Enam Kadar Fardu yang Disebut al-Quran

Pendahuluan

Ramai yang menyangka bahawa kadar dalam faraid banyak dan rumit. Sebenarnya ia hanya enam. Tidak lebih dan tidak kurang.

Yang menjadikannya kelihatan rumit bukan bilangan kadarnya, tetapi soalan siapa yang mengambil kadar yang mana dalam keadaan yang mana. Satu kadar yang sama boleh dipegang oleh orang yang berlainan, bergantung pada siapa lagi yang hadir.

Enam kadar yang disebut al-Quran

Enam kadar itu ialah satu perdua, satu perempat, satu perlapan, dua pertiga, satu pertiga dan satu perenam.¹

فالفرض في نص الكتاب ستة … لا فرض في الإرث سواها البتة

Kadar yang dinyatakan dalam nas al-Kitab ada enam dan tiada kadar lain dalam pewarisan selain daripadanya sama sekali.

نصف وربع ثم نصف الربع … والثلث والسدس بنص الشرع

Satu perdua, satu perempat, kemudian separuh daripada satu perempat, serta satu pertiga dan satu perenam dengan nas syarak.

والثلثان وهما التمام … فاحفظ فكل حافظ إمام

Dan dua pertiga, itulah yang melengkapkannya. Maka hafalkanlah, kerana setiap orang yang menghafal itu imam.

Perkataan “tiada kadar lain selain daripadanya sama sekali” dalam rangkap pertama itu bukan hiasan syair. Ia menegaskan bahawa tiada kadar ketujuh yang boleh dicipta atas alasan keadaan atau kesepakatan keluarga.

Dua kumpulan yang mudah diingat

Enam kadar itu sebenarnya dua kumpulan dan setiap kumpulan mengikut corak yang sama.

Kumpulan pertama bermula dengan satu perdua. Separuh daripadanya ialah satu perempat dan separuh daripada satu perempat ialah satu perlapan. Kumpulan kedua bermula dengan dua pertiga. Separuh daripadanya ialah satu pertiga dan separuh daripada satu pertiga ialah satu perenam.

Corak ini bukan kaedah hukum dan tiada kitab yang menjadikannya sebagai dalil. Ia sekadar cara mengingat yang menjadikan enam angka itu tinggal dua angka sahaja untuk diingat.

Kadar satu perdua

Satu perdua mempunyai lima pemegang, iaitu suami, anak perempuan tunggal, cucu perempuan tunggal daripada anak lelaki, saudara perempuan seibu sebapa dan saudara perempuan sebapa.² Tiga yang disebut terus dalam ayat ialah suami, anak perempuan dan saudara perempuan dalam keadaan kalalah. Cucu perempuan mengambil tempat anak perempuan apabila tiada anak perempuan. Saudara perempuan sebapa pula mengambil tempat saudara perempuan seibu sebapa apabila tiada saudara perempuan seibu sebapa.

وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَٰجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ

“Dan bagi kamu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh isteri-isteri kamu jika mereka tidak mempunyai anak.”

Ayat 11 pula menyebut anak perempuan dengan lafaz وَإِن كَانَتْ وَٰحِدَةً فَلَهَا ٱلنِّصْفُ, yang diterjemahkan Tafsir Pimpinan ar-Rahman sebagai “Dan jika anak perempuan itu seorang sahaja, maka bahagiannya ialah satu perdua (separuh) harta itu.”³ Ayat 176 menyebut saudara perempuan dengan lafaz وَلَهُۥٓ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ, iaitu “dan ia mempunyai seorang saudara perempuan, maka bagi saudara perempuan itu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh si mati”.⁴

Kadar satu perempat

Satu perempat dipegang oleh suami atau isteri dan yang menentukannya ialah kehadiran anak.

فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ

“Tetapi jika mereka mempunyai anak maka kamu beroleh satu perempat dari harta yang mereka tinggalkan.”

Ayat yang sama menyebut isteri dengan lafaz وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ, iaitu “Dan bagi mereka (isteri-isteri) pula satu perempat dari harta yang kamu tinggalkan, jika kamu tidak mempunyai anak.”⁵

Perhatikan bahawa kehadiran anak menurunkan kadar pasangan dalam kedua-dua keadaan. Suami turun daripada satu perdua kepada satu perempat, manakala isteri turun daripada satu perempat kepada satu perlapan.

Kadar satu perlapan

Satu perlapan mempunyai satu pemegang sahaja, iaitu isteri apabila si mati meninggalkan anak.

فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم

“Tetapi kalau kamu mempunyai anak maka bahagian mereka (isteri-isteri kamu) ialah satu perlapan dari harta yang kamu tinggalkan.”

Inilah satu-satunya kadar yang tidak dikongsi dengan mana-mana golongan lain.⁵

Kadar dua pertiga

Dua pertiga dipegang oleh dua orang atau lebih daripada golongan yang sama, iaitu anak perempuan, cucu perempuan atau saudara perempuan.⁶

فَإِن كُنَّ نِسَآءً فَوْقَ ٱثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ

“Tetapi jika anak-anak perempuan itu lebih dari dua, maka bahagian mereka ialah dua pertiga dari harta yang ditinggalkan oleh si mati.”

Bagi saudara perempuan, ayat 176 menyebutnya dengan lafaz فَإِن كَانَتَا ٱثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا ٱلثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ, iaitu “Kalau pula saudara perempuannya itu dua orang, maka keduanya mendapat dua pertiga dari harta yang di tinggalkan oleh si mati.”⁴

Kadar satu pertiga

Satu pertiga mempunyai dua pemegang yang berbeza keadaannya.⁷

فَإِن لَّمْ يَكُن لَّهُۥ وَلَدٌ وَوَرِثَهُۥٓ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ ٱلثُّلُثُ

“Tetapi jika si mati tidak mempunyai anak, sedang yang mewarisinya hanyalah kedua ibu bapanya, maka bahagian ibunya ialah satu pertiga.”

Pemegang kedua ialah adik-beradik seibu apabila bilangan mereka lebih daripada seorang. Ayat 12 menyebut seorang saudara lelaki atau seorang saudara perempuan terlebih dahulu, kemudian menyambung dengan lafaz فَإِن كَانُوٓا۟ أَكْثَرَ مِن ذَٰلِكَ فَهُمْ شُرَكَآءُ فِى ٱلثُّلُثِ, iaitu “Kalau pula mereka (saudara-saudara yang seibu itu) lebih dari seorang, maka mereka bersekutu pada satu pertiga”.⁵

Lafaz أَكْثَرَ مِن ذَٰلِكَ secara harfiah bermaksud lebih daripada itu. Perkataan “itu” merujuk kepada seorang yang disebut sebelumnya, sebab itu ia diterjemahkan “lebih dari seorang”, iaitu dua orang atau lebih.

Kadar satu perenam

Satu perenam mempunyai pemegang yang paling ramai antara kesemua kadar, iaitu tujuh golongan.⁸

وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَٰحِدٍ مِّنْهُمَا ٱلسُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُۥ وَلَدٌ

“Dan bagi ibu bapa (si mati), tiap-tiap seorang dari keduanya: satu perenam dari harta yang ditinggalkan oleh si mati, jika si mati itu mempunyai anak.”

Ayat yang sama menurunkan kadar ibu kepada satu perenam dalam keadaan yang lain pula, iaitu dengan lafaz فَإِن كَانَ لَهُۥٓ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ ٱلسُّدُسُ, iaitu “Kalau pula si mati itu mempunyai beberapa orang saudara (adik-beradik), maka bahagian ibunya ialah satu perenam.”³ Ayat 12 pula memberikan satu perenam kepada seorang saudara lelaki atau seorang saudara perempuan seibu.⁵

Kenapa kadar ini tidak boleh diubah?

Enam kadar ini datang daripada nas yang menyebut angkanya secara terus. Itulah yang membezakan pusaka daripada urusan harta yang lain.

Dalam urusan lain, pihak yang terlibat boleh berunding dan bersetuju atas apa-apa nisbah yang mereka mahu. Dalam pusaka, nisbahnya sudah tertulis sebelum sebarang perbincangan bermula. Keluarga tetap boleh bermuafakat selepas hak masing-masing diketahui dan diterima, tetapi muafakat itu bermula selepas kadar ditentukan, bukan menggantikannya.

Kesimpulan

Enam kadar dan hanya enam. Satu perdua, satu perempat, satu perlapan, dua pertiga, satu pertiga dan satu perenam.

Kesukaran dalam faraid tidak pernah terletak pada mengingat enam angka itu. Ia terletak pada menentukan siapa yang layak mengambil kadar yang mana dan soalan itu bergantung sepenuhnya pada siapa yang hadir sebagai waris dalam kes tersebut.

Siapa yang layak mengambil kadar yang mana dihuraikan dalam siapa waris fardu dan berapa bahagiannya. Ringkasannya dalam satu jadual ada dalam carta pembahagian faraid, siapa dapat berapa. Cara kadar itu disusun menjadi satu pengiraan pula dihuraikan dalam tujuh langkah pengiraan faraid.