Apakah Hak Isteri Selepas Kematian Suami?

Pendahuluan

Selepas pengebumian, seorang balu biasanya berdepan dengan dua jenis soalan serentak. Soalan pertama datang daripada dirinya sendiri, iaitu apa yang sebenarnya menjadi haknya. Soalan kedua pula datang daripada keluarga arwah, contohnya rumah yang didiaminya itu milik siapa dan adakah dia perlu keluar.

Jawapannya bukan satu angka. Isteri mempunyai beberapa hak yang berasingan dan setiap satunya mempunyai sandaran serta waktu penyelesaian yang berlainan. Ada yang diselesaikan sebelum faraid, ada yang merupakan bahagian faraid itu sendiri dan ada yang langsung bukan pusaka.

Artikel ini menyusun hak-hak itu satu persatu. Setiap satu diterangkan secara ringkas dan dipautkan kepada artikel yang menghuraikannya dengan lebih lanjut.

Kenapa turutan hak itu penting?

Faraid tidak dikira daripada keseluruhan harta arwah. Ia dikira daripada baki selepas kos jenazah, hutang dan wasiat diselesaikan.¹ Al-Quran menyebut turutan ini pada ayat bahagian isteri sendiri, iaitu pembahagian berlaku sesudah wasiat ditunaikan dan hutang dibayar.² Huraian penuhnya ada dalam lima hak yang perlu diselesaikan sebelum faraid.

Kesannya kepada balu besar. Sebahagian haknya ialah hutang ke atas harta arwah, jadi ia diambil penuh sebelum waris lain menerima apa-apa. Selepas itu barulah dia menerima bahagian faraidnya pula daripada baki. Dua hak itu tidak bertindih dan tidak saling menggantikan.

Mas kahwin yang belum dibayar ialah hutang arwah

Mas kahwin ialah hak isteri yang diwajibkan oleh al-Quran.³

وَءَاتُوا۟ ٱلنِّسَآءَ صَدُقَـٰتِهِنَّ نِحْلَةً

“Dan berikanlah kepada perempuan-perempuan itu maskahwin-maskahwin mereka sebagai pemberian yang wajib.”

Dalam mazhab Syafi’i, mas kahwin menjadi tetap sepenuhnya dengan kematian salah seorang pasangan. Ia tetap walaupun kematian berlaku sebelum suami isteri itu bersama, kerana kematian tidak membatalkan nikah tetapi menamatkannya.⁴

وَيَسْتَقِرُّ الْمَهْرُ بِوَطْءٍ ... وَبِمَوْتِ أَحَدِهِمَا

“Mahar menjadi tetap dengan persetubuhan ... dan dengan kematian salah seorang daripada keduanya.”

Maka mas kahwin yang ditangguhkan ataupun yang masih berbaki ialah hutang arwah kepada isterinya. Ia termasuk dalam golongan hutang sesama manusia, jadi ia dibayar daripada harta arwah sebelum wasiat dan sebelum faraid.¹ Isteri menerimanya sebagai pemiutang, bukan sebagai waris.

Apabila waris lain mempertikaikan hutang itu dalam perbicaraan pusaka kecil, seksyen 14 Akta 98 membenarkan Pegawai Pembahagian Pusaka menangguhkan perintah pembahagian supaya pertikaian itu diputuskan dahulu. Pertikaian sama ada sesuatu hutang perlu dibayar daripada aset si mati memang termasuk dalam takrif pertikaian sampingan.⁵ Bukti yang paling membantu ialah catatan mas kahwin dalam surat perakuan nikah.

Harta sepencarian dituntut sebelum faraid

Harta yang diperoleh bersama sepanjang perkahwinan boleh dituntut oleh balu sebagai harta sepencarian. Bidang kuasanya ada pada Mahkamah Tinggi Syariah dan peruntukan itu tidak terhad kepada perceraian sahaja.⁶

Bahagian yang diperintahkan kepada isteri dikeluarkan dahulu dan tidak lagi dikira sebagai pusaka arwah. Keputusan Muzakarah kali ke-128 menyatakan perkara yang sama bagi wang KWSP, walaupun keputusan itu belum diwartakan.⁷ Faraid hanya terpakai pada baki selepas itu.

Bila dan bagaimana tuntutan itu difailkan selepas kematian dihuraikan dalam harta sepencarian selepas kematian. Takrif harta sepencarian dan rumah yang dibeli sebelum perkahwinan dibincangkan dalam isu lepas hak faraid, harta sepencarian dan hal berkaitan.

Bahagian faraid isteri, 1/4 atau 1/8

Selepas hutang dan tuntutan di atas selesai, isteri menerima bahagian faraidnya daripada baki harta. Kadarnya 1/4 jika arwah tidak meninggalkan anak ataupun cucu daripada anak lelaki dan 1/8 jika ada.²

وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم

“Dan bagi mereka (isteri-isteri) pula satu perempat dari harta yang kamu tinggalkan, jika kamu tidak mempunyai anak. Tetapi kalau kamu mempunyai anak maka bahagian mereka (isteri-isteri kamu) ialah satu perlapan dari harta yang kamu tinggalkan”

Kadar itu dikongsi sama rata apabila arwah mempunyai lebih daripada seorang isteri.⁸ Pembahagian kepada anak, ibu dan bapa arwah serta contoh pengiraannya ada dalam suami meninggal, siapa waris dan berapa bahagiannya. Kenapa kadar isteri kelihatan kecil dan apa yang sebenarnya melindunginya pula dibincangkan dalam sikitnya bahagian faraid isteri.

Isteri yang sudah ditalak tetapi masih dalam iddah talak rajie ketika suaminya meninggal juga mewarisi. Kedudukan itu berlainan bagi talak bain dan ia dihuraikan dalam kematian dalam tempoh iddah perceraian.

Tempat tinggal sepanjang tempoh iddah

Balu yang tidak hamil menjalani iddah selama empat bulan sepuluh hari.⁹

وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَٰجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا

“Dan orang-orang yang meninggal dunia di antara kamu, sedang mereka meninggalkan isteri-isteri hendaklah isteri-isteri itu menahan diri mereka (beridah) selama empat bulan sepuluh hari.”

Balu yang hamil pula beriddah sehingga dia melahirkan kandungannya, dengan syarat kandungan itu boleh dinasabkan kepada arwah suaminya.¹⁰

Sepanjang tempoh iddah itu dia berhak mendapat tempat tinggal. Pandangan al-azhar dalam mazhab Syafi’i ialah tempat tinggal wajib bagi perempuan dalam iddah kematian, berdalilkan perintah Nabi SAW kepada Furai’ah binti Malik supaya tinggal di rumahnya sehingga iddahnya tamat.¹¹ Ada pandangan kedua dalam mazhab yang menyatakan dia tiada hak tempat tinggal, tetapi ia bukan pandangan yang dipegang.

تَجِبُ سُكْنَى لِمُعْتَدَّةِ طَلَاقٍ وَلَوْ بَائِنٍ، إلَّا نَاشِزَةً وَلِمُعْتَدَّةِ وَفَاةٍ فِي الْأَظْهَرِ

“Tempat tinggal wajib bagi perempuan dalam iddah talak walaupun talak bain, kecuali yang nusyuz dan bagi perempuan dalam iddah kematian menurut pandangan yang lebih zahir.”

Hak ini diambil daripada harta peninggalan arwah. Kitab yang sama menyatakan bahawa jika arwah tidak meninggalkan apa-apa harta, tempat tinggal itu tidak wajib disediakan.¹¹ Kedudukannya dalam turutan hak ke atas harta pusaka diterangkan dalam lima hak yang perlu diselesaikan sebelum faraid.

Perbezaan antara rumah milik arwah dengan rumah sewa, serta pandangan mazhab-mazhab lain, dihuraikan dalam isu tempat tinggal isteri dalam tempoh iddah selepas kematian suami. Kewajipan balu untuk menetap di rumah itu dan perkara yang dilarang sepanjang iddah pula ada dalam pantang larang balu selepas kematian suami.

Adakah balu mendapat nafkah iddah?

Tidak, menurut mazhab Syafi’i. Balu tidak mendapat nafkah iddah daripada harta arwah walaupun dia sedang hamil, tetapi tempat tinggal tetap wajib baginya.¹²

وكذا لا تجب النفقة للمتوفى عنها زوجها ولو حاملا، ولكن تجب لها السكنى

“Begitu juga nafkah tidak wajib bagi perempuan yang kematian suami walaupun dia hamil, tetapi tempat tinggal wajib baginya.”

Sebabnya diterangkan dalam Mughni al-Muhtaj. Nafkah ialah hak isteri semasa suaminya hidup dan dengan kematian itu haknya beralih kepada pusaka. Tempat tinggal pula disebut sebagai hak Allah, jadi ia tidak gugur dengan kematian.¹¹ Dengan kata lain, bahagian faraid itulah yang menggantikan nafkahnya.

Nafkah yang sudah tertunggak semasa suami masih hidup ialah perkara yang berlainan. Dalam mazhab Syafi’i, nafkah isteri tidak gugur dengan berlalunya masa.¹³ Maka nafkah yang tidak dibayar semasa suami hidup kekal sebagai hutang. Ia dituntut daripada harta arwah sama seperti hutang lain.¹

Rumah milik siapa apabila suami meninggal?

Soalan ini dijawab oleh nama yang tercatat pada hakmilik, bukan oleh siapa yang membayar ansurannya. Perenggan 89(a) Kanun Tanah Negara menjadikan dokumen hakmilik keterangan muktamad bahawa tanah itu terletak hak pada orang yang dinamakan sebagai tuan punya.¹⁴

Rumah atas nama arwah suami

Rumah itu harta pusaka arwah dan ia difaraidkan. Balu menerima 1/4 ataupun 1/8 daripada nilainya selepas hutang diselesaikan dan dia boleh menuntut harta sepencarian ke atasnya jika rumah itu diperoleh semasa perkahwinan. Haknya untuk terus tinggal sepanjang iddah kekal walaupun rumah itu kini milik bersama semua waris.¹¹ Maksud milik bersama itu, serta soal izin dan sewa selepas iddah, dihuraikan dalam rumah pusaka milik siapa.

Jika rumah itu masih dalam pinjaman bank, kesan takaful gadaian ke atas baki hutang diterangkan dalam MRTA, MRTT dan harta dalam gadaian. Cara rumah itu dibahagikan, dijual ataupun diambil oleh seorang waris pula ada dalam cara pembahagian rumah secara faraid.

Rumah atas nama isteri sendiri

Rumah itu milik isteri dan bukan pusaka suami, walaupun suami yang membayar sebahagian besar harganya. Subseksyen 340(1) Kanun Tanah Negara menjadikan hakmilik tuan punya berdaftar tidak boleh disangkal.¹⁴ Waris arwah tidak boleh memasukkannya ke dalam senarai harta pusaka hanya kerana arwah yang membayar ansuran.

Pengecualian dalam subseksyen 340(2) sempit, iaitu fraud, pemalsuan, surat cara yang terbatal dan hakmilik yang diperoleh secara menyalahi undang-undang.¹⁴ Waris yang mendakwa rumah itu sebenarnya harta arwah perlu membuktikannya. Di Pejabat Pusaka Kecil, pertikaian sama ada sesuatu harta itu sebahagian daripada pusaka ialah pertikaian sampingan yang diputuskan sebelum perintah pembahagian dibuat.⁵

Keadaan sebaliknya, iaitu rumah atas nama isteri yang meninggal dunia dahulu, dibincangkan dalam kes pusaka rumah atas nama isteri. Prinsip pemilikannya sama.

Wang KWSP dan penama

Isteri yang dinamakan sebagai penama KWSP arwah tidak memiliki seluruh wang itu. Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan kali ke-49 memutuskan wang KWSP adalah pusaka yang dibahagikan mengikut faraid dan penama ialah wasi atau pentadbir yang wajib membahagikannya.¹⁵ Bahagian isteri dalam wang itu sama seperti bahagiannya dalam harta lain, iaitu 1/4 ataupun 1/8, ditambah apa-apa bahagian sepencarian yang diperintahkan Mahkamah Syariah.⁷

Perkara praktikal tentang penamaan dan pengeluaran dihuraikan dalam isu penamaan KWSP yang perlu diketahui.

Ringkasan hak isteri mengikut jenisnya

Hak	Kedudukannya	Bila diselesaikan
Mas kahwin yang belum dibayar	Hutang arwah kepada isteri	Sebelum wasiat dan faraid
Nafkah yang tertunggak semasa hidup	Hutang arwah kepada isteri	Sebelum wasiat dan faraid
Harta sepencarian	Tuntutan di Mahkamah Syariah, bukan pusaka	Sebelum faraid
Tempat tinggal dalam iddah	Hak ke atas harta peninggalan	Sepanjang iddah, iaitu empat bulan sepuluh hari atau sehingga bersalin
Nafkah iddah	Tiada menurut mazhab Syafi’i	Digantikan oleh bahagian faraid
Bahagian faraid	1/4 tanpa anak, 1/8 dengan anak	Daripada baki harta bersih
Rumah dan harta atas nama isteri	Milik isteri, bukan pusaka	Tidak masuk pembahagian

Kesimpulan

Hak seorang balu tidak terhenti pada 1/4 ataupun 1/8. Sebelum faraid dikira, mas kahwin dan nafkah yang tertunggak dibayar kepadanya sebagai hutang dan dia boleh menuntut harta sepencarian di Mahkamah Syariah. Selepas itu barulah dia menerima bahagian faraidnya daripada baki.

Sepanjang iddah dia berhak tinggal di rumah yang didiaminya, tetapi tiada nafkah iddah menurut mazhab Syafi’i kerana bahagian faraidnya menggantikan nafkah itu. Rumah dan harta yang didaftarkan atas namanya sendiri kekal miliknya dan bukan pusaka suami, melainkan waris dapat membuktikan sebaliknya.

Keluarga yang menyelesaikan hak-hak ini mengikut turutan biasanya terhindar daripada pertikaian yang paling kerap berlaku, iaitu pertikaian tentang rumah dan wang simpanan arwah.