris yang mengambil kadar tetap sebelum baki diserahkan kepada asobah pula dihuraikan dalam siapa waris fardu dan berapa bahagiannya.