Sikitnya Bahagian Faraid Isteri!

Pendahuluan

Ada satu ayat yang sering saya dengar daripada balu semasa perbicaraan pusaka, iaitu “sikitnya bahagian isteri”.

Perasaan itu boleh difahami. Seorang perempuan yang membina rumah tangga selama tiga puluh tahun mendengar bahawa bahagiannya satu perlapan, sedangkan anak lelaki menerima jauh lebih besar.

Tetapi dalam banyak kes, keluhan itu datang daripada gambaran yang belum lengkap. Ada satu tuntutan yang sepatutnya diselesaikan sebelum faraid dan ada satu sifat pada kadar satu perlapan itu yang tidak kelihatan pada pandangan pertama. Artikel ini menerangkan kedua-duanya.

Apa yang sebenarnya ditetapkan?

Kadar isteri bukan ijtihad sesiapa. Ia disebut dengan angka dalam al-Quran.

وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكۡتُمۡ إِن لَّمۡ يَكُن لَّكُمۡ وَلَدٞۚ فَإِن كَانَ لَكُمۡ وَلَدٞ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ

“Dan bagi mereka (isteri-isteri) pula satu perempat dari harta yang kamu tinggalkan, jika kamu tidak mempunyai anak. Tetapi kalau kamu mempunyai anak maka bahagian mereka (isteri-isteri kamu) ialah satu perlapan.”

Dua perkara dalam ayat ini perlu diperhatikan.¹

Pertama, lafaznya walahunna dalam bentuk jamak. Ertinya satu perlapan itu dikongsi antara semua isteri dan bukan satu perlapan untuk setiap seorang. Empat orang isteri berkongsi satu perlapan yang sama. Contoh pengiraannya apabila ada isteri kedua dihuraikan dalam berapa bahagian faraid isteri kedua dan anak-anaknya.

Kedua, yang menukar kadar itu daripada satu perempat kepada satu perlapan ialah kewujudan anak. Dalam ilmu faraid, yang dimaksudkan ialah keturunan yang mewarisi, iaitu anak atau cucu daripada anak lelaki. Jadi balu yang tiada anak tetapi mempunyai cucu daripada anak lelaki tetap menerima satu perlapan.

Satu kes sebenar

Poster di bawah membawa satu kes penuh dengan angkanya sekali.

Kes itu dikira semula dari awal.

Baki selepas tiga waris fardu ialah 13 daripada 24 dan baki itu tidak boleh dibahagi kepada tiga kepala anak tanpa pecahan. Kerana itu asal masalah 24 didarab dengan 3 menjadi 72, lalu baki itu menjadi 39 yang dibahagi dua banding satu kepada 26 dan 13. Setiap angka dalam jadual itu tepat dan jumlah bahagiannya genap 72 daripada 72, iaitu RM1 juta. Jumlah ringgit dalam jadual berlebih RM1 kerana setiap angka dibundarkan.

Langkah pengiraannya, iaitu dari mana asal masalah 24 datang dan kenapa ia didarabkan menjadi 72, dihuraikan satu persatu dalam Kes Faraid dengan Ibu, Bapa, Isteri dan Dua Anak.

Adakah satu perlapan isteri lebih besar daripada bahagian setiap anak?

Dalam kes di atas, tidak.

Isteri menerima RM125,000, anak perempuan RM180,556 dan anak lelaki RM361,111. Isteri menerima kurang daripada kedua-dua anak.

Tetapi di sini ada sesuatu yang lebih menarik daripada perbandingan satu kes.

Kadar isteri tidak mengecil, bahagian anak mengecil

Inilah sifat yang tidak kelihatan pada pandangan pertama.

Satu perlapan itu kadar tetap. Ia kekal satu perlapan sama ada si mati meninggalkan seorang anak lelaki atau sepuluh orang anak lelaki. Bahagian anak pula berkongsi baki, jadi ia mengecil setiap kali bertambah seorang anak.

Ambil keluarga yang sama seperti jadual di atas, cuma kali ini dengan lima orang anak lelaki.

Isteri kekal pada 12.50 peratus, sama seperti dalam jadual tadi. Yang berubah ialah bahagian setiap anak, iaitu daripada 54.17 peratus ketika hanya seorang anak lelaki, turun kepada 10.83 peratus apabila mereka lima orang.

Titik silangnya berlaku pada anak yang kelima. Dengan empat anak lelaki, setiap seorang masih menerima 13.54 peratus iaitu RM135,417, jadi mereka masih mengatasi isteri. Dengan lima, setiap seorang turun kepada RM108,333 dan isteri pula kekal RM125,000.

Perhatikan apa yang sebenarnya berlaku di sini. Keluarga yang mempunyai ramai anak ialah keluarga yang bahagian setiap orangnya paling terhakis dan di situlah kadar tetap isteri paling melindunginya. Kadar tetap itu satu lantai, bukan satu siling.

Lantai itu ada satu pengecualian, iaitu ’aul. Ia berlaku apabila jumlah kadar tetap semua waris melebihi harta, lalu asal masalah dinaikkan dan setiap waris fardu menerima kurang daripada kadarnya secara berkadar.¹⁰ Contohnya, arwah meninggalkan isteri, ibu, bapa dan dua anak perempuan. Isteri 3, ibu 4, bapa 4 dan dua anak perempuan 16 berjumlah 27 daripada asal 24, jadi asal masalah dinaikkan kepada 27 dan isteri menerima 3/27, bukan 3/24.¹¹ Keadaan ini tidak berlaku apabila anak-anak itu termasuk anak lelaki, kerana mereka mengambil baki dan bukan kadar tetap. Huraian penuh kes itu ada dalam kes faraid ’aul dengan ibu, bapa, isteri dan dua anak perempuan.

Yang paling kerap terlepas pandang, iaitu harta sepencarian

Inilah jawapan yang paling praktikal kepada keluhan “sikitnya” dan ia bukan soal hikmah tetapi soal kiraan.

Di Malaysia, isteri bukan hanya seorang waris. Dia juga seorang yang mempunyai tuntutan ke atas harta yang dikumpul bersama sepanjang perkahwinan, iaitu harta sepencarian. Bidang kuasa menentukannya ada pada Mahkamah Syariah.²

Turutannya penting. Tuntutan itu diselesaikan sebelum baki menjadi harta pusaka. Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan kali ke-128 menyatakan bahawa bahagian harta sepencarian yang diperintahkan Mahkamah Syariah tidak dikira sebagai harta pusaka dan tidak tertakluk kepada faraid, walaupun keputusan itu tentang wang KWSP dan belum diwartakan.⁷ Hutang si mati juga diselesaikan sebelum pembahagian.³

Kesannya boleh sangat besar. Balu yang berjaya membuktikan tuntutan separuh ke atas rumah dan simpanan bersama mengambil separuh itu terlebih dahulu sebagai haknya sendiri, bukan sebagai waris. Baru selepas itu dia mengambil satu perlapan daripada baki.

Jadi angka sebenar yang sampai kepadanya biasanya jauh lebih besar daripada satu perlapan. Huraian lanjut ada dalam artikel isu lepas hak faraid dan tuntutan harta sepencarian. Cara menuntutnya selepas suami meninggal dunia dihuraikan dalam harta sepencarian selepas kematian, bila dan bagaimana dituntut.

Keluarga yang mengira faraid tanpa menyelesaikan perkara ini dahulu bukan sahaja menimbulkan rasa tidak puas hati, malah mengira sesuatu yang belum sepenuhnya menjadi harta pusaka.

Antara hikmah pembahagian ini

Selepas kiraan diselesaikan, barulah wajar kita bercakap tentang hikmah.

Pertama, keperluan tidak sama. Isteri biasanya sudah melalui fasa membina, manakala anak-anak sedang membina. Syarak melihat kepada keperluan, bukan kepada kesamaan angka.

Kedua, tanggungjawab tidak sama. Nafkah rumah tangga tidak dibebankan ke atas isteri. Anak lelaki pula kelak memikul nafkah isteri dan anak-anaknya sendiri. Nafkah ibu yang memerlukan pula wajib atas anak yang berkemampuan, sama ada lelaki ataupun perempuan.⁸ Jadi bahagian yang lebih besar itu datang bersama beban rumah tangga yang lebih besar.

Ketiga, kadar tetap itu sendiri satu hikmah, sebagaimana ditunjukkan dalam jadual di atas.

Perlu disebut bahawa hikmah yang kita sebut ini bukan senarai yang lengkap. Kita menyebut apa yang terjangkau oleh akal kita dan ketetapan itu tetap berdiri walaupun hikmahnya tidak kita nampak.

لَا يُسۡـَٔلُ عَمَّا يَفۡعَلُ وَهُمۡ يُسۡـَٔلُونَ

“Ia tidak boleh ditanya tentang apa yang Ia lakukan, sedang merekalah yang akan ditanya kelak.”

Ayat ini bukan untuk menutup perbincangan.⁴ Ia untuk mengingatkan bahawa kedudukan kita dalam perbincangan ini bukan kedudukan orang yang menilai, tetapi orang yang cuba memahami.

Bila keluhan itu bertukar menjadi sesuatu yang lain?

Ada satu garis yang perlu dijaga di sini dan ia sebab saya menulis artikel ini dengan berhati-hati.

Bertanya “kenapa satu perlapan” itu perbuatan orang yang mahu belajar. Itu soalan yang baik dan ia yang melahirkan artikel ini.

Tetapi berkata “sepatutnya bukan begitu” ialah perkara yang berbeza.

وَمَا كَانَ لِمُؤۡمِنٖ وَلَا مُؤۡمِنَةٍ إِذَا قَضَى ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥٓ أَمۡرًا أَن يَكُونَ لَهُمُ ٱلۡخِيَرَةُ مِنۡ أَمۡرِهِمۡ

“Dan tidaklah harus bagi orang-orang yang beriman, lelaki dan perempuan - apabila Allah dan RasulNya menetapkan keputusan mengenai sesuatu perkara - (tidaklah harus mereka) mempunyai hak memilih ketetapan sendiri mengenai urusan mereka.”

Sikap yang diajar al-Quran kepada kita dalam keadaan begini ringkas sahaja.⁵

وَقَالُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَا

“Mereka berkata lagi: Kami dengar dan kami taat.”

Mendengar dahulu, kemudian taat.⁶ Memahami hikmahnya datang selepas itu dan ia satu kurniaan, bukan satu syarat.

Kesimpulan

Satu perlapan itu bukan angka yang kecil apabila difahami kedudukannya.

Ia kadar tetap yang tidak terhakis walau berapa ramai anak lelaki yang ada, sedangkan bahagian setiap anak mengecil setiap kali bertambah seorang. Dan di Malaysia, ia hanya sebahagian daripada apa yang sampai kepada seorang balu, kerana tuntutan harta sepencarian diselesaikan sebelum faraid.

Kerana itu, nasihat saya kepada keluarga yang menguruskan pusaka ialah selesaikan tuntutan harta sepencarian dahulu sebelum mengira faraid. Banyak keluhan “sikitnya” hilang dengan sendirinya apabila turutan itu dibuat dengan betul.

Satu perkara lagi perlu ditegaskan kepada keluarga. Bahagian balu itu sudah menjadi miliknya sejak saat kematian dan tempoh iddah tidak menangguhkannya, kerana haknya terbit apabila dia hidup ketika suaminya meninggal dunia.⁹ Pantang larang sepanjang tempoh itu dihuraikan dalam artikel apakah pantang larang balu selepas kematian suami. Hak-hak lain seorang balu selain bahagian faraid dihuraikan dalam apakah hak isteri selepas kematian suami.

Keluarga yang tiada anak lelaki pula menghadapi keadaan yang tersendiri, kerana baki pusaka jatuh kepada ’asabah yang lain, seperti bapa ataupun saudara si mati. Kiraan serta jalan keluarnya dihuraikan dalam artikel solusi saya ada anak perempuan sahaja.