Suami Meninggal, Siapa Waris dan Berapa Bahagiannya?

Pendahuluan

Apabila seorang suami dan bapa meninggal dunia, soalan pertama keluarga biasanya bukan tentang tanah atau rumah. Soalannya lebih asas, iaitu siapa sebenarnya yang berhak dan berapa bahagian setiap seorang. Isteri sering menyangka seluruh simpanan arwah menjadi miliknya kerana namanya tertulis sebagai penama. Anak-anak pula kadang-kadang menyangka ibu bapa arwah tidak lagi termasuk dalam pembahagian.

Artikel ini menyusun jawapannya mengikut waris yang paling kerap ditinggalkan seorang suami, iaitu isteri, anak, ibu dan bapa. Empat contoh pengiraan disertakan supaya pembaca dapat melihat sendiri bagaimana kadar itu bergerak apabila susunan keluarga berubah.

Apa yang diselesaikan sebelum harta dibahagi?

Faraid tidak bermula pada jumlah harta yang tertera dalam penyata bank. Ia bermula pada harta bersih, iaitu selepas beberapa hak diselesaikan mengikut turutan.¹⁰ Belanja pengurusan jenazah didahulukan. Kemudian hutang yang bercagar pada harta tertentu, diikuti hutang yang lain termasuk hutang dengan Allah seperti zakat. Selepas itu wasiat arwah dilaksanakan dalam had satu pertiga. Barulah baki itu menjadi pusaka yang dibahagikan kepada waris. Huraian lanjut ada dalam artikel lima hak yang perlu diselesaikan sebelum faraid.

Al-Quran sendiri menyebut turutan ini pada hujung ayat bahagian pasangan, iaitu pembahagian berlaku sesudah wasiat ditunaikan dan hutang dibayar.¹

Satu perkara lagi wajar diselesaikan dahulu, iaitu tuntutan harta sepencarian oleh isteri. Harta yang diperoleh bersama sepanjang perkahwinan boleh dituntut di Mahkamah Syariah. Bahagian yang diperintahkan kepada isteri tidak lagi dikira sebagai pusaka arwah.¹² Faraid hanya terpakai pada baki selepas itu. Lihat lepas hak faraid, harta sepencarian dan hal yang berkaitan.

Berapa bahagian setiap waris?

Isteri atau isteri-isteri arwah

Isteri menerima 1/8 jika arwah meninggalkan anak atau cucu daripada anak lelaki dan 1/4 jika tiada.¹

وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم

“Dan bagi mereka (isteri-isteri) pula satu perempat dari harta yang kamu tinggalkan, jika kamu tidak mempunyai anak. Tetapi kalau kamu mempunyai anak maka bahagian mereka (isteri-isteri kamu) ialah satu perlapan dari harta yang kamu tinggalkan”

Kadar itu bukan kadar bagi setiap isteri. Jika arwah mempunyai dua, tiga ataupun empat isteri, kesemua mereka berkongsi satu kadar yang sama dengan sama rata.³ Dua isteri bersama anak-anak menerima 1/16 seorang, bukan 1/8 seorang.

Anak lelaki dan anak perempuan

Anak-anak mengambil baki selepas isteri dan ibu bapa arwah menerima bahagian masing-masing. Apabila ada anak lelaki, anak perempuan turut menjadi ’asabah (waris yang mengambil baki) bersamanya, dengan nisbah dua bahagian lelaki bagi satu bahagian perempuan.²⁷

Apabila arwah hanya meninggalkan anak perempuan, mereka mengambil kadar tetap. Seorang anak perempuan menerima 1/2 dan dua orang atau lebih berkongsi 2/3.² Bakinya tidak semestinya kembali kepada mereka. Ia diambil waris lelaki yang paling hampir, seperti yang dijelaskan dalam contoh ketiga di bawah.⁸

Ibu dan bapa arwah

Ibu dan bapa arwah tidak tergugur hanya kerana arwah meninggalkan anak. Masing-masing menerima 1/6 apabila arwah mempunyai anak.²⁵

وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَٰحِدٍ مِّنْهُمَا ٱلسُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُۥ وَلَدٌ

“Dan bagi ibu bapa (si mati), tiap-tiap seorang dari keduanya: satu perenam dari harta yang ditinggalkan oleh si mati, jika si mati itu mempunyai anak.”

Bahagian bapa berubah mengikut jenis anak yang ditinggalkan. Dia menerima 1/6 sahaja apabila ada anak lelaki. Dia menerima 1/6 berserta baki apabila arwah hanya meninggalkan anak perempuan. Apabila arwah tiada anak langsung, bapa mengambil baki sebagai ’asabah.⁶

Ibu pula menerima 1/3 apabila arwah tiada anak dan tiada dua orang adik-beradik atau lebih. Ada satu pengecualian yang dikenali sebagai al-’Umariyyatain. Apabila waris hanya terdiri daripada isteri, ibu dan bapa, ibu menerima 1/3 daripada baki selepas bahagian isteri, bukan 1/3 daripada keseluruhan harta.⁴

Waris yang terdinding

Adik-beradik arwah tidak mewarisi apabila arwah meninggalkan anak lelaki, cucu lelaki daripada anak lelaki ataupun bapa.⁹⁸ Anak perempuan tidak mendinding mereka. Itulah sebabnya saudara lelaki arwah boleh muncul dalam pembahagian keluarga yang hanya mempunyai anak perempuan. Datuk pula terdinding oleh bapa manakala nenek terdinding oleh ibu.⁹ Penjelasan penuh tentang siapa mendinding siapa ada dalam waris yang terdinding.

Contoh pengiraan bagi empat susunan keluarga

Kesemua contoh di bawah menganggap harta bersih selepas hak-hak di atas diselesaikan. Angka ringgit hanya untuk memudahkan bacaan. Kiraan bagi keluarga tuan puan sendiri boleh dibuat di efaraid.com.

Isteri, dua anak lelaki, seorang anak perempuan, ibu dan bapa

Harta bersih RM120,000.

Asal masalahnya 24 kerana kadar yang terlibat ialah 1/8 dan 1/6. Baki 13 perlu dibahagi kepada lima bahagian, iaitu dua bagi setiap anak lelaki dan satu bagi anak perempuan. Oleh sebab 13 tidak boleh dibahagi lima, asal masalah didarab 5 menjadi 120. Baki 65 kemudian dibahagi kepada 26, 26 dan 13. Bapa hanya mengambil 1/6 kerana ada anak lelaki.

Dua isteri, seorang anak lelaki dan seorang anak perempuan

Ibu bapa arwah sudah meninggal dunia. Harta bersih RM96,000.

Kedua-dua isteri berkongsi satu 1/8, iaitu 1 bahagian daripada 8. Baki 7 dibahagi tiga antara anak lelaki dan anak perempuan. Satu bahagian tidak boleh dibahagi dua dan tujuh tidak boleh dibahagi tiga, jadi asal masalah didarab 6 menjadi 48. Setiap isteri menerima 3 bahagian, manakala baki 42 dibahagi kepada 28 dan 14.

Isteri, dua anak perempuan dan bapa

Arwah tiada anak lelaki dan ibunya sudah meninggal dunia. Harta bersih RM120,000.

Isteri mengambil 3, dua anak perempuan berkongsi 16 dan bapa mengambil 4 sebagai 1/6. Baki 1 kemudian kembali kepada bapa sebagai ’asabah, jadi jumlahnya 5.⁶

Jika bapa arwah juga sudah tiada tetapi arwah mempunyai seorang saudara lelaki seibu sebapa, bahagian bapa itu tidak hilang. Saudara lelaki itu mengambil baki 5 tersebut, kerana anak perempuan tidak mendindingnya dan dia waris lelaki yang paling hampir selepas bapa.⁸⁹ Huraiannya ada dalam adik-beradik mewarisi jika si mati tiada anak lelaki.

Isteri, ibu dan bapa tanpa anak

Harta bersih RM120,000.

Isteri menerima 1/4 kerana arwah tiada anak. Susunan ini ialah salah satu al-’Umariyyatain, jadi ibu menerima 1/3 daripada baki 3, iaitu 1 bahagian. Ia bukan 1/3 daripada keseluruhan harta.⁴ Bapa mengambil selebihnya, iaitu 2 bahagian.

Bagaimana dengan wang KWSP arwah?

Wang KWSP ialah harta pusaka dan dibahagikan mengikut faraid sama seperti harta lain. Penama yang didaftarkan arwah, yang biasanya isteri, ialah wasi atau pentadbir, bukan pemilik wang itu. Penama bertanggungjawab membahagikannya kepada semua waris mengikut kadar di atas.¹¹

Maknanya isteri yang menjadi penama bagi simpanan RM120,000 dalam contoh pertama hanya berhak kepada RM15,000 sebagai bahagian faraidnya. Selebihnya amanah yang mesti diserahkan kepada anak-anak serta ibu bapa arwah.

Isteri juga boleh menuntut harta sepencarian ke atas wang KWSP arwah di Mahkamah Syariah. Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan kali ke-128 memutuskan tuntutan itu harus. Bahagian yang diperintahkan mahkamah tidak dikira sebagai pusaka. Keputusan itu bagaimanapun belum diwartakan.¹²

Cara pengeluaran, had bayaran dan dokumen yang diperlukan dihuraikan dalam isu penamaan KWSP yang perlu diketahui dan isu KWSP RM25 ribu, penama dan pembahagian.

Rumah dan tempat tinggal isteri

Rumah yang didaftarkan atas nama arwah juga harta pusaka, termasuk rumah yang didiami isteri dan anak-anak. Hak isteri untuk terus tinggal semasa iddah dibincangkan dalam tempat tinggal isteri dalam tempoh iddah selepas kematian suami. Keadaan rumah yang didaftarkan atas nama isteri tetapi dibayar oleh suami pula dibincangkan dalam kes pusaka rumah atas nama isteri.

Kesimpulan

Apabila suami meninggal dunia, isteri menerima 1/8 jika ada anak dan 1/4 jika tiada. Kadar itu dikongsi sesama isteri. Ibu dan bapa arwah masing-masing menerima 1/6 apabila ada anak, manakala anak-anak mengambil baki dengan nisbah dua bahagian lelaki bagi satu bahagian perempuan. Apabila arwah hanya meninggalkan anak perempuan, baki pergi kepada bapa ataupun saudara lelaki arwah.

Semua itu terpakai pada harta bersih, iaitu selepas belanja jenazah, hutang, wasiat dan tuntutan harta sepencarian diselesaikan. Wang KWSP tidak terkecuali, kerana penama hanyalah pemegang amanah yang mesti membahagikannya mengikut faraid.