MRTA, MRTT dan Harta Dalam Gadaian

Pendahuluan

Rumah yang masih dalam pinjaman bank menimbulkan persoalan yang berlapis apabila pemiliknya meninggal dunia. Ada hutang yang belum langsai, ada perlindungan yang melangsaikannya dan kadangkala ada pula urusan jual beli yang pernah berlaku tanpa dokumen.

Soalan di bawah menghimpunkan ketiga-tiganya sekali gus. Ia juga menunjukkan mengapa satu perkara kecil, iaitu sama ada perlindungan itu MRTA ataupun MRTT, boleh mengubah jawapannya.

Soalan

Assalamualaikum. Arwah ibu saya membeli rumah secara pinjaman bank selama 30 tahun. Namun setelah dua tahun, dia menjualnya kepada kakak iparnya, iaitu kakak kepada bapa saya, pada harga lebih kurang RM7,000 berserta sambung bayar kepada bank. Urusan itu dibuat secara lisan sahaja.

Pada tahun kesepuluh, arwah ibu saya meninggal dunia. Bapa saya ingin menguruskan pertukaran nama rumah itu kepada kakaknya, lalu mendapati rumah tersebut layak menuntut insurans atas kematian arwah ibu saya, lebih kurang RM30,000.

Insurans itu mengurangkan baki bayaran kakak ipar kepada bank daripada lebih kurang RM45,000 menjadi RM15,000.

Persoalannya, adakah duit insurans perumahan tersebut perlu difaraidkan, ataupun ia menjadi milik kakak kepada bapa saya, memandangkan rumah itu dijual secara lisan dan disambung bayar olehnya?

Jawapan ringkas

Jawapannya bergantung kepada dua perkara dan kedua-duanya perlu disemak.

Pertama, jenis perlindungan itu. Sekiranya MRTT, ia takaful dan hasilnya harta pusaka arwah. Sekiranya MRTA, ia konvensional, tetapi ia tidak terkeluar daripada pusaka sepenuhnya seperti yang kerap disangka.

Kedua, sah ataupun tidak jual beli secara lisan itu, memandangkan rumah tersebut sedang dalam gadaian bank.

Pandangan yang dirujuk

Setelah menerima soalan ini, pemilik laman ini merujuk kepada Tuan Haji Ahmad Termizi Abdullah, guru dalam bidang pewarisan, bagi mendapatkan kepastian.

Kalau ikut pendapat saya, ia jadi pusaka sebab mak jual, bukannya hibah. Jadi insurans, yang dimaksudkan takaful, itu milik mak selaku penjual bukan milik pembeli. Pembeli akad untuk bayar harga jual beli apa yang berbaki, tidak termasuk insurans.

Apabila ditanya sama ada penjualan secara lisan itu sah memandangkan rumah tersebut dalam gadaian, beliau menjawab:

Bagi saya sah je jual belinya sebab rumah memang milik penjual, cuma digadaikan kepada bank. Syarat jual beli adalah sah sebab ia dipersetujui oleh pembeli. Cuma dari segi undang-undang kontrak sivil ia tidak boleh kerana ada ketidaktentuan iaitu tempoh pembayaran baki harga jual beli yang terlalu lama.

Apa Itu MRTA?

MRTA, iaitu Mortgage Reducing Term Assurance, ialah sejenis insurans hayat yang direka khusus bagi melindungi pinjaman perumahan. Apabila berlaku kematian ataupun hilang upaya kekal kepada peminjam, MRTA membayar baki pinjaman kepada bank supaya keluarga tidak terbeban dengan hutang yang belum dilunaskan.

Ciri utamanya, nilai perlindungan itu berkurangan selari dengan pengurangan baki pinjaman. Semakin banyak hutang dijelaskan, semakin kecil perlindungan yang tinggal.

MRTA lazimnya tidak patuh syariah, kerana ia melibatkan unsur konvensional yang berkemungkinan mengandungi riba serta gharar.

Apa Itu MRTT?

MRTT, iaitu Mortgage Reducing Term Takaful, ialah versi patuh syariah bagi MRTA. Fungsinya sama, iaitu melangsaikan baki pinjaman perumahan kepada bank apabila berlaku kematian ataupun hilang upaya kekal.

Bezanya pada asas kontrak. MRTT berasaskan konsep takaful, iaitu kerjasama serta saling membantu, tempat peserta menyumbang kepada satu tabung bersama yang dipanggil tabarru’. Tabung itu digunakan membantu peserta yang ditimpa musibah.

Oleh sebab itu MRTT tidak melibatkan riba, gharar mahupun maysir. Nilai perlindungannya turut berkurangan seiring baki pinjaman, sama seperti MRTA.

Apabila MRTT melangsaikan hutang arwah, rumah tersebut menjadi hak milik penuh arwah, lalu ia menjadi harta pusaka.

Kalau perlindungannya MRTA, apa jadi?

Di sinilah satu salah faham yang perlu diperbetulkan dan ia salah faham yang merugikan waris.

Sangkaan yang lazim ialah oleh sebab MRTA tidak patuh syariah, maka hasilnya bukan pusaka langsung. Kedudukan rasmi lebih terperinci daripada itu.

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan kali ke-94 yang bersidang pada 20 hingga 22 April 2011 membahagikan pampasan itu kepada dua bahagian.¹

Bahagian pertama ialah modal pokok, iaitu jumlah yang dibayar pemegang polisi semasa hayatnya. Bahagian itu dikira harta pusaka dan wajib dibahagikan mengikut faraid. Sebabnya mudah, iaitu wang itu memang wang arwah sendiri yang dikeluarkan daripada hartanya.

Bahagian kedua ialah lebihan pampasan, iaitu jumlah yang melebihi modal pokok itu. Bahagian ini tidak boleh diwarisi melalui faraid dan ia perlu dilupuskan dengan diserahkan kepada Baitulmal ataupun disedekahkan kepada fakir miskin.¹

Satu pengecualian diberikan. Sekiranya waris pemegang polisi sendiri, seperti isteri ataupun anak, tergolong sebagai fakir miskin, mereka boleh menerima pampasan itu setakat keperluan mereka sebagai fakir miskin, selepas disahkan pihak berkuasa yang berkenaan.¹

Maknanya waris tidak sepatutnya melepaskan keseluruhan pampasan MRTA begitu sahaja. Modal pokok itu hak mereka dan ia perlu diasingkan terlebih dahulu.

Langkah pertama bagi waris ialah menyemak dokumen pinjaman bagi memastikan sama ada perlindungan itu MRTA ataupun MRTT, kemudian mendapatkan penyata jumlah caruman yang pernah dibayar arwah.

Keputusan yang sama terpakai kepada mana-mana insurans konvensional, termasuk yang dibeli melalui platform KWSP. Kedudukannya dihuraikan dalam i-Lindung KWSP.

Hukum Jual Beli Harta Dalam Gadaian

Persoalan seterusnya pula ialah sama ada jual beli rumah yang sedang dalam gadaian itu sah.²

Para ulama berbeza pandangan tentang kesahihan jual beli harta yang dicagarkan, terutamanya apabila penjualan dibuat tanpa persetujuan pihak yang memegang cagaran.

Pandangan pertama ialah pembatalan penjualan. Ulama mazhab Hanbali berpendapat bahawa jual beli harta yang dicagarkan tanpa kebenaran penerima cagaran tidak sah, kerana harta itu terikat dengan hutang yang belum dijelaskan. Maka ia tidak boleh dijual, dihibahkan ataupun dipindahkan kepada pihak lain sehingga hutang dilunaskan ataupun persetujuan diperoleh.

Asasnya, cagaran berfungsi sebagai jaminan kepada pemberi hutang. Oleh sebab harta itu masih dalam pengawasan pemberi hutang, pemilik asal tidak berhak melakukan transaksi ke atasnya tanpa kebenaran.

Pandangan kedua ialah kesahihan penjualan secara tertangguh. Sebahagian ulama berpendapat jual beli itu sah, tetapi pelaksanaannya tertangguh sehingga mendapat persetujuan penerima cagaran. Sekiranya persetujuan diberikan, penjualan dianggap sah dan hutang boleh dilunaskan daripada hasil penjualan.

Pandangan yang rajih ialah jual beli harta yang dicagarkan sah sekiranya dilakukan dengan persetujuan penerima cagaran. Kebenaran itu penting bagi memastikan hak penerima cagaran terjamin. Tanpa kebenaran, jual beli tersebut tidak sah menurut syarak dan tidak boleh dikuatkuasakan.

Kedudukan ini selari dengan turutan hak ke atas harta pusaka, kerana hutang yang bercagar melekat pada ain harta itu sendiri dan bukan sekadar pada harta pusaka secara umum.³ Perbahasan penuhnya ada dalam adakah harta gadaian jadi pusaka.

Pembeli Kedua dan Kesan Hukum

Bahagian ini membincangkan senario umum yang melibatkan dua pembeli dan ia berasingan daripada kes dalam soalan di atas yang hanya mempunyai seorang pembeli.

Apabila penjualan harta yang dicagarkan dianggap sah, pembeli pertama yang telah memperoleh persetujuan penerima cagaran menjadi pemilik sah harta tersebut. Maka pembeli kedua tidak boleh membeli harta yang sudah dijual kepada pembeli pertama, kerana harta itu sudah keluar daripada pemilikan penjual asal. Sebarang hasil daripadanya, seperti sewa, turut menjadi hak pembeli pertama.

Sekiranya penjualan pula dianggap tidak sah mengikut pandangan pertama, pembeli pertama wajib memulangkan harta itu kepada pemilik asal, berserta segala hasil yang diperolehnya.

Hukum Dari Perspektif Syarak Dan Hadis

Larangan menjual harta yang sudah dijual kepada orang lain datang daripada hadis yang diriwayatkan Imam Muslim.⁴

لاَ يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ وَلاَ يَخْطُبْ بَعْضُكُمْ عَلَى خِطْبَةِ بَعْضٍ

“Janganlah sebahagian kamu menjual atas jualan sebahagian yang lain dan janganlah sebahagian kamu meminang atas pinangan sebahagian yang lain.”

Satu perkara lagi patut difahami. Dalam undang-undang Malaysia, geran dianggap bukti pemilikan yang sah. Dalam Islam pula, pemilikan yang sah tidak semestinya bergantung kepada dokumen itu semata-mata, sebaliknya kepada rukun serta syarat jual beli yang dipenuhi, termasuk persetujuan pihak yang terlibat serta kepatuhan kepada prinsip muamalat.

Perbezaan itu bermakna satu urusan boleh sah di sisi syarak tetapi belum sempurna di sisi undang-undang, ataupun sebaliknya. Kedua-duanya perlu diselesaikan, bukan salah satu sahaja.

Rumusan hukum jual beli harta dalam gadaian

Penjualan harta yang dicagarkan memerlukan persetujuan pihak yang memegang cagaran. Apabila persetujuan diperoleh, jual beli sah dan hasilnya boleh digunakan melunaskan hutang. Tanpa persetujuan itu, jual beli dianggap tidak sah di sisi syarak dan hak milik tidak berpindah kepada pembeli.

Kesimpulan

Berhati-hati dalam urusan muamalat, kerana ia terdedah kepada soal sah dan tidak sah, yang seterusnya membawa kepada halal dan haram.

Bagi kes dalam soalan di atas, sekiranya transaksi lisan itu tidak sah, harta tersebut kekal milik arwah lalu menjadi pusaka. Namun pemilik laman ini melihat kepada maslahah pembeli, memandangkan kejahilan yang berlaku sejak peringkat awal. Mudarat kepadanya besar sekiranya rumah itu masih dikira milik arwah, difaraidkan, sedangkan bayaran bulanan yang sudah dikeluarkannya perlu dipulangkan pula.

Oleh itu pandangan Tuan Haji Termizi diambil, iaitu jual beli tersebut sah dan hasil takaful itu perlu difaraidkan seperti yang dijelaskan di atas.

Dua perkara praktikal patut dibuat sebelum apa-apa pembahagian. Semak dokumen pinjaman bagi memastikan sama ada perlindungan itu MRTA ataupun MRTT, kerana jawapannya berbeza. Kemudian jelaskan keadaan sebenar kepada semua waris supaya tiada pertikaian timbul kemudian.

Kredit: pandangan Tuan Haji Ahmad Termizi Abdullah dicatat pemilik laman ini daripada perbincangan bersama beliau.

Bantuan yang boleh dituntut waris sebaik selepas kematian, sebelum wang si mati boleh disentuh, disenaraikan dalam senarai khairat kematian. Bagi barang kemas yang masih tergadai pula, lihat hukum jual beli barang kemas dalam gadaian. Kes sebenar yang melibatkan takaful gadaian yang diragui, berserta soal rumah atas nama seorang pasangan sahaja, dihuraikan dalam kes rumah atas nama isteri.

Allahu a’lam.