Adakah Tanah Felda Pusaka Ataupun Tidak?

Pendahuluan

Soalan ini datang berulang kali daripada keluarga peneroka dan jawapan yang mereka terima selalunya bercanggah antara satu sama lain.

Puncanya bukan hukum faraid. Puncanya percampuran antara dua perkara yang berlainan, iaitu hak mewarisi dengan cara hakmilik didaftarkan. Yang pertama datang daripada syarak dan tidak disekat oleh sesiapa. Yang kedua datang daripada undang-undang tanah dan memang disekat.

Artikel ini memisahkan kedua-duanya.

Soalan

Assalamualaikum Abu Nuha. Kami adik-beradik keliru tentang status tanah Felda yang dimiliki oleh ayah kami. Ada yang mengatakan ia pusaka dan ada yang mengatakan ia bukan pusaka.

Apakah status sebenar tanah Felda itu? Bagaimana pula hasilnya? Bolehkah hasilnya dibahagi sama rata? Adakah adik-beradik lelaki perlu bertanggungjawab ke atas adik-beradik perempuan?

Jawapan ringkas

Tanah Felda ialah harta pusaka dan ia tertakluk kepada faraid. Hasilnya juga harta pusaka.

Apa yang disekat oleh undang-undang bukan hak mewarisi, sebaliknya bilangan nama yang boleh masuk ke dalam geran. Akta Tanah (Kawasan Penempatan Berkelompok) 1960 menghadkan pemegang kepada dua orang sahaja dan melarang tanah itu dipecah bahagi.¹

Jadi waris tetap berhak, cuma haknya dilaksanakan melalui jalan yang lain.

Apa itu harta pusaka?

Secara bahasa, harta pusaka bermaksud apa yang ditinggalkan oleh seseorang dan kekal selepas kematiannya.

Secara istilah, menurut jumhur ulama, harta pusaka mencakupi segala yang ditinggalkan si mati termasuk harta benda serta hak kewangan yang sah. Ia merangkumi harta alih dan harta tak alih, hak berkaitan seperti hak lalu lintas air dan jalan, manfaat seperti hak menggunakan barang sewa, serta hak peribadi seperti hak syuf’ah dan khiyar syarat.

Ia juga meliputi apa yang terhasil daripada sesuatu selepas kematian, seperti arak yang bertukar menjadi cuka ataupun perangkap yang dipasang si mati lalu menangkap haiwan selepas dia meninggal dunia.

Ambil perhatian pada satu perkataan dalam takrif itu, iaitu hak. Harta pusaka bukan sekadar benda yang boleh dipegang. Hak yang bernilai harta pun harta pusaka dan kepentingan dalam tanah pajakan ialah hak yang bernilai harta.

Tanah Felda pusaka ataupun tidak

Perkara ini pernah dijelaskan dalam satu tulisan yang dipetik di bawah.

Kedudukan yang sama juga bagi waris-waris peneroka FELDA yang meninggal dunia. Walaupun hak waris-waris tersebut untuk mewarisi tanah rancangan tersebut tidak dinafikan oleh hukum syarak, undang-undang Akta Tanah (Kawasan Penempatan Berkelompok) 1960 (Akta 530) atau GSA menegah daripada nama-nama waris didaftarkan di dalam hakmilik tanah kecuali dua nama sahaja.

Wan Abdul Halim Wan Harun, 2012

Ayat itu meletakkan perkara pada tempatnya. Hak mewarisi tidak dinafikan. Yang ditegah ialah pendaftaran nama.

Apa yang tertulis pada geran?

Kekeliruan yang paling kerap berpunca daripada perkataan pajakan pada geran, seolah-olah tanah itu tidak sempurna milik.

Perhatikan apa yang tertulis pada geran itu. Ia Pajakan Mukim dan tempohnya 99 tahun yang berakhir pada 29 Jun 2098.

Kanun Tanah Negara mentakrifkan Pajakan Mukim sebagai hakmilik Pejabat Tanah bagi tanah yang dipegang bagi suatu tempoh tahun, berbeza daripada Geran Mukim yang bagi tanah dipegang selama-lamanya.²

Jadi ya, ia memang pajakan. Tetapi itu tidak menjadikannya bukan pusaka.

Hakmilik tetap bukan bermakna kekal

Di sinilah satu istilah kerap disalah faham dan ia perlu diperbetulkan kerana ia mengelirukan ramai orang.

Pelan tanah di atas bertajuk Hakmilik Tetap dan ramai membacanya sebagai bukti bahawa tanah itu dimiliki selama-lamanya.

Bukan itu maksudnya. Kanun Tanah Negara mentakrifkan hakmilik tetap sebagai semua bentuk hakmilik selain hakmilik sementara, manakala hakmilik sementara pula ialah hakmilik yang dikeluarkan sebelum ukuran dibuat.²

Maknanya hakmilik tetap bermaksud hakmilik muktamad selepas ukuran selesai dan bukan pemilikan selama-lamanya. Ia menjawab soalan sudah diukur ataupun belum, bukan soalan sampai bila.

Kedua-dua dokumen itu konsisten sepenuhnya. Tanah itu dipegang di bawah hakmilik muktamad, bagi tempoh 99 tahun.

Dan sebenarnya hujah ini tidak diperlukan pun. Kanun Tanah Negara menetapkan bahawa pemberian milik tanah Kerajaan adalah bagi tempoh tidak melebihi 99 tahun, manakala pemberian selama-lamanya hanya dibenarkan dalam keadaan yang terhad seperti tanah bagi maksud awam.²

Ertinya hampir semua tanah bermilik di negara ini bertempoh. Sekiranya pajakan 99 tahun tidak boleh diwarisi, maka hampir semua tanah di Malaysia tidak boleh diwarisi. Sudah tentu itu tidak benar.

Sekatan dalam Akta Tanah Kawasan Penempatan Berkelompok

Setelah jelas bahawa tanah itu harta, barulah sekatannya boleh difahami dengan betul.

Sekatan yang sama terpakai kepada rancangan FELCRA yang diisytiharkan di bawah akta ini, tetapi tidak semua tanah FELCRA begitu. Bezanya dihuraikan dalam artikel tanah FELCRA, boleh dijual dan bagaimana diwarisi.

Seksyen 14(1) menetapkan bahawa tanah rancangan hanya boleh diberi milik kepada seorang individu yang layak dan pemilikan bersama tidak dibenarkan pada bila-bila masa. Seksyen 14(2) pula membenarkan pengecualian, iaitu ia boleh dipegang bersama oleh tidak lebih daripada dua pemegang.¹

Seksyen 15(1) melarang tanah rancangan dipecah bahagi ataupun dipecah sempadan pada bila-bila masa. Seksyen 15(3) pula melarang tanah rancangan dipajak ataupun disewakan, sama ada keseluruhannya ataupun sebahagiannya.¹

Larangan terakhir itu perlu diberi perhatian oleh waris, kerana menyewakan lot kepada orang lain sambil menunggu urusan pusaka selesai ialah perkara yang kerap dilakukan tanpa disedari bahawa ia menyalahi syarat.

Seksyen 15(2) pula melarang tanah rancangan dipegang secara bahagian tak ternyata. Di sinilah biasanya orang berhenti membaca lalu menyimpulkan bahawa faraid mustahil dilaksanakan ke atas tanah Felda.

Padahal ada dua pengecualian.

Seksyen 15(2a) membenarkan Pihak Berkuasa Negeri meluluskan pegangan bahagian tak ternyata antara pemegang dengan isteri, bekas isteri ataupun waris terdekatnya sebagai pemegang bersama, melalui permohonan dalam Borang AA Jadual Pertama.¹

Seksyen 15(2b) pula membenarkan tanah rancangan dipegang secara bahagian tak ternyata menerusi perintah mahkamah yang dibuat mengikut Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam negeri, ataupun Akta Membaharui Undang-Undang (Perkahwinan dan Perceraian) 1976.¹

Pengecualian kedua itu penting dan jarang disebut. Perintah Mahkamah Syariah memang boleh mewujudkan bahagian tak ternyata ke atas tanah Felda, sedangkan ramai menyangka ia mustahil sama sekali. Kesannya kepada balu peneroka dihuraikan dalam hak isteri peneroka Felda selepas kematian suami.

Lot rumah dan lot ladang satu pegangan

Sekatan ini kerap terlepas pandang, lalu keluarga membuat rancangan yang akhirnya ditolak.

Subseksyen 7(2) menetapkan bahawa pegangan desa terdiri daripada satu atau lebih bidang tanah dalam kawasan penempatan desa, untuk diduduki oleh seorang pemegang ataupun tidak lebih daripada dua pemegang. Proviso kepada subseksyen itu membenarkan satu bidang tanah dalam kawasan penempatan bandar dimasukkan ke dalam pegangan yang sama, untuk didiami pemegang bagi tujuan kediaman semata-mata.³

Maknanya lot rumah dan lot ladang bukan dua harta yang berasingan, sebaliknya satu pegangan. FELDA menyatakannya dengan terus terang dalam kit soal jawab rasminya, iaitu individu yang berbeza tidak dibenarkan memiliki ataupun mentadbir lot rumah dan lot ladang secara berasingan.⁴

Jadi cadangan yang kerap timbul dalam mesyuarat keluarga, iaitu seorang anak mengambil rumah dan seorang lagi mengambil kebun, memang tidak boleh dilaksanakan ke atas tanah Felda.

Beza antara Pemilik dengan Pentadbir

Perbezaan ini menentukan siapa yang berhak kepada hasil kebun dan ia sumber pertelingkahan yang kerap.

Perintah pejabat pusaka mengeluarkan Borang E bagi pelantikan Pemilik, ataupun Borang F bagi pelantikan Pentadbir.⁴

Bezanya besar. Pemilik berkuasa sepenuhnya ke atas harta itu dan hasil ladang menjadi miliknya sepenuhnya. Pentadbir pula tidak berkuasa sepenuhnya dan hasil ladang yang ditadbirnya mestilah dibahagikan sesama waris mengikut perintah pusaka.⁴

Di situlah puncanya apabila seorang waris yang memegang Borang F menganggap hasil kebun itu miliknya. Ia bukan. Dia memegangnya untuk waris yang lain.

Bolehkah hasilnya dibahagi sama rata?

Boleh, tetapi dengan syarat.

Pembahagian sama rata hanya sah apabila semua waris yang dewasa dan sempurna akal bersetuju dengannya. Tanpa persetujuan itu, hak faraid yang asal kekal.⁵

Perkara ini bukan sekadar pandangan. Seksyen 15(1) Akta 98 membenarkan Pegawai Pembahagian Pusaka merekodkan terma persetujuan itu dalam perintah pembahagian lalu membahagikan pusaka mengikutnya, melainkan ia kelihatan tidak adil ataupun tidak saksama pada pandangan pegawai itu.⁵

Seksyen 15(2) pula membenarkan pegawai bersetuju bagi pihak waris yang belum dewasa, apabila persetujuan itu memang demi kepentingan waris tersebut.⁵

Perhatikan dua perkara. Muafakat itu mesti direkodkan, bukan sekadar kata sepakat dalam perbualan keluarga. Dan pegawai berkuasa menolaknya sekiranya ia menzalimi sesiapa.

Perbezaan antara muafakat dengan faraid dihuraikan dengan lebih lanjut dalam artikel adakah sama rata bukan faraid.

Adakah waris bertanggungjawab memberi nafkah?

Secara umumnya, seseorang bertanggungjawab memberi nafkah kepada tanggungannya. Tetapi untuk menjawab soalan ini dengan tepat, keadaan waris itu sendiri perlu dilihat dahulu, iaitu sama ada dia berkemampuan ataupun tidak.

Asasnya ada dalam sunnah.

ابْدَأْ بِنَفْسِكَ فَتَصَدَّقْ عَلَيْهَا فَإِنْ فَضَلَ شَيْءٌ فَلِأَهْلِكَ فَإِنْ فَضَلَ عَنْ أَهْلِكَ شَيْءٌ فَلِذِي قَرَابَتِكَ

“Mulakan dengan dirimu lalu bersedekahlah kepadanya. Sekiranya ada yang berbaki, berikanlah kepada ahli keluargamu. Sekiranya masih berbaki daripada ahli keluargamu, berikanlah kepada kaum kerabatmu.”

Hadis ini daripada Jabir RA.⁶ Al-Nawawi menyebut bahawa antara faedahnya ialah tertib nafkah mengikut susunan yang disebut dan bahawa apabila hak serta kelebihan berhimpun maka yang lebih kukuh didahulukan.⁶

Al-Bukhari meriwayatkan makna yang serupa daripada Abu Hurairah RA dengan lafaz wa ibda bi man taul, iaitu mulakan dengan orang yang di bawah tanggunganmu. Ibn Hajar menjelaskan maksudnya sebagai mulakan dengan orang yang nafkahnya wajib ke atasmu, iaitu perintah mendahulukan yang wajib atas yang tidak wajib.⁷

Maknanya walaupun seorang waris menerima bahagian faraid, sekiranya dia tiada kemampuan maka tanggungjawab itu tidak diwajibkan ke atasnya sebaliknya berpindah kepada yang lain, sehinggalah ia berpindah kepada baitulmal.

Jadi waris bertanggungjawab sekadar kemampuannya. Ia menjadi kewajipan apabila dia benar-benar mampu. Namun sesiapa yang sengaja tidak berusaha menunaikan tanggungjawab itu akan dipertanggungjawabkan di hadapan Allah kelak.

Perintah yang dikeluarkan pejabat pusaka

Selepas perbicaraan pembahagian selesai, dua jenis perintah boleh keluar dan kedua-duanya berkait rapat dengan tanah Felda.

Borang E perintah pembahagian

Ini perintah pembahagian di bawah seksyen 13 Akta 98.

Seksyen 13(1) mewajibkan pegawai membuat peruntukan terlebih dahulu bagi duti harta pusaka, perbelanjaan pengebumian serta hutang si mati, kemudian barulah membahagikan bakinya kepada waris mengikut bahagian masing-masing.⁸

Dalam konteks tanah Felda, perintah inilah yang menyatakan bagaimana tanah itu diagihkan, siapa yang didaftarkan sebagai pemegang, serta sekatan dua pemegang yang dikenakan oleh Akta 530.

Satu peruntukan lagi wajar diketahui keluarga yang mempunyai waris kecil. Seksyen 13(2) mewajibkan pegawai mengarahkan bahagian waris yang belum dewasa dalam harta tak alih didaftarkan atas nama seorang yang sesuai sebagai pemegang amanah, serta memasukkan kaveat bagi melindungi kepentingan waris itu sepanjang tempoh dia belum dewasa.⁸

Borang F perintah pentadbiran

Ini pula surat kuasa mentadbir.

Seksyen 13(4) memberi kuasa kepada pegawai, apabila keadaan kes menuntut, untuk memberikan surat kuasa mentadbir kepada orang yang difikirkannya sesuai, sama ada menggantikan perintah pembahagian ataupun sebagai tambahan kepadanya.⁸

Borang yang digunakan pada setiap peringkat urusan ini disenaraikan dalam borang-borang di bawah Akta Harta Pusaka Kecil.

Di situlah letaknya jalan keluar yang paling lazim bagi tanah Felda. Pentadbir yang dilantik menguruskan ladang lalu membahagikan hasilnya kepada waris mengikut faraid ataupun mengikut muafakat yang direkodkan, sedangkan nama yang tersenarai pada geran kekal tidak melebihi dua orang.

Perlu dinyatakan dengan jujur bahawa huruf E dan F itu ialah nombor borang yang digunakan dalam amalan pejabat pusaka kecil. Yang saya semak dan petik di sini ialah peruntukan aktanya, iaitu seksyen 13(1) bagi perintah pembahagian dan seksyen 13(4) bagi surat kuasa mentadbir.

Lima jalan keluar dalam Akta 98

Bahagian ini saya tambah kerana ia tidak ada dalam teks asal, sedangkan inilah yang paling berguna kepada keluarga yang sedang berdepan dengan masalah sebenar.

Seksyen 15 Akta 98 memang direka untuk keadaan apabila tanah tidak dapat dipecahkan mengikut bahagian setiap waris.

Satu perkara perlu dicatat di sini. Akta 98 dahulunya mempunyai perenggan 15(3)(c) yang membenarkan pegawai memerintahkan lot dipecah bahagi melalui ukuran, tertakluk kepada mana-mana undang-undang bertulis yang menyekat pecah bahagi tanah. Perenggan itu sudah dimansuhkan oleh Akta A1643 pada 2024.⁵ Maknanya jalan pecah bahagi melalui ukuran tidak lagi tersedia langsung dan bagi tanah Felda ia memang tidak pernah tersedia pun kerana seksyen 15(1) Akta 530 melarangnya.¹

Yang tinggal ialah pilihan yang tidak memecahkan tanah dan pilihan itu ada lima.

Pertama, muafakat. Semua waris dewasa bersetuju dengan satu cara pembahagian, lalu terma itu direkodkan dalam perintah.⁵

Kedua, bahagian yang kecil diserap lalu dibayar dengan wang. Apabila bahagian seorang waris terlalu kecil, pegawai boleh memperuntukkan tanah itu kepada waris yang lain, kemudian mengarahkan perbezaan nilainya dijelaskan dengan wang oleh waris yang menerima tanah.⁵ Perlu dicatat bahawa peruntukan lama yang membenarkan bahagian itu dijadikan gadaian berserta faedah lima peratus setahun sudah digugurkan oleh Akta A1643.⁵

Ketiga, tebus bahagian. Bahagian tak ternyata seorang waris boleh diberikan kepada waris lain yang membayar nilainya. Perhatikan syaratnya. Pegawai mesti memaklumkan terma cadangannya kepada waris yang berkenaan terlebih dahulu dan wang itu mesti didepositkan dengan Amanah Raya Berhad sebelum perintah dibuat.⁵ Tempat deposit itu bertukar daripada Pentadbir Tanah kepada Amanah Raya Berhad melalui pindaan 2024.⁵

Keempat, jualan. Tanah itu dijual mengikut cara yang ditetapkan, kemudian hasilnya dibahagikan.⁵

Kelima, tender sesama waris. Tanah itu ditawarkan melalui tender dalam kalangan waris sendiri, tertakluk kepada harga simpanan yang ditetapkan pegawai dan tidak boleh kurang daripada nilai pasaran pada tarikh tender.⁵

Pilihan kelima itu selalunya yang paling diterima keluarga, kerana tanah kekal dalam keluarga sedangkan waris yang tidak mahu meneruskan ladang tetap menerima nilai penuh bahagiannya.

Kuasa baharu memecah kebuntuan

Satu peruntukan baharu wajar diketahui setiap keluarga yang tersekat kerana seorang waris enggan bersetuju.

Subseksyen 15(4a) yang dimasukkan pada 2024 menetapkan bahawa apabila mana-mana waris gagal bersetuju dengan jualan tanah, Pegawai Pembahagian Pusaka boleh memerintahkan tanah itu dijual berdasarkan persetujuan waris yang memegang majoriti dua pertiga bahagian ke atas tanah itu.⁵

Subseksyen 15(4b) pula mewajibkan pegawai mengambil kira kepentingan waris supaya terjamin dan terlindung apabila kuasa itu digunakan.⁵

Sebelum ini seorang waris yang enggan menandatangani boleh membekukan keseluruhan urusan bertahun-tahun. Kini majoriti dua pertiga sudah memadai untuk meneruskan jualan.

Kesimpulan

Saya cuba mencari fatwa negeri yang khusus tentang perkara ini dan tidak menjumpainya. Sebabnya mudah. Tiada yang perlu difatwakan, kerana harta yang dimiliki sepenuhnya semasa hidup lalu kekal dimiliki sehingga kematian memang menjadi pusaka.

Tanah Felda harta pusaka. Hasilnya harta pusaka. Hakmiliknya pajakan 99 tahun dan itu tidak mengubah apa-apa kerana hampir semua tanah bermilik di negara ini pun begitu.

Yang disekat bukan hak, sebaliknya cara pendaftaran. Tidak lebih daripada dua nama pada geran, tiada pecah bahagi, tiada sewa dan bahagian tak ternyata hanya melalui Borang AA ataupun perintah mahkamah.

Jangan biarkan sekatan itu ditafsirkan sebagai penafian hak. Waris yang namanya tidak tersenarai pada geran tetap pemilik bahagiannya dan pentadbir yang dilantik memegangnya sebagai amanah, bukan sebagai milik.

Sekiranya keluarga tuan puan sedang berdepan dengan keadaan ini, bawa perbincangan kepada lima pilihan dalam seksyen 15 tadi. Gunakan kalkulator faraid untuk mengetahui bahagian setiap waris terlebih dahulu, kerana tanpa angka itu tiada muafakat yang boleh dibincangkan dengan jujur.

Allahu a’lam.