Isteri atau Ibu Meninggal, Bagaimana Hartanya Dibahagi?

Pendahuluan

Apabila seorang isteri dan ibu meninggal dunia, keluarga sering menganggap urusannya lebih mudah berbanding kematian seorang suami. Ramai suami menyangka seluruh harta arwah isteri kembali kepadanya. Anak-anak pula kadang-kadang menyangka harta ibu milik mereka sahaja, sedangkan datuk dan nenek di sebelah ibu masih hidup.

Kedua-dua sangkaan itu tidak tepat. Harta yang didaftarkan atas nama isteri, simpanannya, barang kemasnya dan wang KWSPnya ialah pusaka arwah sendiri. Ia dibahagi mengikut faraid kepada suami, anak-anak dan ibu bapa arwah.

Artikel ini pasangan kepada suami meninggal, siapa waris dan berapa bahagiannya. Ia menjawab keadaan sebaliknya, iaitu apabila yang pergi dahulu ialah isteri. Ia juga menjawab keadaan seorang ibu yang meninggal dunia setelah suaminya sudah lama tiada. Empat contoh pengiraan disertakan di hujungnya.

Apa yang diselesaikan sebelum harta dibahagi?

Pembahagian tidak bermula pada baki akaun bank arwah. Lima hak diselesaikan mengikut turutan, iaitu belanja pengurusan jenazah, hutang yang bercagar pada harta tertentu, hutang yang lain termasuk zakat yang tertunggak, kemudian wasiat dalam had satu pertiga.¹¹ Hanya selepas itu baki menjadi pusaka yang dibahagi kepada waris. Ayat bahagian suami sendiri menyebut syarat ini, iaitu pembahagian berlaku sesudah wasiat ditunaikan dan hutang dibayar.¹ Butirannya dalam lima hak yang perlu diselesaikan sebelum faraid.

Suami juga boleh menuntut harta sepencarian, iaitu bahagian daripada harta yang diperoleh bersama semasa perkahwinan, di Mahkamah Syariah. Keputusan Muzakarah kali ke-128 menyebut bahagian yang diperintahkan mahkamah kepada pasangan tidak lagi dikira pusaka.¹³ Perkataan pasangan itu merangkumi suami. Faraid hanya terpakai pada baki selepas tuntutan itu diselesaikan. Cara tuntutan itu dibuat selepas kematian dihuraikan dalam harta sepencarian selepas kematian. Lihat juga lepas hak faraid, harta sepencarian dan hal yang berkaitan.

Rumah yang didaftarkan atas nama isteri tetapi dibayar oleh suami ialah keadaan yang paling kerap menimbulkan pertikaian. Ia dibincangkan dengan terperinci dalam kes pusaka rumah atas nama isteri.

Berapa bahagian setiap waris apabila isteri meninggal?

Bahagian suami arwah

Suami menerima 1/2 jika isteri tidak meninggalkan anak atau cucu daripada anak lelaki. Jika ada, suami menerima 1/4.¹

وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَٰجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ

“Dan bagi kamu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh isteri-isteri kamu jika mereka tidak mempunyai anak. Tetapi jika mereka mempunyai anak maka kamu beroleh satu perempat dari harta yang mereka tinggalkan”

Anak yang dimaksudkan bukan hanya anak hasil perkahwinan itu. Anak arwah daripada suami terdahulu turut menurunkan bahagian suami kepada 1/4.³⁴ Ini perkara yang sering terlepas pandang dalam perkahwinan kedua. Anak tiri suami itu sendiri ialah waris penuh kepada ibunya dan berkongsi baki dengan adik-beradiknya yang lain.

Kedudukan suami juga tidak boleh digugurkan oleh sesiapa. Suami dan isteri termasuk golongan yang tidak mendinding waris lain dan tidak didinding oleh waris lain.¹⁰ Bahagiannya hanya berubah antara 1/2 dan 1/4. Ia tidak pernah hilang selagi ikatan perkahwinan masih wujud pada hari kematian. Bagi isteri yang meninggal dalam iddah perceraian, jawapannya bergantung kepada jenis talak, seperti yang dihuraikan dalam kematian dalam tempoh iddah perceraian.

Anak lelaki dan anak perempuan

Anak-anak mengambil baki selepas suami dan ibu bapa arwah menerima kadar masing-masing. Apabila ada anak lelaki, anak perempuan menjadi ’asabah (waris yang mengambil baki) bersamanya.⁸

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَـٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Allah perintahkan kamu mengenai (pembahagian harta pusaka untuk) anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua orang anak perempuan.”

Jika arwah hanya meninggalkan anak perempuan, seorang menerima 1/2 dan dua orang atau lebih berkongsi 2/3.² Baki selepas itu tidak semestinya kembali kepada mereka. Contoh keempat di bawah menunjukkan sebabnya.

Ibu dan bapa arwah

Ibu bapa seorang isteri sering dilupakan apabila keluarga membincangkan harta anak perempuan mereka. Mereka waris yang sah. Masing-masing menerima 1/6 apabila arwah meninggalkan anak.²⁶

وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَٰحِدٍ مِّنْهُمَا ٱلسُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُۥ وَلَدٌ

“Dan bagi ibu bapa (si mati), tiap-tiap seorang dari keduanya: satu perenam dari harta yang ditinggalkan oleh si mati, jika si mati itu mempunyai anak.”

Bapa menerima 1/6 sahaja apabila ada anak lelaki. Apabila arwah hanya meninggalkan anak perempuan, bapa menerima 1/6 dan juga baki jika masih ada. Apabila arwah tiada anak langsung, bapa mengambil baki sebagai ’asabah.⁷

Ibu menerima 1/3 apabila arwah tiada anak dan tiada dua orang adik-beradik atau lebih. Pengecualiannya al-’Umariyyatain. Apabila waris hanya suami, ibu dan bapa, ibu menerima 1/3 daripada baki selepas bahagian suami, bukan 1/3 daripada keseluruhan harta.⁵ Contoh kedua di bawah menunjukkan angkanya.

Bila adik-beradik arwah mewarisi?

Adik-beradik arwah tidak mewarisi apabila arwah meninggalkan anak lelaki, cucu lelaki daripada anak lelaki ataupun bapa.¹⁰⁹ Mereka hanya muncul apabila tiada waris lelaki yang lebih hampir, contohnya apabila arwah hanya meninggalkan anak perempuan dan bapanya sudah tiada. Penjelasan penuhnya dalam siapa mendinding siapa dalam faraid.

Bagaimana jika ibu meninggal selepas bapa?

Carian tentang harta pusaka ibu biasanya datang daripada anak-anak yang bapanya sudah meninggal dunia lebih awal. Dalam keadaan itu tiada suami yang mewarisi, kerana bapa mereka sudah tiada pada hari ibu meninggal. Bahagian yang ibu terima daripada pusaka bapa dahulu kini sebahagian daripada harta ibu sendiri, jadi ia dibahagi semula sebagai pusaka ibu.

Waris ibu ketika itu biasanya anak-anaknya. Ibu bapanya sendiri juga mewarisi jika masih hidup. Datuk dan nenek di sebelah ibu itu masing-masing menerima 1/6 kerana arwah meninggalkan anak.²⁶ Anak-anak pula mengambil baki dengan nisbah dua banding satu.

Jika ibu dan bapa meninggal dunia hampir serentak ataupun ibu meninggal sebelum pusaka bapa sempat dibahagi, dua pengiraan perlu disusun mengikut turutan kematian. Keadaan itu dihuraikan dalam kematian berlapis, munasakhat dan siapa mewarisi siapa. Bagi seorang ibu yang sudah bergelar nenek, dengan anak yang sebahagiannya meninggal lebih dahulu, kedudukan cucu-cucunya dihuraikan dalam datuk atau nenek meninggal, bagaimana hartanya dibahagi.

Contoh pengiraan bagi empat susunan keluarga

Semua contoh menganggap harta bersih, iaitu selepas hak-hak di atas diselesaikan. Angka ringgit dipilih supaya mudah dibaca. Kiraan bagi keluarga tuan puan sendiri boleh dibuat di efaraid.com.

Suami, seorang anak lelaki, dua anak perempuan dan ibu

Bapa arwah sudah meninggal dunia. Harta bersih RM96,000.

Asal masalahnya 12 kerana kadar yang terlibat ialah 1/4 dan 1/6. Suami mengambil 3 dan ibu mengambil 2, jadi bakinya 7. Baki itu perlu dibahagi empat, iaitu dua bagi anak lelaki dan satu bagi setiap anak perempuan. Oleh sebab 7 tidak boleh dibahagi empat, asal masalah didarab 4 menjadi 48. Baki 28 kemudian dibahagi kepada 14, 7 dan 7. Setiap bahagian bernilai RM2,000.

Suami, ibu dan bapa tanpa anak

Harta bersih RM60,000.

Suami menerima 1/2 kerana arwah tiada anak. Susunan ini satu lagi al-’Umariyyatain, jadi ibu menerima 1/3 daripada baki 3, iaitu 1 bahagian.⁵ Jika 1/3 diambil daripada keseluruhan harta, ibu akan menerima 2 bahagian dan bapa hanya 1. Bapa mengambil selebihnya, iaitu 2 bahagian, sebagai ’asabah.⁷

Ibu meninggal selepas bapa, dua anak lelaki, seorang anak perempuan dan nenek

Yang meninggal ialah seorang ibu yang suaminya sudah meninggal dunia lebih awal. Ibu kepada arwah, iaitu nenek kepada anak-anak, masih hidup. Bapa kepada arwah sudah tiada. Harta bersih RM90,000.

Ibu kepada arwah menerima 1/6 kerana arwah meninggalkan anak.⁶ Baki 5 dibahagi tepat kepada 2, 2 dan 1 tanpa perlu didarab. Setiap bahagian bernilai RM15,000. Saudara-saudara arwah tidak mewarisi kerana ada anak lelaki.¹⁰

Ibu meninggal dengan dua anak perempuan dan seorang saudara lelaki

Suami arwah dan ibu bapanya sudah meninggal dunia. Arwah meninggalkan dua anak perempuan dan seorang saudara lelaki seibu sebapa, iaitu bapa saudara kepada anak-anak itu. Harta bersih RM90,000.

Dua anak perempuan berkongsi 2/3, iaitu 2 bahagian daripada 3.² Baki 1 bahagian diambil saudara lelaki arwah sebagai ’asabah, kerana anak perempuan tidak mendindingnya dan dialah lelaki yang paling hampir selepas bapa.⁹¹⁰ Ramai keluarga terkejut dengan keputusan ini. Kesannya serta jalan keluar yang dibenarkan dibincangkan dalam solusi saya ada anak perempuan sahaja dan adik-beradik mewarisi jika si mati tiada anak lelaki.

Bagaimana dengan wang KWSP arwah isteri?

Wang KWSP seorang isteri ialah pusakanya dan dibahagi mengikut faraid seperti harta lain. Penama yang didaftarkannya, sama ada suami ataupun salah seorang anak, ialah wasi atau pentadbir dan bukan pemilik wang itu. Penama bertanggungjawab membahagikannya kepada semua waris mengikut kadar masing-masing.¹²

Dalam contoh pertama, suami yang menjadi penama bagi simpanan RM96,000 hanya berhak kepada RM24,000 sebagai bahagian faraidnya. Selebihnya amanah yang mesti diserahkan kepada anak-anak dan ibu mertuanya. Hal yang sama terpakai apabila anak sulung menjadi penama bagi KWSP ibunya. Dia tidak boleh menyimpan seluruh wang itu walaupun dialah yang menguruskan pengebumian.

Suami boleh menuntut harta sepencarian ke atas wang KWSP isterinya di Mahkamah Syariah, sama seperti isteri boleh menuntutnya ke atas KWSP suami. Keputusan Muzakarah kali ke-128 mengharuskannya, tetapi keputusan itu belum diwartakan.¹³ Cara pengeluaran dan dokumen yang diperlukan dihuraikan dalam isu penamaan KWSP yang perlu diketahui.

Barang kemas dan simpanan peribadi isteri

Barang kemas yang dipakai isteri, simpanan dalam akaunnya sendiri dan tanah atas namanya ialah pusaka arwah, bukan harta keluarga yang boleh terus diambil alih oleh suami ataupun anak perempuan. Cara menilai dan membahagi barang kemas dihuraikan dalam isu emas pusaka peninggalan arwah. Beza antara emas yang diberikan suami dengan emas yang hanya dipinjamkan untuk dipakai, berserta contoh kiraan dalam gram, ada dalam emas arwah ibu milik siapa. Wang tunai dan simpanan bank pula dalam cara kira faraid wang tunai dan simpanan bank, yang turut memuatkan contoh ’aul apabila isteri meninggalkan suami, dua anak perempuan dan ibu bapa.

Kesimpulan

Apabila isteri meninggal dunia, suami menerima 1/2 jika arwah tiada anak dan 1/4 jika ada, termasuk anak daripada perkahwinan terdahulu. Ibu dan bapa arwah masing-masing menerima 1/6 apabila ada anak. Anak-anak mengambil baki dengan nisbah dua bahagian lelaki bagi satu bahagian perempuan.

Apabila yang meninggal ialah seorang ibu yang suaminya sudah tiada, harta itu pergi kepada anak-anaknya dan kepada ibu bapanya sendiri jika masih hidup. Jika anak-anaknya perempuan sahaja, saudara lelaki arwah boleh turut mewarisi. Semua kadar itu terpakai pada harta bersih. Wang KWSP juga tidak terkecuali kerana penama hanyalah wasi atau pentadbir.¹²