Perjalanan Urusan Pusaka di Pejabat Pusaka Kecil

Pendahuluan

Keluarga yang baru kehilangan biasanya bertanya soalan yang sama. Berapa lama urusan ini mengambil masa dan apa yang berlaku di setiap peringkat. Angka tempoh rasmi bagi setiap laluan dikumpulkan dalam artikel berapa lama urusan pusaka mengambil masa.

Artikel ini menyusun perjalanan itu mengikut peringkat, iaitu apa yang dilakukan pemohon, apa yang dilakukan pegawai dan apa yang terhasil daripada setiap peringkat. Senarai dokumen yang perlu disediakan pula ada dalam cara pengurusan pusaka di pejabat pusaka kecil, supaya kedua-dua artikel ini tidak bertindih.

Satu perkara perlu dinyatakan di hadapan kerana ia mengubah jangkaan seluruh keluarga. Perjalanan ini tidak terhenti kerana ada waris yang berselisih. Akta itu sendiri memberi pegawai kuasa memutuskan pertikaian.

Peringkat pertama, petisyen difailkan

Perjalanan bermula dengan satu dokumen sahaja, iaitu petisyen pembahagian dalam Borang A.

Subseksyen 8(1) Akta 98 membenarkan petisyen itu dilodgekan oleh mana-mana orang yang mendakwa dirinya berkepentingan dalam pusaka sebagai benefisiari ataupun oleh pemiutang atau pembeli. ¹

Sejak 15 Julai 2024 subseksyen itu turut menyebut Perbadanan, Majlis, penjaga dan sahabat wakil. Tetapi lafaznya meletakkan keempat-empatnya di belakang frasa dalam keadaan yang disebut dalam subseksyen 18(1). ¹ Borang A dalam P.U. (A) 194/2024 pula menyenaraikan mereka tanpa syarat itu. ² Amalan pejabat belum disahkan, jadi rujuk pejabat pusaka sebelum memfailkan atas sifat itu. Bagi Majlis, peruntukan itu hanya terpakai di negeri yang tarikhnya sudah diwartakan Menteri. ¹ Penghulu dan Pegawai Penempatan yang disebut dalam cetakan lama sudah digantikan oleh pindaan yang berkuat kuasa pada 15 Julai 2024.

Ertinya tiada keperluan untuk semua waris memfailkannya bersama dan seorang waris yang bersedia sudah memadai untuk menghidupkan fail. Malah pemiutang si mati pun boleh memulakannya, iaitu perkara yang jarang diketahui keluarga yang menganggap urusan ini hak mereka sepenuhnya.

Borang A hendaklah lengkap diisi dan ditandatangani di hadapan Majistret ataupun Pesuruhjaya Sumpah. ³ Permohonan kini dibuat dalam talian melalui MyLand dan panduan JKPTG menyenaraikan Borang A yang bertandatangan itu sebagai dokumen pertama yang perlu dimuat naik bersama permohonan.¹⁵ Alamat unit pembahagian pusaka bagi setiap daerah dikumpulkan dalam senarai unit pembahagian pusaka mengikut negeri.

Pemohon juga wajib menyerahkan kepada pegawai semua dokumen hakmilik keluaran berkaitan pusaka itu yang ada dalam miliknya ataupun kuasanya. Sejak pindaan 2024, subseksyen 8(2) membenarkan dokumen sokongan lain yang membuktikan pernyataan dalam petisyennya diserahkan sebagai gantinya. ¹

Peringkat kedua, siasatan dan penilaian

Selepas petisyen masuk, giliran pegawai pula bekerja sebelum sesiapa dipanggil.

Subseksyen 8(3) mewajibkan pegawai memberi notis kepada pejabat pendaftaran utama Mahkamah Tinggi tentang petisyen yang dilodgekan dan memastikan daripada pejabat itu sama ada apa-apa petisyen berkenaan pusaka yang sama pernah difailkan lebih awal. ¹ Langkah ini yang menghalang dua fail berjalan serentak ke atas pusaka yang sama.

Subseksyen 8(4) kemudian mewajibkan pegawai menyiasat fakta yang didakwa dalam petisyen, lalu menentukan sama ada pusaka itu pusaka kecil dan sama ada dia mempunyai bidang kuasa. ¹

Bahagian penilaian pula sering disalah faham. Subseksyen 8(5) mewajibkan pegawai ataupun pegawai penilai menilai harta dalam pusaka itu di mana-mana sahaja ia berada dan subseksyen 8(6) menjadikan penilaian itu muktamad bagi maksud akta. Sejak 2024 takrif pegawai penilai turut merangkumi penilai berdaftar di bawah Akta 242. ¹⁹ Sebelum 15 Julai 2024 kedua-dua subseksyen itu hanya menyebut harta alih. Kini ia meliputi semua harta. ¹

Menteri yang membentangkan pindaan itu di Dewan Rakyat menjelaskan bahawa sebelum ini hanya penilaian Jabatan Penilaian dan Perkhidmatan Harta yang digunakan. Subseksyen 8(6a) memberi waris pilihan menggunakan perkhidmatan penilai swasta sebelum memfailkan permohonan. ¹⁷ Apabila terdapat lebih daripada satu penilaian, subseksyen 8(6a) yang dimasukkan pada 2024 mewajibkan pegawai memeriksa setiap satunya lalu memutuskan penilaian yang dipakai. Keputusannya itu muktamad. ¹ Kuasa berkanun yang muktamad ke atas nilai harta itu tetap terletak pada pegawai.

Peringkat ketiga, petisyen dipindahkan jika perlu

Salah memilih tempat bukan kesilapan yang mematikan permohonan, kerana akta mengarahkan pemindahan berlaku sendiri ke kedua-dua arah.

Subseksyen 8(7) mengarahkan pegawai memindahkan petisyen kepada Mahkamah Tinggi apabila dia memutuskan pusaka itu bukan pusaka kecil dan petisyen itu kemudian dilayan di sana seolah-olah ia petisyen suratkuasa mentadbir tak berwasiat. ¹

Bagi pusaka kecil pula, subseksyen 4(2) memberi bidang kuasa eksklusif ke atas keseluruhan pusaka kepada pegawai di negeri tempat petisyen difailkan, ataupun tempat petisyen pertama difailkan jika ada lebih daripada satu. Subseksyen 8(1) membenarkan petisyen difailkan di mana-mana negeri tempat harta itu terletak. Jika harta terletak di beberapa negeri, Presiden boleh atas permohonan memerintahkan petisyen didengar oleh pegawai di negeri lain demi kemudahan pihak atau saksi. Subseksyen 8(8) membenarkan pegawai sendiri memohon perintah itu. ¹⁹

Perbandingan penuh antara laluan pejabat pusaka kecil, Mahkamah Tinggi dan Amanah Raya Berhad ada dalam perbezaan Pejabat Pusaka Kecil dengan Mahkamah Tinggi Sivil.

Satu laluan pintas juga wujud sejak 2024. Seksyen 8b yang dimasukkan oleh Akta A1643 membenarkan pembahagian ringkas bagi petisyen yang terdiri daripada harta alih sahaja dan tidak melebihi enam ratus ribu ringgit dan subseksyen 8b(3) menyatakan bahawa apabila perintah pembahagian ringkas dibuat, petisyen itu tidak akan dibicarakan. ⁴

Peringkat keempat, notis dan perbicaraan

Subseksyen 9(1), sebagaimana dipinda pada 2024, menghendaki notis petisyen berserta tarikh dan tempat pendengaran disampaikan kepada pempetisyen. Pempetisyen pula yang menyampaikan salinannya kepada semua orang yang dinamakan dan dialamatkan dalam petisyen sebagai benefisiari atau penuntut. ¹ Sebelum 15 Julai 2024, pegawailah yang menyampaikan notis itu kepada mereka. Subseksyen 9(2) yang mewajibkan notis itu disiarkan pula sudah dipotong.¹ Notis inilah Borang D. ⁵

Waris yang tidak dapat hadir tidak perlu menghentikan urusan. Panduan rasmi JKPTG menyatakan mereka hendaklah mengemukakan Borang Persetujuan, iaitu Borang DDA, yang ditandatangani di hadapan pegawai yang diiktiraf.

⁵

Perbicaraan sendiri berjalan dengan sesiapa yang hadir. Subseksyen 12(1) mewajibkan pegawai merekodkan secara bertulis keterangan semua saksi yang hadir, atas sumpah atau ikrar dan membenarkan pemeriksaan balas. ¹ Kedudukan rekod itu dihuraikan berasingan, berserta soal sama ada waris boleh memintanya kemudian, dalam bolehkah minta nota bicara pusaka tanpa proses perundangan. Proviso kepada subseksyen 9(1) pula menetapkan bahawa tiada prosiding menjadi tidak sah kerana peninggalan ataupun kegagalan menyampaikan notis kepada mana-mana orang, melainkan pada pendapat Mahkamah Tinggi ia telah menyebabkan ketidakadilan yang nyata. ¹

Kanak-kanak dan orang yang tidak sempurna akal pula diwakili. Subseksyen 10(1) membenarkan pegawai melantik penjaga bagi mereka dan prosiding itu berkesan serta mengikat seolah-olah orang itu bukan kanak-kanak. ¹

Pada penghujungnya, subseksyen 12(7) mewajibkan pegawai memutuskan siapa benefisiari dan berapa kadar bahagian serta kepentingan masing-masing. ¹ Apa yang sebenarnya berlaku di dalam bilik bicara dihuraikan dalam panduan menghadiri perbicaraan pusaka kecil.

Peringkat kelima, perintah dan tempoh rayuan

Subseksyen 13(1) menetapkan bahawa pada penghujung perbicaraan pegawai membuat perintahnya, iaitu peruntukan bagi pembayaran duti harta pusaka, perbelanjaan pengebumian dan hutang si mati terlebih dahulu, kemudian pembahagian bakinya kepada benefisiari. ¹ Perlu dicatat bahawa duti harta pusaka itu sudah dimansuhkan oleh Akta Kewangan 1992 dengan kuat kuasa 1 November 1991 dan ia hanya kekal terpakai kepada orang yang meninggal dunia sebelum tarikh itu.⁶ Perkataannya kekal dalam akta kerana akta itu lebih tua daripada pemansuhannya. Sekiranya keadaan memerlukan, subseksyen 13(4) membenarkan pegawai memberi suratkuasa mentadbir sama ada sebagai ganti kepada perintah pembahagian ataupun sebagai tambahan kepadanya. ¹ Jenis surat kuasa itu dan pihak yang mengeluarkannya dihuraikan dalam surat kuasa mentadbir, jenis dan siapa yang mengeluarkannya.

Perintah itu tidak terus diserahkan lalu selesai. Subseksyen 16(1) menetapkan ia disediakan dengan serta-merta dan terletak di pejabat pegawai sepanjang tempoh notis rayuan boleh diberi dan jika notis rayuan diberi, ia terus terletak di situ sehingga rayuan ditarik balik atau diputuskan. ¹

Tempoh rayuan itu kini tiga puluh hari dari tarikh perintah, keputusan atau perbuatan itu dibuat, iaitu tempoh yang dimasukkan oleh seksyen 23 Akta A1643 dan berkuat kuasa sejak 15 Julai 2024. ⁴ Siapa yang boleh merayu dan pilihan lain bagi waris yang tidak bersetuju dihuraikan dalam tidak setuju keputusan bicara pusaka kecil. Tempoh itu, berserta mekanisme lain dalam akta yang membantu mengelak pertelingkahan waris, dikumpulkan dalam strategi mengurangkan salah faham dan konflik.

Pegawai juga boleh membuat perintah kemasukan kaveat ketika membuat perintah pembahagian. Pentadbir Tanah atau Pendaftar Hakmilik hendaklah melaksanakannya apabila menerima perintah itu, menurut subseksyen 16(2) sebagaimana digantikan pada 2024. ¹ Kaveat inilah yang melindungi bahagian waris bawah umur sepanjang tempoh mereka belum dewasa.

Peringkat keenam, perintah didaftarkan

Perintah yang tersimpan dalam fail tidak memindahkan apa-apa dengan sendirinya. Ia perlu dibawa kepada pihak yang memegang harta itu.

Bagi tanah, perintah didaftarkan di pejabat tanah supaya hakmilik bertukar kepada nama waris ataupun pentadbir. Sejak 15 Julai 2024 subseksyen 16(1) meletakkan urusan pendaftaran itu pada pempetisyen sendiri, bukan lagi pada pegawai. ¹ Bagi wang dalam bank, saham dan kenderaan pula, perintah atau suratkuasa itu dikemukakan kepada institusi masing-masing.

Tempoh di peringkat ini bergantung sepenuhnya kepada institusi berkenaan dan ia bukan lagi dalam kawalan pejabat pusaka kecil.

Peringkat ketujuh, harta yang tertinggal

Harta yang terlepas daripada perintah asal bukan perkara luar biasa, terutamanya akaun simpanan lama dan tanah yang tidak diingati sesiapa.

Seksyen 17 membenarkan permohonan berikutnya dibuat dan borangnya Borang P. ¹ Senarai semak rasmi JKPTG menyenaraikan dokumen bagi tiga tujuan yang biasa, iaitu harta tak alih yang ketinggalan, harta alih yang ketinggalan dan membatalkan suratkuasa mentadbir ataupun pemegang amanah. ⁵ Borang P dalam warta 2024 pula mencetak lima tujuan, termasuk pelantikan pemegang amanah atau pentadbir baharu, penarikan balik kaveat dan apa-apa perintah lanjut seperti kebenaran menjual. ¹⁸

Bagi kesilapan tulisan pada perintah pula, ulang bicara tidak diperlukan langsung. Seksyen 16a yang dimasukkan pada 2024 membenarkan Pegawai Pembahagian Pusaka membetulkannya, lalu perintah yang dipinda disampaikan kepada pemohon. ⁴

Apa yang diputuskan di sini dan apa yang tidak?

Bahagian ini membetulkan salah faham yang paling mahal dalam keseluruhan urusan.

Pertikaian antara waris diputuskan di sini juga. Seksyen 14 Akta 98 bertajuk penentuan pertikaian sampingan dan ia memberi pegawai kuasa mendengar serta memutuskan pertikaian itu, dengan perintahnya mempunyai kuat kuasa yang sama seperti perintah mahkamah. ¹ Kes tidak dipindahkan ke Mahkamah Tinggi semata-mata kerana ada waris yang tidak bersetuju.

Persetujuan semua waris pula bukan syarat memulakan, sebaliknya jalan pintas. Subseksyen 15(1) membenarkan pembahagian mengikut persetujuan apabila semua benefisiari yang dewasa lagi berkeupayaan telah bersetuju sesama sendiri.

¹

Tiga perkara memang berada di luar bidang kuasa pegawai ini dan kesemuanya pergi ke Mahkamah Syariah bagi orang Islam.

Perkara	Ke mana ia pergi
Pengesahan hibah semasa hidup	Mahkamah Tinggi Syariah, subperenggan 61(3)(b)(vi)
Tuntutan harta sepencarian	Mahkamah Tinggi Syariah, subperenggan 61(3)(b)(iv)
Wasiat dan alang semasa marad-al-maut	Mahkamah Tinggi Syariah, subperenggan 61(3)(b)(v)

Nombor subperenggan itu ialah nombor dalam enakmen Selangor. ⁷ Negeri lain mempunyai enakmen pentadbiran agama Islam sendiri dan nombornya mungkin berbeza.

Penentuan waris dan kadar bahagian pula bukan di luar bidang kuasa pegawai. Subseksyen 12(4) mewajibkan pegawai memanggil keterangan apabila perlu bagi memastikan hukum agama atau adat yang terpakai dan subseksyen 12(7) mewajibkan dia sendiri memutuskan siapa benefisiari serta kadar bahagian masing-masing. ¹ Mahkamah Tinggi Syariah juga berbidang kuasa menentukan orang yang berhak dan bahagian mereka di bawah subperenggan 61(3)(b)(ix), ⁷ tetapi perakuan itu tidak menggantikan perintah pembahagian. Sebabnya dihuraikan dalam artikel sijil faraid tidak cukup untuk tukar nama geran. Kegunaan perakuan itu sendiri pula ada dalam sijil faraid, apa gunanya dan cara mohon di Mahkamah Syariah.

Satu perkara tentang wasiat wajibah wajar diperhalusi kerana ia kerap disalahsangka. Ia bukan peruntukan umum yang boleh dituntut mana-mana waris. Ia untuk cucu yang bapa atau ibunya meninggal dahulu, iaitu orang yang mempunyai nasab dengan si mati tetapi terdinding daripada mewarisi.

Peruntukannya juga tidak seragam antara negeri. Ini kerap tidak disedari. Sekurang-kurangnya tujuh negeri mempunyai enakmen wasiat yang khusus, iaitu Selangor 1999, Negeri Sembilan 2004, Melaka 2005,⁸ Kelantan 2009,⁹ Pahang 2017,¹⁰ Sabah 2018¹⁶ dan Perak 2023.¹¹

Perbezaan yang paling penting ialah siapa cucu yang dikira. Negeri Sembilan, Melaka dan Sabah menghadkannya kepada cucu daripada anak lelaki sahaja.¹²¹³¹⁶ Selangor selepas pindaan 2016,¹⁴ serta Kelantan, Pahang dan Perak, merangkumi cucu sebelah anak perempuan juga.

Maka negeri mana yang mentadbir harta pusaka itu boleh mengubah jawapannya. Jadual negeri-negeri itu, berserta syarat dan kadarnya, dihuraikan dalam wasiat wajibah di Malaysia, manakala kedudukan anak angkat pula ada dalam pewarisan harta anak angkat.

Kesimpulan

Perjalanan urusan pusaka di pejabat pusaka kecil boleh diringkaskan kepada tujuh peringkat, iaitu petisyen difailkan, pegawai menyiasat dan menilai, petisyen dipindahkan jika perlu, notis dan perbicaraan, perintah dan tempoh rayuan, pendaftaran perintah dan permohonan berikutnya bagi harta yang tertinggal.

Satu angka wajar ditulis di kalendar, iaitu tiga puluh hari untuk merayu selepas perintah dibuat.

Yang paling penting, perselisihan dalam keluarga tidak memindahkan kes ke mahkamah. Ia diputuskan oleh pegawai yang sama, dalam fail yang sama.

Cara memfailkan Borang A itu sendiri melalui portal MyLand, langkah demi langkah, dihuraikan dalam artikel bagaimana memohon pusaka kecil di MyLand.

Soal kos pula, termasuk maksud sebenar had lima peratus dalam seksyen 43 Akta 97, dihuraikan dalam pengurusan harta pusaka.

Allahu a’lam.