faraid.

Simpanan Tabung Haji arwah ialah harta pusaka dan dibahagi mengikut faraid selepas kos jenazah, hutang dan wasiat diselesaikan. Penama boleh mengeluarkannya tanpa surat kuasa atau perintah, tetapi dia menerimanya sebagai wasi, bukan sebagai pemilik. Tanpa penama, waris perlu mengemukakan surat kuasa atau perintah daripada pihak berkuasa yang berkaitan.

Ilmu faraid mempunyai kedudukan yang tinggi dalam tradisi keilmuan Islam, sehingga hampir setiap kitab fiqh memberikannya bab tersendiri bernama Kitab al-Fara'id. Hadis yang biasa dipetik bagi menggalakkan mempelajarinya ialah hadis yang lemah sanadnya, sedangkan sandaran yang paling kukuh bagi ilmu ini ialah ayat-ayat pusaka dalam surah an-Nisa' berserta hadis sahih yang menyuruh bahagian ditunaikan kepada yang berhak.

Cara pembahagian faraid berjalan mengikut tujuh langkah yang tertib. Intinya dua perkara sahaja, iaitu menentukan asal masalah dan mentashihkannya. Asal masalah ialah nombor terkecil yang boleh mengeluarkan semua kadar tanpa pecahan, manakala tashih pula mencari nombor terkecil yang boleh dibahagi kepada setiap waris tanpa baki.

Anak kandung mewarisi daripada ibu bapanya sendiri tanpa mengira daripada perkahwinan yang keberapa dia dilahirkan. Anak tiri pula tidak mewarisi daripada ibu atau bapa tirinya, kerana tiada pertalian nasab antara mereka. Jalan yang sah bagi memberi harta kepada anak tiri ialah hibah semasa hidup ataupun wasiat yang tidak melebihi satu pertiga. Ibu tiri pula mewarisi daripada bapa sebagai isteri, tetapi tidak mewarisi daripada anak tirinya. Bapa tiri dan anak tiri juga tidak saling mewarisi, walaupun bapa tiri menjadi mahram kepada anak tiri perempuan setelah dia bersetubuh dengan ibunya.

'Asabah, yang juga dieja asobah atau ashabah, ialah waris yang mewarisi tanpa kadar yang ditetapkan. Kerana kadarnya tidak tetap, dia mengambil keseluruhan harta apabila tiada waris fardu, mengambil baki selepas waris fardu diselesaikan atau langsung tidak menerima apa-apa apabila kadar fardu sudah menghabiskan harta.

Boleh. Keputusan bahawa seseorang sudah meninggal dunia dibuat atas sangkaan, jadi ia gugur apabila orang itu muncul dalam keadaan hidup. Menurut mazhab Syafi'i dan Maliki, dia berhak menuntut balik seluruh hartanya walaupun sudah dibahagikan kepada waris. Isterinya juga kekal isterinya walaupun dia sudah berkahwin lain.

Ya. Kematian dalam kemalangan tidak menghalang sesiapa daripada mewarisi, dan anak tetap mewarisi seperti biasa. Soalan ini hanya menjadi rumit apabila anak itu sendiri yang menyebabkan kemalangan tersebut. Ketika itu ia menjadi persoalan pembunuhan tidak sengaja dan mazhab berbeza sama ada ia menggugurkan hak mewarisi.

Faraid memberikan perempuan hak yang tidak pernah ada padanya sebelum Islam. Bahagian setiap waris ditentukan oleh kedudukannya terhadap si mati dan bukan oleh jantina semata-mata. Harta yang diterima seorang perempuan pula kekal miliknya, manakala nafkah dirinya sebagai isteri ditanggung suami.

Pembahagian harta tidak mengikut faraid, seperti sama rata, boleh menjadi sah tetapi bukan sebagai ganti kepada faraid. Faraid dikira dahulu. Selepas itu waris yang bebas menguruskan hartanya sendiri boleh melepaskan atau menghibahkan sebahagian bahagiannya, dengan syarat dia tahu berapa bahagiannya. Wali tidak boleh menghibahkan bahagian anak di bawah jagaannya.

Cucu lelaki daripada anak perempuan tidak menerima pusaka bukan kerana terhijab, tetapi kerana dia memang bukan waris. Hijab hanya berlaku kepada orang yang sudah ada sebab pewarisan padanya. Cucu itu tergolong dalam dzawil arham, iaitu kerabat yang mempunyai pertalian darah tetapi tiada bahagian yang ditetapkan untuknya.

Nisbah dua banding satu tidak berlaku pada semua waris. Ia berlaku terutamanya apabila lelaki dan perempuan yang setaraf mengambil baki bersama-sama sebagai 'asabah. Dalam banyak keadaan lain mereka menerima sama rata, dan adik-beradik seibu menerima sama rata dalam semua keadaan tanpa kecuali.

Tidak. Persetujuan waris tidak menggantikan faraid, kerana faraid ketetapan Allah dan bukan penyelesai pertelingkahan. Apa yang dibenarkan ialah waris mengatur sesuatu yang lain sesama mereka selepas faraid dikira dan setiap orang tahu bahagiannya. Susunan itu yang membezakan muafakat yang sah daripada pengambilan harta secara batil.

Wang tunai dan simpanan bank dibahagi secara faraid selepas kos pengurusan jenazah, hutang dan wasiat diselesaikan dahulu. Baki itu dibahagi dengan asal masalah, iaitu nombor terkecil yang memuatkan semua kadar waris, kemudian nilai satu saham didarab dengan bilangan saham setiap waris. Wang itu pula dikeluarkan melalui perintah Pejabat Pusaka Kecil, termasuk pembahagian ringkas bagi harta alih sehingga RM600,000.

Anak lelaki tidak mempunyai kadar tetap dalam al-Quran. Dia mewarisi secara 'asabah, iaitu mengambil baki selepas waris berkadar tetap mengambil bahagian masing-masing. Apabila ada anak perempuan bersamanya, baki itu dibahagi dua banding satu. Apabila tiada waris berkadar tetap langsung, seluruh harta menjadi bahagiannya.

Perceraian itu sah, tetapi soalan sebenarnya bukan itu. Yang menentukan ialah jenis talak dan keadaan suami ketika melafazkannya. Dalam mazhab Syafii, yang diberi keutamaan oleh undang-undang pentadbiran agama Islam setiap negeri kecuali Perlis, isteri yang ditalak bain tidak mewarisi walaupun talak itu dijatuhkan dalam sakit yang membawa maut.

Pembahagian pusaka dalam Islam bersandarkan tiga sumber. Al-Quran menetapkan kadarnya secara terperinci, sunnah menyusun tertibnya dan mengisi ruang yang tidak disebut dalam ayat, manakala amalan para sahabat yang diterima secara sepakat mengukuhkan kedua-duanya.

Harta datuk atau nenek dibahagi kepada waris yang masih hidup pada hari kematiannya. Isteri menerima 1/8 dan suami 1/4 jika ada anak. Baki diambil anak-anak, lelaki dua kali ganda perempuan. Cucu daripada anak lelaki terdinding oleh anak lelaki yang masih hidup, tetapi mengambil tempatnya jika tiada. Anak yang meninggal selepas datuk tetap mewarisi.

Waris menerima harta dengan dua cara sahaja. Yang pertama dengan kadar yang sudah ditetapkan syarak dan yang kedua dengan mengambil apa yang tinggal tanpa kadar tertentu. Ibu, nenek, adik-beradik seibu serta suami atau isteri sentiasa pada cara pertama. Bapa dan datuk boleh menerima dengan kedua-dua cara sekali gus dalam kes yang sama.

Takharuj ialah perjanjian antara waris untuk mengeluarkan salah seorang daripada pusaka dengan balasan yang dipersetujui. Bahagian yang dilepaskan itu boleh diagihkan dengan empat cara yang berlainan dan setiap cara menghasilkan peratusan yang berlainan kepada waris yang tinggal. Kerana itu cara yang dipilih mesti dinyatakan dalam perjanjian.

Waris nasab boleh disusun kepada empat golongan mengikut kedudukan mereka terhadap si mati, iaitu golongan atas seperti ibu bapa dan datuk nenek, golongan bawah seperti anak dan cucu, golongan tengah iaitu adik-beradik serta anak saudara dan golongan sisi iaitu bapa saudara serta sepupu. Golongan yang lebih hampir mendinding golongan yang lebih jauh.

Enam kadar sahaja disebut al-Quran, iaitu satu perdua, satu perempat, satu perlapan, dua pertiga, satu pertiga dan satu perenam. Tiada kadar ketujuh. Setiap satunya bersandarkan ayat yang jelas dalam surah an-Nisa', dan kebanyakan kadar itu dipegang oleh lebih daripada satu golongan waris bergantung pada keadaan.

Hijab bermaksud menghalang orang yang sudah ada sebab pewarisan padanya. Ia dua jenis yang berlainan sama sekali. Terhalang oleh sifat seperti pembunuhan menjadikan kehadiran seseorang itu sama seperti ketiadaannya, jadi dia tidak mendinding sesiapa. Terdinding oleh orang pula bermakna ada waris lain yang lebih hampir kepada si mati.

Jawapannya bergantung kepada keadaan waris itu ketika dia melepaskan haknya. Pelepasan yang dibuat sedangkan dia tahu bahagiannya dan rela tidak boleh ditarik balik. Pelepasan yang dibuat kerana tidak diberitahu atau kerana ditekan memang tidak sah sejak awal.

Muafakat waris memang harus. Yang menentukan sah atau tidaknya bukan persetujuan itu sendiri, tetapi tiga perkara, iaitu siapa yang bersetuju, atas harta yang mana dan apa yang mereka percaya tentang faraid ketika bersetuju.

Wang KWSP ahli beragama Islam ialah harta pusaka yang mesti dibahagikan mengikut faraid dan penama hanya wasi atau pentadbir harta. Pengeluaran RM25,000 yang pertama bukan peruntukan nafkah untuk balu serta anak, sebaliknya hanya cara KWSP mempercepatkan pembayaran. Wang itu tetap tertakluk kepada turutan hak ke atas harta pusaka, kemudian barulah faraid.

Anak yang derhaka tetap mewarisi. Anak mewarisi ibu bapanya kerana nasab, bukan kerana baktinya dan nasab anak yang derhaka sama dengan nasab anak yang berbakti. Pesanan arwah supaya dia tidak diberi apa-apa tidak boleh dilaksanakan.

Kaedah empat TA membandingkan dua nombor untuk menentukan nombor mana yang perlu diambil. Tamathul bermakna kedua-duanya sama, tadakhul bermakna yang kecil membahagi yang besar, tawafuq bermakna kedua-duanya berkongsi faktor dan tabayun bermakna tiada faktor sepunya antara keduanya. Nama nisbah itulah yang menentukan cara pengiraan seterusnya.

Kematian berlapis berlaku apabila seorang waris meninggal dunia sebelum harta pusaka si mati sempat dibahagikan. Bahagiannya tidak terhapus, sebaliknya berpindah kepada warisnya sendiri. Istilahnya munasakhat. Pengiraannya bukan satu pengiraan yang lebih besar, tetapi beberapa pengiraan berasingan yang kemudiannya disatukan.

Apabila seorang waris meninggal sebelum pusaka dibahagi, keadaan itu dipanggil munasakhat. Setiap si mati diberikan pengiraan yang berasingan, kemudian kedua-duanya disatukan. Apabila urutan kematian tidak diketahui pula, mereka tidak saling mewarisi dan harta masing-masing terus jatuh kepada waris sendiri.

Waris atau ahli waris ialah orang yang berhak menerima pusaka orang yang telah meninggal, manakala orang yang meninggalkan harta itu dipanggil al-muwarrith dalam istilah faraid. Dalam faraid waris bermaksud orang tertentu sahaja, bukan semua ahli keluarga. Hukum faraid menyenaraikan dua puluh lima waris, iaitu lima belas lelaki dan sepuluh perempuan. Ahli keluarga yang berada di luar senarai itu dipanggil zawil arham dan mereka hanya mewarisi apabila tiada 'asabah dan tiada waris berkadar tetap selain suami atau isteri.

Lima belas lelaki berkemungkinan mewarisi, iaitu anak lelaki, cucu lelaki, bapa, datuk, tiga jenis saudara lelaki, dua jenis anak saudara, dua jenis bapa saudara, dua jenis sepupu, suami dan pemerdeka hamba. Tetapi apabila kesemuanya berkumpul dalam satu kes, tiga sahaja yang benar-benar menerima, iaitu anak lelaki, bapa dan suami.

Menegur kandungan bukan menegur orang. Perbezaannya terletak pada apa yang dibicarakan, iaitu ayat yang disampaikan atau peribadi penyampainya. Kadar faraid pula bukan perkara yang terbuka kepada perbezaan pendapat, kerana kadarnya disebut dalam al-Quran dan disepakati ulama.

Berlainan agama ialah penghalang pewarisan. Mualaf tidak mewarisi ibu bapa atau keluarganya yang bukan Islam. Mereka juga tidak mewarisi harta mualaf. Harta mualaf dibahagikan secara faraid kepada waris yang beragama Islam sahaja. Jika tiada waris Islam, ia diserahkan kepada Baitulmal. Keluarga bukan Islam masih boleh menerima melalui hibah, wasiat atau wakaf.

Waris yang membunuh orang yang diwarisinya dengan sengaja dan zalim tidak mewarisi hartanya. Itu disepakati. Yang diperselisihkan ialah keadaan yang tidak sejelas itu, iaitu pembunuhan tidak sengaja, pembunuhan oleh kanak-kanak atau orang gila, pembunuhan melalui sebab yang tidak langsung dan pembunuhan yang memang dibenarkan syarak seperti qisas atau membela diri.

Anak tak sah taraf mewarisi ibunya dan ibunya mewarisi dia, kerana hubungan itu tidak pernah terputus. Dengan lelaki yang menyebabkan kelahirannya pula tiada pewarisan, kerana nasab tidak sabit. Perlis mengambil pendirian yang berbeza bagi anak yang disahkan nasabnya melalui mahkamah.

Tidak sah, kerana yang berlaku itu bukan penolakan. Bahagian waris sudah menjadi miliknya sebaik kematian berlaku, jadi apa yang dia buat sebenarnya memindahkan hak yang sudah ada padanya. Pemindahan itu perlu direkodkan dalam persetujuan bertulis yang terkini.

Waris yang mati serentak tidak saling mewarisi, kerana syarat pewarisan menghendaki waris masih hidup ketika orang yang diwarisinya meninggal. Harta setiap seorang dibahagikan kepada waris yang masih hidup sahaja. Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan kali ke-83 pada 2008 memutuskan demikian. Undang-undang sivil Malaysia pula mempunyai andaian yang berbeza.

Pewarisan berdiri atas empat lapisan dan setiap lapisan mempunyai tiga perkara. Tiga rukun, iaitu si mati, waris dan harta. Tiga syarat, iaitu kematian yang disahkan, waris yang hidup dan hubungan yang diketahui. Tiga sebab, iaitu perkahwinan, nasab dan wala'. Tiga penghalang, iaitu perhambaan, pembunuhan dan perbezaan agama.

Sepuluh perempuan berkemungkinan mewarisi, iaitu anak perempuan, cucu perempuan, ibu, isteri, dua jenis nenek, tiga jenis saudara perempuan dan pemerdeka hamba. Apabila kesemuanya berkumpul, lima sahaja yang menerima. Apabila waris lelaki dan perempuan berkumpul sekali, lima juga yang menerima, iaitu ibu bapa, anak lelaki dan anak perempuan serta pasangan.

Satu perlapan itu kadar tetap yang tidak mengecil walau berapa ramai anak lelaki yang ada, sedangkan bahagian setiap anak mengecil setiap kali bertambah seorang. Ia hanya mengecil dalam keadaan 'aul, iaitu apabila jumlah kadar tetap semua waris melebihi harta. Di Malaysia pula, tuntutan harta sepencarian diselesaikan sebelum faraid dan bagi ramai balu jumlah itu jauh lebih besar daripada satu perlapan.

Apabila suami meninggal dunia, isteri menerima 1/8 jika arwah meninggalkan anak dan 1/4 jika tiada anak. Ibu dan bapa arwah masing-masing menerima 1/6 jika ada anak. Baki diambil anak-anak dengan nisbah dua bahagian lelaki bagi satu bahagian perempuan. Wang KWSP turut dibahagi mengikut faraid kerana penama ialah wasi, bukan pemilik.

Sistem pusaka Islam tidak diturunkan sekali gus. Ia menggantikan dua asas jahiliah secara berperingkat, iaitu pewarisan kerana kemampuan berperang dan pewarisan kerana perjanjian serta pengangkatan anak, sehingga tinggal pertalian yang ditetapkan Allah sahaja, iaitu nasab, perkahwinan dan wala'.

Tanah adat di Negeri Sembilan tidak dibahagi secara faraid. Akta 98 mengecualikan harta adat daripada pusaka si mati. Enakmen Pemegangan Tanah Adat 2022 pula menyatakan Akta 98 tidak terpakai kepada pesaka adat. Tanah itu diturun milik kepada waris perempuan menurut adat melalui siasatan Pentadbir Tanah. Jabatan Mufti Negeri Sembilan, dalam jawapan tentang mewakafkan tanah adat, menyifatkannya sebagai wakaf zurri yang dimiliki bersama. Harta lain milik si mati tetap harta pusaka.

Isteri kedua tidak mendapat kadar sendiri. Semua isteri arwah berkongsi satu kadar sama rata, iaitu 1/8 jika arwah meninggalkan anak dan 1/4 jika tiada. Anak-anak isteri kedua pula sama taraf dengan anak-anak isteri pertama kerana mereka mewarisi sebagai anak arwah, bukan sebagai anak ibu mereka. Syaratnya perkahwinan itu sah di sisi syarak.

Hibah Amanah TH yang sempurna menjadi milik penerima selepas pemberi meninggal dunia dan tidak dibahagi secara faraid, kecuali bahagian yang dibuat sebagai penamaan. Hibah tahunan atau agihan keuntungan yang sudah dikreditkan ke akaun arwah pula sebahagian simpanannya, jadi ia harta pusaka.

Apabila isteri meninggal dunia, suami menerima 1/2 jika arwah tiada anak dan 1/4 jika ada anak, termasuk anak daripada perkahwinan lain. Ibu dan bapa arwah masing-masing menerima 1/6 jika ada anak. Baki diambil anak-anak dengan nisbah dua bahagian lelaki bagi satu bahagian perempuan. Wang KWSP arwah juga dibahagi mengikut faraid kerana penama hanyalah wasi.

Unit ASB milik arwah ialah harta pusaka yang dibahagi mengikut faraid. ASNB memproses tuntutan pelaburan RM10,000 ke bawah di cawangan tanpa surat kuasa mentadbir, manakala yang melebihi RM10,000 memerlukan perintah atau surat kuasa. Sesiapa yang menerima wang itu bagi pihak waris, termasuk orang yang dinamakan, menerimanya sebagai pemegang amanah dan bukan pemilik.