Siapa Waris Fardu dan Berapa Bahagiannya

Pendahuluan

Sebelum apa-apa pengiraan bermula, satu soalan perlu dijawab dahulu. Siapakah yang kadar bahagiannya sudah ditetapkan dan siapa pula yang hanya mengambil baki? Golongan pertama itulah yang dipanggil waris fardu atau dalam kitab fiqh, ashab al-furud (pemilik bahagian yang ditetapkan).

Apa itu waris fardu?

Waris fardu ialah waris yang kadar bahagiannya dinyatakan sebagai pecahan yang tetap, iaitu satu perdua, satu perempat, satu perlapan, satu pertiga, satu perenam atau dua pertiga.¹

Kadar itu bukan anggaran. Ia disebut terus dalam al-Quran dan itulah sebabnya ia tidak boleh diubah melalui persetujuan keluarga sebelum pembahagian dibuat.

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَـٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Allah perintahkan kamu mengenai (pembahagian harta pusaka untuk) anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua orang anak perempuan.”

Yang berubah bukan kadarnya, tetapi kadar mana yang terpakai. Seorang isteri menerima satu perempat atau satu perlapan dan ia bergantung pada satu perkara sahaja, iaitu sama ada si mati meninggalkan anak atau tidak.

Senarai waris fardu dan bahagiannya

Perlu diingat bahawa tidak semua waris mempunyai kadar tetap. Senarai penuh siapa yang berkemungkinan mewarisi ada dalam lima belas waris lelaki dalam faraid dan sepuluh waris perempuan dalam faraid. Yang di bawah ini hanya mereka yang kadarnya ditetapkan al-Quran.

Suami dan isteri

Suami menerima 1/2 jika si mati tiada anak atau cucu daripada anak lelaki dan 1/4 jika ada.²

Isteri menerima 1/4 jika si mati tiada anak atau cucu daripada anak lelaki dan 1/8 jika ada. Kadar ini dikongsi sesama isteri kalau lebih daripada seorang. Ia tidak didarabkan.⁸

Ibu dan bapa

Ibu menerima 1/6 jika si mati meninggalkan anak, cucu daripada anak lelaki atau dua orang adik-beradik ke atas. Kalau tiada, bahagiannya 1/3.³

Ada satu keadaan khas yang dipanggil al-Umariyyatain, iaitu apabila waris hanya terdiri daripada ibu, bapa dan salah seorang pasangan. Dalam keadaan itu ibu mengambil 1/3 daripada baki selepas bahagian pasangan dikeluarkan, bukan 1/3 daripada keseluruhan harta.⁹

Bapa mempunyai tiga kemungkinan dan yang menentukannya ialah jenis keturunan yang ditinggalkan si mati.

Dia mengambil satu perenam sahaja apabila si mati meninggalkan anak lelaki ataupun cucu lelaki. Dia mengambil satu perenam berserta baki apabila si mati meninggalkan anak perempuan sahaja. Dia mengambil baki sahaja, iaitu sebagai ’asabah, apabila si mati tiada keturunan yang mewarisi.¹⁰ Keadaan ini lazim apabila anak bujang meninggal dunia, seperti yang dihuraikan dalam anak bujang meninggal dunia, siapa waris hartanya.

Datuk dan nenek

Datuk sebelah bapa mengambil tempat bapa apabila bapa sudah tiada, kecuali dalam tiga perkara. Datuk tidak mendinding saudara seibu sebapa dan sebapa, sebaliknya berkongsi dengan mereka. Dia tidak mendinding nenek sebelah bapa, iaitu isterinya sendiri. Dalam masalah pasangan bersama ibu dan datuk pula, ibu tetap mengambil 1/3 penuh, bukan 1/3 daripada baki.¹¹ Selagi bapa masih hidup, datuk terhalang sepenuhnya.¹³

Nenek, sama ada sebelah ibu atau sebelah bapa, menerima 1/6. Kalau ibu masih hidup, nenek terhalang. Nenek sebelah bapa turut terhalang oleh bapa, kerana dia bersambung kepada si mati melalui bapa itu.⁴

Anak perempuan dan cucu perempuan

Anak perempuan menerima 1/2 jika dia seorang sahaja dan tiada anak lelaki atau 2/3 dikongsi jika dua orang ke atas. Tetapi jika ada anak lelaki, dia tidak lagi mengambil kadar tetap. Dia menjadi ’asabah bersama saudara lelakinya, dengan nisbah dua bahagian lelaki berbanding satu bahagian perempuan.³

Cucu perempuan daripada anak lelaki mengikut corak yang sama, iaitu 1/2 seorang dan 2/3 dua orang ke atas, tetapi hanya apabila tiada anak perempuan. Kalau ada seorang anak perempuan, cucu perempuan menerima 1/6 sebagai pencukup kepada 2/3. Kalau ada anak lelaki atau dua anak perempuan ke atas, dia terhalang. Kedudukan cucu secara lengkap, termasuk cucu yang ibu atau bapanya meninggal lebih dahulu, dihuraikan dalam bolehkah cucu mewarisi harta datuk.

Saudara perempuan seibu sebapa dan sebapa

Saudara perempuan seibu sebapa menerima 1/2 seorang atau 2/3 dua orang ke atas, dengan syarat si mati tiada anak, tiada cucu daripada anak lelaki, tiada bapa atau datuk dan tiada saudara lelaki seibu sebapa.⁵¹²

Saudara perempuan sebapa mengikut corak yang sama dan menerima 1/6 sebagai pencukup apabila bersama seorang saudara perempuan seibu sebapa.

Kedua-duanya terhalang apabila ada bapa, anak lelaki atau cucu lelaki daripada anak lelaki.¹³ Saudara perempuan sebapa terhalang juga oleh saudara lelaki seibu sebapa. Dia terhalang oleh dua saudara perempuan seibu sebapa jika tiada saudara lelaki sebapa bersamanya. Dia terhalang juga oleh saudara perempuan seibu sebapa yang menjadi ’asabah bersama anak perempuan ataupun cucu perempuan si mati.¹³

Saudara lelaki dan perempuan seibu

Saudara seibu, iaitu saudara lelaki seibu (SLI) mahupun saudara perempuan seibu (SPI), menerima kadar yang sama. Seorang menerima 1/6, manakala dua orang ke atas berkongsi 1/3.²

Dalam kalangan adik-beradik, inilah satu-satunya keadaan apabila lelaki dan perempuan yang sedarjat menerima kadar yang serupa. Mereka terhalang apabila ada bapa, datuk, anak atau cucu daripada anak lelaki.¹³

Bila waris fardu terhalang?

Hajb bermaksud halangan. Seseorang waris tidak menerima atau menerima kurang daripada sepatutnya kerana kehadiran waris lain yang lebih hampir kepada si mati.

Ia terbahagi kepada dua.

Hajb hirman bermakna terhalang sepenuhnya, seperti datuk apabila bapa masih hidup ataupun nenek apabila ibu masih hidup.

Hajb nuqsan pula bermakna bahagiannya berkurang tetapi tidak hilang, seperti ibu yang turun daripada satu pertiga kepada satu perenam apabila si mati meninggalkan anak.

Prinsipnya hanya satu, iaitu yang lebih hampir mendinding yang lebih jauh.

Baki dan radd selepas waris fardu

Pembahagian bermula dengan waris fardu. Baki selepas itu diserahkan kepada ’asabah, iaitu waris yang mengambil apa yang tinggal.

Kalau tiada ’asabah langsung dan masih ada baki, timbul persoalan radd, iaitu sama ada baki itu dikembalikan kepada waris fardu mengikut kadar masing-masing.

Di Malaysia, amalan semasa sebahagian besarnya mengikut kedudukan klasik mazhab Syafi’i, iaitu lebihan itu dipindahkan kepada baitulmal dan bukan dikembalikan kepada waris melalui radd.⁶

Namun pintu itu tidak tertutup rapat. Kajian yang sama menyatakan bahawa peruntukan dalam Enakmen Pentadbiran Agama Islam negeri membuka ruang untuk kaedah radd dipakai, ataupun zawil arham diiktiraf sebagai waris, melalui fatwa.⁶

Sebabnya terletak pada cara mazhab dipakai. Undang-undang pentadbiran agama Islam setiap negeri mewajibkan qaul muktamad mazhab Syafi’i diikuti, kecuali negeri Perlis.⁶

Perlis memang mempunyai fatwanya sendiri tentang perkara ini. Jawatankuasa Fatwa Negeri Perlis dalam mesyuaratnya yang ke-37 pada 12 September 2018 memutuskan bahawa harta yang ditinggalkan tanpa pewaris dalam kalangan ashab al-furud dan ’asabah diuruskan oleh Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu Perlis demi kepentingan umat Islam, dengan keutamaan diberi kepada zawil arham setakat yang boleh.⁷

Ertinya jawapan bagi sesuatu kes sebenar bergantung pada negeri. Waris yang berdepan dengan keadaan ini perlu menyemak dengan Pejabat Pusaka Kecil atau Mahkamah Syariah negerinya dan bukan menganggap bakinya pasti jatuh kepada baitulmal.

Amalan di Malaysia

Kadar di atas ialah hukum. Untuk melaksanakannya, siapa waris dan berapa bahagian mereka ditentukan oleh pihak yang mengendalikan pusaka itu, lalu harta dipindahkan melalui pihak berkuasa yang berkaitan mengikut jenis dan nilai harta. Bagi pusaka kecil, Pegawai Pembahagian Pusaka sendiri wajib memutuskan siapa benefisiari serta kadar bahagian masing-masing.¹⁴ Sijil Faraid daripada Mahkamah Syariah menjadi bukti apabila ia diperlukan. Kegunaannya dihuraikan dalam sijil faraid, apa gunanya dan cara mohon di Mahkamah Syariah.

Perlu diingat bahawa sijil itu sendiri bukan dokumen pemindahan. Pejabat tanah dilarang mendaftarkan turun milik berdasarkannya. Sebabnya dihuraikan dalam artikel sijil faraid tidak cukup untuk tukar nama geran.

Satu perkara yang kerap disalah faham ialah menyangka bahawa mengetahui kadar sudah sama dengan menyelesaikan pusaka. Kadar menentukan berapa, prosedur menentukan bagaimana.

Contoh lengkap bagi keadaan yang paling kerap ditanya, iaitu apabila seorang suami ataupun bapa meninggal dunia, ada dalam artikel suami meninggal, siapa waris dan berapa bahagiannya.

Kesimpulan

Senarai di atas ringkasan, bukan jadual pengiraan. Dua keluarga dengan waris yang kelihatan serupa boleh menghasilkan pembahagian yang berbeza, kerana satu kehadiran sahaja, seperti seorang cucu ataupun seorang adik-beradik, sudah mengubah kadar orang lain. Senarai yang sama dalam bentuk jadual, beserta syarat setiap kadar, ada dalam carta pembahagian faraid.

Kadar yang disebut dalam senarai itu berasal daripada enam kadar fardu yang disebut al-Quran. Selepas waris fardu mengambil bahagiannya, yang tinggal pergi kepada waris ’asabah. Apabila tiada ’asabah langsung barulah timbul persoalan radd dan baitulmal, iaitu ke mana lebihan harta itu pergi. Ia dihuraikan dalam apakah baitulmal dan bila ia menerima pusaka.