faraid.

Anak lelaki tidak mempunyai kadar tetap dalam al-Quran. Dia mewarisi secara asobah, iaitu mengambil baki selepas waris berkadar tetap mengambil bahagian masing-masing. Apabila ada anak perempuan bersamanya, baki itu dibahagi dua banding satu. Apabila tiada waris berkadar tetap langsung, seluruh harta menjadi bahagiannya.

Wang KWSP ahli beragama Islam ialah harta pusaka yang mesti dibahagikan mengikut faraid dan penama hanya wasi atau pentadbir harta. Pengeluaran RM25,000 yang pertama bukan peruntukan nafkah untuk balu serta anak, sebaliknya hanya cara KWSP mempercepatkan pembayaran. Wang itu tetap tertakluk kepada turutan hak ke atas harta pusaka, kemudian barulah faraid.

Dalam percakapan harian perkataan waris bermaksud ahli keluarga secara umum, tetapi dalam faraid ia bermaksud orang tertentu sahaja. Hukum faraid menyenaraikan dua puluh lima waris, iaitu lima belas lelaki dan sepuluh perempuan. Ahli keluarga yang berada di luar senarai itu dipanggil zawil arham dan mereka hanya mewarisi apabila tiada seorang pun daripada dua puluh lima itu masih hidup.

Ilmu faraid mempunyai kedudukan yang tinggi dalam tradisi keilmuan Islam, sehingga hampir setiap kitab fiqh memberikannya bab tersendiri bernama Kitab al-Fara'id. Hadis yang biasa dipetik bagi menggalakkan mempelajarinya ialah hadis yang lemah sanadnya, sedangkan sandaran yang paling kukuh bagi ilmu ini ialah ayat-ayat pusaka dalam surah an-Nisa' berserta hadis sahih yang menyuruh bahagian ditunaikan kepada yang berhak.

Anak kandung mewarisi daripada ibu bapanya sendiri tanpa mengira daripada perkahwinan yang keberapa dia dilahirkan. Anak tiri pula tidak mewarisi daripada ibu atau bapa tirinya, kerana tiada pertalian nasab antara mereka. Jalan yang sah bagi memberi harta kepada anak tiri ialah hibah semasa hidup ataupun wasiat yang tidak melebihi satu pertiga.

Pembahagian sama rata boleh menjadi sah, tetapi bukan sebagai ganti kepada faraid. Ia sah sebagai takharuj, iaitu waris yang menerima lebih melepaskan sebahagian haknya selepas mengetahui berapa bahagiannya. Syarat itu bukan adab semata-mata, kerana kitab menjadikannya syarat sah.

Wasiat kepada waris tidak terbatal, tetapi ia tergantung. Ia tidak boleh dilaksanakan melainkan waris yang lain mengizinkannya selepas kematian pewasiat. Izin yang sudah diberi pula tidak boleh ditarik balik.

Perceraian itu sah, tetapi soalan sebenarnya bukan itu. Yang menentukan ialah jenis talak dan keadaan suami ketika melafazkannya. Dalam mazhab Syafii yang dipegang di Malaysia, isteri yang ditalak bain tidak mewarisi walaupun talak itu dijatuhkan dalam sakit yang membawa maut.

Cucu lelaki daripada anak perempuan tidak menerima pusaka bukan kerana terhijab, tetapi kerana dia memang bukan waris. Hijab hanya berlaku kepada orang yang sudah ada sebab pewarisan padanya. Cucu itu tergolong dalam dzawil arham, iaitu kerabat yang mempunyai pertalian darah tetapi tiada bahagian yang ditetapkan untuknya.

Hijab bermaksud menghalang orang yang sudah ada sebab pewarisan padanya. Ia dua jenis yang berlainan sama sekali. Terhalang oleh sifat seperti pembunuhan menjadikan kehadiran seseorang itu sama seperti ketiadaannya, jadi dia tidak mendinding sesiapa. Terdinding oleh orang pula bermakna ada waris lain yang lebih hampir kepada si mati.

Hibah dan wasiat bukan helah dengan sendirinya. Yang menjadikannya helah ialah niat untuk menghalang waris lain daripada haknya. Dua keadaan pula tidak lagi bergantung pada niat, iaitu pemberian semasa penyakit maut yang memang disekat syarak dan perdamaian yang dibuat sedangkan tiada pertikaian sebenar antara waris.

Jawapannya bergantung kepada keadaan waris itu ketika dia melepaskan haknya. Pelepasan yang dibuat sedangkan dia tahu bahagiannya dan rela tidak boleh ditarik balik. Pelepasan yang dibuat kerana tidak diberitahu atau kerana ditekan memang tidak sah sejak awal.

Muafakat waris memang harus. Yang menentukan sah atau tidaknya bukan persetujuan itu sendiri, tetapi tiga perkara, iaitu siapa yang bersetuju, atas harta yang mana dan apa yang mereka percaya tentang faraid ketika bersetuju.

Waris yang mati serentak tidak saling mewarisi, kerana syarat pewarisan menghendaki waris masih hidup ketika pewarisnya meninggal. Harta setiap seorang dibahagikan kepada waris yang masih hidup sahaja. Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan kali ke-83 pada 2008 memutuskan demikian. Undang-undang sivil Malaysia pula mempunyai andaian yang berbeza.

Anak yang derhaka tetap mewarisi. Anak mewarisi ibu bapanya kerana nasab, bukan kerana baktinya dan nasab anak yang derhaka sama dengan nasab anak yang berbakti. Pesanan arwah supaya dia tidak diberi apa-apa tidak boleh dilaksanakan.

Waris menerima harta dengan dua cara sahaja. Yang pertama dengan kadar yang sudah ditetapkan syarak dan yang kedua dengan mengambil apa yang tinggal tanpa kadar tertentu. Ibu, nenek, adik-beradik seibu serta suami atau isteri sentiasa pada cara pertama. Bapa dan datuk boleh menerima dengan kedua-dua cara sekali gus dalam kes yang sama.

Waris nasab boleh disusun kepada empat golongan mengikut kedudukan mereka terhadap si mati, iaitu golongan atas seperti ibu bapa dan datuk nenek, golongan bawah seperti anak dan cucu, golongan tengah iaitu adik-beradik serta anak saudara dan golongan sisi iaitu bapa saudara serta sepupu. Golongan yang lebih hampir mendinding golongan yang lebih jauh.

Kaedah empat TA membandingkan dua nombor untuk menentukan nombor mana yang perlu diambil. Tamathul bermakna kedua-duanya sama, tadakhul bermakna yang kecil membahagi yang besar, tawafuq bermakna kedua-duanya berkongsi faktor dan tabayun bermakna tiada faktor sepunya antara keduanya. Nama nisbah itulah yang menentukan cara pengiraan seterusnya.

Takharuj ialah perjanjian antara waris untuk mengeluarkan salah seorang daripada pusaka dengan balasan yang dipersetujui. Bahagian yang dilepaskan itu boleh diagihkan dengan empat cara yang berlainan dan setiap cara menghasilkan peratusan yang berlainan kepada waris yang tinggal. Kerana itu cara yang dipilih mesti dinyatakan dalam perjanjian.

Tidak. Persetujuan waris tidak menggantikan faraid, kerana faraid ketetapan Allah dan bukan penyelesai pertelingkahan. Apa yang dibenarkan ialah waris mengatur sesuatu yang lain sesama mereka selepas faraid dikira dan setiap orang tahu bahagiannya. Susunan itu yang membezakan muafakat yang sah daripada pengambilan harta secara batil.

Pengiraan faraid berjalan mengikut tujuh langkah yang tertib. Intinya dua perkara sahaja, iaitu menentukan asal masalah dan mentashihkannya. Asal masalah ialah nombor terkecil yang boleh mengeluarkan semua kadar tanpa pecahan, manakala tashih pula mencari nombor terkecil yang boleh dibahagi kepada setiap waris tanpa baki.

Nisbah dua banding satu tidak berlaku pada semua waris. Ia berlaku apabila lelaki dan perempuan yang setaraf mengambil baki bersama-sama sebagai asobah. Dalam banyak keadaan lain mereka menerima sama rata, dan adik-beradik seibu menerima sama rata dalam semua keadaan tanpa kecuali.

Kematian berlapis berlaku apabila seorang waris meninggal dunia sebelum harta pusaka si mati sempat dibahagikan. Bahagiannya tidak terhapus, sebaliknya berpindah kepada warisnya sendiri. Istilahnya munasakhat. Pengiraannya bukan satu pengiraan yang lebih besar, tetapi beberapa pengiraan berasingan yang kemudiannya disatukan.

Anak tak sah taraf mewarisi ibunya dan ibunya mewarisi dia, kerana hubungan itu tidak pernah terputus. Dengan lelaki yang menyebabkan kelahirannya pula tiada pewarisan, kerana nasab tidak sabit. Perlis mengambil pendirian yang berbeza bagi anak yang disahkan nasabnya melalui mahkamah.

Tidak sah, kerana yang berlaku itu bukan penolakan. Bahagian waris sudah menjadi miliknya sebaik kematian berlaku, jadi apa yang dia buat sebenarnya memindahkan hak yang sudah ada padanya. Pemindahan itu perlu direkodkan dalam persetujuan bertulis yang terkini.

Faraid memberikan perempuan hak yang tidak pernah ada padanya sebelum Islam. Bahagian setiap waris ditentukan oleh kedudukannya terhadap si mati dan bukan oleh jantina semata-mata. Harta yang diterima seorang perempuan pula kekal miliknya sendiri tanpa sebarang kewajipan menanggung orang lain.

Hibah berpindah milik semasa hidup, wasiat dibuat semasa hidup tetapi berkuat kuasa selepas mati, manakala faraid berkuat kuasa selepas kematian tanpa perlu diatur sesiapa. Perbezaan masa itu yang menentukan apa yang masih boleh diubah dan apa yang sudah tertutup.

Menegur kandungan bukan menegur orang. Perbezaannya terletak pada apa yang dibicarakan, iaitu ayat yang disampaikan atau peribadi penyampainya. Faraid pula bukan perkara yang terbuka kepada perbezaan pendapat, kerana kadarnya disebut dalam al-Quran dan disepakati ulama.

Satu perlapan itu kadar tetap yang tidak mengecil walau berapa ramai anak yang ada, sedangkan bahagian setiap anak mengecil setiap kali bertambah seorang. Di Malaysia pula, tuntutan harta sepencarian diselesaikan sebelum faraid dan bagi ramai balu jumlah itu jauh lebih besar daripada satu perlapan.

Sistem pusaka Islam tidak diturunkan sekali gus. Ia menggantikan dua asas jahiliah secara berperingkat, iaitu pewarisan kerana kemampuan berperang dan pewarisan kerana perjanjian serta pengangkatan anak, sehingga tinggal satu asas sahaja iaitu pertalian yang ditetapkan Allah.

Enam kadar sahaja disebut al-Quran, iaitu satu perdua, satu perempat, satu perlapan, dua pertiga, satu pertiga dan satu perenam. Tiada kadar ketujuh. Setiap satunya bersandarkan ayat yang jelas dalam surah an-Nisa', dan setiap kadar itu dipegang oleh lebih daripada seorang waris bergantung pada keadaan.

Pembahagian pusaka dalam Islam bersandarkan tiga sumber. Al-Quran menetapkan kadarnya secara terperinci, sunnah menyusun tertibnya dan mengisi ruang yang tidak disebut dalam ayat, manakala amalan para sahabat yang diterima secara sepakat mengukuhkan kedua-duanya.

Waris yang membunuh pewarisnya dengan sengaja dan zalim tidak mewarisi hartanya. Itu disepakati. Yang diperselisihkan ialah keadaan yang tidak sejelas itu, iaitu pembunuhan tidak sengaja, pembunuhan oleh kanak-kanak atau orang gila, pembunuhan melalui sebab yang tidak langsung dan pembunuhan yang memang dibenarkan syarak seperti qisas atau membela diri.

Asobah ialah waris yang mewarisi tanpa kadar yang ditetapkan. Kerana kadarnya tidak tetap, apa yang sampai kepadanya bergantung pada apa yang tinggal. Dia boleh mengambil keseluruhan harta apabila tiada waris fardu, mengambil baki selepas waris fardu diselesaikan atau langsung tidak menerima apa-apa apabila kadar fardu sudah menghabiskan harta.

Pewarisan berdiri atas empat lapisan dan setiap lapisan mempunyai tiga perkara. Tiga rukun, iaitu si mati, waris dan harta. Tiga syarat, iaitu kematian yang disahkan, waris yang hidup dan hubungan yang diketahui. Tiga sebab, iaitu perkahwinan, nasab dan wala'. Tiga penghalang, iaitu perhambaan, pembunuhan dan perbezaan agama.

Lima belas lelaki berkemungkinan mewarisi, iaitu anak lelaki, cucu lelaki, bapa, datuk, tiga jenis saudara lelaki, dua jenis anak saudara, dua jenis bapa saudara, dua jenis sepupu, suami dan pemerdeka hamba. Tetapi apabila kesemuanya berkumpul dalam satu kes, tiga sahaja yang benar-benar menerima, iaitu anak lelaki, bapa dan suami.

Sepuluh perempuan berkemungkinan mewarisi, iaitu anak perempuan, cucu perempuan, ibu, isteri, dua jenis nenek, tiga jenis saudara perempuan dan pemerdeka hamba. Apabila kesemuanya berkumpul, lima sahaja yang menerima. Apabila waris lelaki dan perempuan berkumpul sekali, lima juga yang menerima, iaitu ibu bapa, anak lelaki dan anak perempuan serta pasangan.