Harta Sepencarian Selepas Kematian, Bila dan Bagaimana Dituntut?

Pendahuluan

Ramai balu hanya mendengar tentang harta sepencarian dalam konteks perceraian. Apabila suami meninggal dunia, keluarga terus berbincang tentang faraid dan isteri yang membanting tulang bersama arwah selama puluhan tahun akhirnya menerima 1/8 sahaja daripada rumah yang mereka beli bersama.

Soalan yang sebenar datang lebih awal. Adakah harta itu keseluruhannya milik arwah ataupun sebahagiannya memang milik pasangan yang masih hidup? Artikel ini menjawab bila tuntutan itu boleh dibuat, siapa yang boleh menuntut, di mana ia difailkan dan apa kesannya kepada urusan pusaka di Pejabat Pusaka Kecil.

Apakah maksud harta sepencarian di sisi undang-undang?

Akta Undang-Undang Keluarga Islam Wilayah Persekutuan mentakrifkan harta sepencarian sebagai harta yang diperoleh bersama oleh suami isteri semasa perkahwinan berkuat kuasa, mengikut syarat yang ditentukan oleh Hukum Syarak.¹ Enakmen keluarga Islam setiap negeri membawa takrif yang setara.

Takrif itu tidak menyebut perceraian. Ia menerangkan sifat harta itu, iaitu harta yang terhasil daripada usaha kedua-dua pihak. Sumbangan itu pula dinilai dalam dua bentuk. Sumbangan langsung ialah wang atau modal yang dikeluarkan untuk membeli aset. Sumbangan tidak langsung ialah usaha yang bukan berbentuk wang, seperti menjaga rumah tangga dan keluarga sehingga pasangan yang satu lagi dapat bekerja dan memperoleh harta itu.²³

Bolehkah ia dituntut selepas kematian?

Boleh. Tetapi asasnya bukan di tempat yang selalu disangka.

Seksyen 122 hanya untuk perceraian

Kuasa mahkamah membahagi harta sepencarian dalam seksyen 122 Akta 303 diberikan apabila mahkamah membenarkan lafaz talak atau membuat perintah perceraian.¹ Seksyen itu tidak menyebut kematian. Enakmen negeri yang setara pun berbunyi begitu dan dua makalah jurnal yang mengkaji perkara ini mencatat bahawa tiada undang-undang keluarga Islam di Malaysia yang memperuntukkan tuntutan selepas kematian secara khusus.⁴⁵

Seksyen 122 tetap berguna sebagai panduan kadar. Bagi aset hasil usaha bersama, mahkamah hendaklah cenderung kepada pembahagian sama rata. Bagi aset hasil usaha tunggal satu pihak, pihak yang memperolehnya menerima bahagian yang lebih besar.¹ Huraian penuh tentang seksyen itu ada dalam artikel isu lepas hak faraid dan tuntutan harta sepencarian.

Bidang kuasa Mahkamah Tinggi Syariah

Pintu yang sebenar ialah bidang kuasa am Mahkamah Tinggi Syariah. Di Wilayah Persekutuan, subperenggan 46(2)(b)(iv) Akta 505 memberinya bidang kuasa ke atas pembahagian atau tuntutan harta sepencarian, tanpa mengehadkannya kepada perceraian.⁶ Senarai yang sama meliputi pembahagian pusaka dan penentuan siapa yang berhak kepada bahagian dalam harta pusaka. Maka kedua-dua tuntutan itu boleh diputuskan oleh mahkamah yang sama.

Arahan Amalan JKSM No. 5 Tahun 2003

Kekosongan dalam akta itu diisi oleh Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia. Arahan Amalan No. 5 Tahun 2003, yang berkuat kuasa mulai 1 November 2003, menetapkan bahawa tuntutan harta sepencarian dibolehkan semasa tuntutan perceraian, selepas perceraian ataupun selepas kematian mana-mana pihak.⁷ Mahkamah boleh menerima tuntutan yang dibuat selepas kematian dan merujuk kepada kes yang telah diputuskan oleh mahkamah yang lebih tinggi.

Kedudukan ini diterima oleh Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, yang menjawab bahawa suami juga boleh menuntut harta sepencarian daripada harta peninggalan isteri.² Jadi hak ini bukan milik balu sahaja. Duda yang menyumbang kepada harta atas nama arwah isterinya boleh menuntut juga.

Keputusan negeri yang diwartakan

Sekurang-kurangnya dua negeri sudah mewartakan kedudukan ini. Keputusan Jawatankuasa Fatwa Negeri Selangor tahun 2005 menyatakan harta sepencarian selepas kematian salah satu pihak boleh dibahagikan kepada suami atau isteri sebelum difaraidkan. Pembahagiannya mengikut takat sumbangan langsung atau tidak langsung. Persetujuan pembahagian pula hendaklah dibuat melalui perintah mahkamah.⁸

Majlis Islam Sarawak pula mewartakan pada 1 Mac 2024 bahawa pembahagian harta sepencarian selepas kematian salah satu pihak adalah harus sebelum pembahagian hibah, wasiat dan pusaka. Syaratnya sama, iaitu mengikut takat sumbangan dan dibuat melalui perintah mahkamah.⁹

Satu perbezaan lafaz wajar diperhatikan. Warta Sarawak menyebut pembahagian itu harus termasuk sebelum dilepaskan tanggungan si mati.⁹ Keputusan Selangor menyebut ia boleh dibuat termasuk setelah dilepaskan tanggungan si mati.⁸ Kesannya kepada turutan hutang dibincangkan dalam bolehkah faraid diketepikan jika semua waris setuju.

Siapa yang boleh menuntut dan terhadap siapa?

Pasangan yang masih hidup

Penuntut yang paling jelas ialah suami atau isteri si mati yang masih hidup, kerana harta itu hasil usaha mereka berdua.²⁴ Kebanyakan kes yang dilaporkan dibawa oleh balu terhadap waris arwah suaminya.⁵

Bekas isteri juga boleh menuntut, kerana yang menentukan ialah harta itu diperoleh semasa perkahwinan, bukan status perkahwinan ketika kematian. Makalah Kanun melaporkan satu kes tidak dilaporkan di Negeri Sembilan, iaitu bekas isteri yang bercerai pada tahun 1966 diputuskan berhak kepada separuh hasil jualan tanah rancangan yang mereka sertai bersama.⁴

Tuntutan harta sepencarian itu berasingan daripada faraid. Bekas isteri sendiri bukan waris kecuali suami meninggal dalam iddah talak rajie, seperti dihuraikan dalam adakah bekas isteri dapat faraid.

Tuntutan juga boleh datang dari dua arah. Dalam kes Hajjah Saudah lwn Hanafi Hj. Daud, balu menuntut tanah atas nama arwah suaminya dan anak-anak arwah pula menuntut balas tanah atas nama balu sebagai harta sepencarian bagi pihak bapa mereka. Mahkamah Tinggi Syariah memutuskan tanah atas nama arwah itu harta sepencarian, separuh untuk balu dan separuh lagi difaraidkan. Tanah atas nama balu yang dibeli semasa arwah masih hidup juga diputuskan harta sepencarian. Separuh nilainya dijadikan pusaka arwah.¹⁰ Maka balu yang menuntut wajar bersedia bahawa harta atas namanya sendiri juga boleh dipersoalkan.

Waris pasangan yang meninggal

Di sini kedudukannya belum seragam. Risalah Jabatan Bantuan Guaman menyatakan tuntutan selepas kematian boleh dibuat oleh suami, isteri atau ahli waris.³ Makalah Kanun pula mencatat bahawa pegawai mahkamah syariah yang ditemu bual berpandangan harta sepencarian hak eksklusif suami isteri.⁴

Kes yang dilaporkan menunjukkan kelemahan kedudukan waris. Dalam Awang bin Abdul Rahman lwn Shamsuddin bin Awang, ibu plaintif meninggal dunia pada tahun 1977, lebih dahulu daripada suaminya. Selepas suaminya pula meninggal dunia, plaintif menuntut tanah atas nama arwah ayah tirinya sebagai harta sepencarian ibunya. Mahkamah Tinggi Syariah Terengganu menolak tuntutan itu. Yang layak menuntut ialah ibunya sendiri dan ibunya tidak pernah menuntut. Keterangan juga menunjukkan tanah itu didaftarkan atas nama arwah atas permintaan ibunya.¹¹

Pengajarannya mudah. Pasangan yang masih hidup dan ingin menuntut tidak wajar menangguhkannya. Waris yang cuba menuntut bagi pihak pasangan yang tidak pernah menuntut semasa hidup berdepan jalan yang jauh lebih sukar.

Pihak yang dituntut

Tuntutan selepas kematian ditujukan kepada waris yang berhak ke atas pusaka si mati, seperti anak, ibu dan bapa.⁴ Mereka itulah yang bahagiannya akan berkurang jika tuntutan berjaya. Di Selangor, persetujuan pembahagian pun hendaklah dibuat melalui perintah mahkamah.⁸ Maka persetujuan lisan sesama keluarga tidak memadai.

Bagaimana tuntutan itu dibuat?

Tuntutan difailkan di Mahkamah Tinggi Syariah negeri.⁶³ Risalah Jabatan Bantuan Guaman menyenaraikan dokumen yang biasanya diperlukan, iaitu surat nikah, sijil kelahiran anak, butiran harta, nilai taksiran harta, sijil kematian dan surat kuasa mentadbir atau probet jika sudah ada.³ Bukti sumbangan menjadi teras kes, jadi simpan penyata bank, resit bayaran ansuran, dokumen pembelian dan saksi yang tahu bagaimana harta itu diperoleh.

Tuntutan ini tidak menghalang waris memohon surat kuasa mentadbir di Mahkamah Tinggi. Hubungan antara dua prosiding itu dan tugas pentadbir terhadap harta yang dituntut dihuraikan dalam artikel tuntut harta sepencarian, perlukah permohonan LA ditangguh.

Mahkamah tidak terikat kepada separuh. Kadarnya boleh jadi 20, 30, 50 atau 70 peratus, malah tiada langsung, bergantung kepada kekuatan bukti sumbangan.⁵ Dalam kes Hajjah Saudah tadi, balu mendapat separuh daripada tanah atas nama arwah.¹⁰

Kes yang semua pihaknya bersetuju boleh diselesaikan melalui sulh, iaitu perdamaian yang direkodkan mahkamah.³ Pertikaian yang berat eloklah dirujuk kepada peguam syarie.

Apa kesannya kepada pembahagian di Pejabat Pusaka Kecil?

Bahagian harta sepencarian yang diperintahkan mahkamah ialah milik pasangan itu sendiri. Ia bukan harta pusaka dan tidak difaraidkan.⁸¹² Faraid hanya terpakai pada baki yang benar-benar milik arwah.

Turutan inilah yang diikuti dalam amalan. Halaman pewarisan FELDA menyenaraikan tuntutan harta sepencarian oleh balu sebelum waris mengisi Borang A permohonan pusaka kecil.¹³ Huraian lanjut tentang tanah rancangan ada dalam adakah FELDA harta pusaka. Kedudukan balu peneroka pula dihuraikan dalam hak isteri peneroka Felda selepas kematian suami.

Jika permohonan pusaka kecil sudah difailkan, Akta 98 menyediakan jalannya. Seksyen 14 membenarkan pegawai menangguhkan perintah pembahagian apabila ada pertikaian sampingan yang perlu diputuskan dahulu. Pertikaian itu termasuk pertikaian sama ada sesuatu harta memang sebahagian daripada harta pusaka si mati.¹⁴ Tuntutan harta sepencarian memang pertikaian jenis itu. Maka balu yang berniat menuntut wajar memaklumkannya pada hari perbicaraan dan tidak memberi persetujuan pembahagian faraid ke atas harta itu sebelum tuntutannya selesai. Kes rumah yang dibayar suami tetapi didaftarkan atas nama isteri dibincangkan dalam kes pusaka rumah atas nama isteri.

Perintah Mahkamah Tinggi Syariah tentang harta sepencarian boleh didaftarkan di pejabat tanah.¹⁵ Bahagian pasangan dipindahkan atas namanya dan baki tanah itu sahaja yang dibawa ke perintah pembahagian pusaka.

Bagaimana dengan wang KWSP arwah?

Wang KWSP termasuk harta yang sering dituntut. Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan kali ke-128 pada September 2025 memutuskan tuntutan harta sepencarian ke atas wang KWSP ahli beragama Islam adalah harus, tertakluk kepada keputusan Mahkamah Syariah. Bahagian yang diperintahkan mahkamah tidak dikira sebagai pusaka pencarum dan tidak tertakluk kepada faraid. KWSP pula hendaklah melaksanakannya berdasarkan perintah mahkamah yang dimeterai.¹²

Keputusan itu bagaimanapun belum diwartakan.¹² Ia pandangan hukum peringkat kebangsaan dan bukan undang-undang negeri, jadi pelaksanaannya bergantung kepada mahkamah dan KWSP. Kedudukan penama dan cara pengeluaran dihuraikan dalam isu KWSP RM25 ribu, penama dan pembahagian.

Kesimpulan

Harta sepencarian boleh dituntut selepas kematian suami atau isteri. Asasnya bukan seksyen 122, yang terhad kepada perceraian. Asasnya ialah bidang kuasa am Mahkamah Tinggi Syariah, Arahan Amalan JKSM No. 5 Tahun 2003 dan keputusan negeri yang diwartakan seperti di Selangor dan Sarawak.

Pasangan yang masih hidup ialah penuntut yang jelas dan tuntutan ditujukan kepada waris arwah. Waris pasangan yang meninggal pula berada pada kedudukan yang lebih lemah, terutamanya jika tuntutan tidak pernah dibuat semasa pasangan itu hidup. Bahagian yang diperintahkan mahkamah keluar daripada harta pusaka, jadi tuntutan itu wajar diselesaikan sebelum faraid dikira. Gambaran bahagian setiap waris selepas itu boleh dilihat dalam suami meninggal, siapa waris dan berapa bahagiannya.