Datuk atau Nenek Meninggal, Bagaimana Hartanya Dibahagi?

Pendahuluan

Apabila datuk atau nenek meninggal dunia, keadaan keluarganya jarang semudah keluarga muda. Pasangannya mungkin sudah lama tiada. Sebahagian anaknya mungkin sudah meninggal lebih dahulu dan meninggalkan cucu. Ada pula anak yang meninggal beberapa tahun selepas datuk, sedangkan tanah datuk belum pernah dibahagi.

Soalan yang biasa timbul pun berbeza. Adakah cucu mendapat bahagian ayahnya? Adakah menantu yang kematian suami masih berhak? Siapa sebenarnya waris tanah yang sudah tiga puluh tahun tidak ditukar nama?

Artikel ini sebahagian daripada siri yang sama dengan suami meninggal, siapa waris dan berapa bahagiannya dan isteri atau ibu meninggal, bagaimana hartanya dibahagi. Fokusnya keadaan yang khusus apabila si mati sudah berusia. Empat contoh pengiraan disertakan di hujungnya.

Waris ditentukan pada hari kematian

Satu kaedah menjawab hampir semua persoalan dalam artikel ini. Seseorang hanya mewarisi jika dia dipastikan masih hidup ketika orang yang diwarisinya meninggal dunia.¹ Senarai waris datuk ialah senarai orang yang hidup pada hari datuk meninggal, bukan pada hari pusaka itu dibicarakan atau dibahagi.

Maka anak yang meninggal sebelum datuk tidak mewarisi daripada datuk. Anak yang meninggal selepas datuk pula tetap mewarisi, walaupun dia meninggal sebelum sempat menerima apa-apa. Dua keadaan ini dihuraikan dalam bahagian yang berasingan di bawah.

Sebelum harta dibahagi kepada waris, belanja pengurusan jenazah, hutang dan wasiat diselesaikan dahulu mengikut turutan.² Butirannya ada dalam lima hak yang perlu diselesaikan sebelum faraid.

Siapa waris apabila datuk atau nenek meninggal?

Bahagian isteri apabila datuk meninggal

Jika nenek masih hidup ketika datuk meninggal, dia menerima 1/8 kerana datuk meninggalkan anak. Kadarnya naik kepada 1/4 hanya jika datuk tiada anak langsung.³⁴ Cucu daripada anak lelaki juga dikira sebagai anak dalam hal ini. Jadi nenek tetap menerima 1/8 walaupun semua anak lelaki datuk sudah tiada dan yang tinggal hanya cucu mereka.⁵

Jika datuk mempunyai lebih daripada seorang isteri yang masih hidup, mereka berkongsi 1/8 itu.⁴ Bahagian yang nenek terima kini menjadi harta nenek sendiri. Apabila nenek pula meninggal, bahagian itu dibahagi semula sebagai pusaka nenek.

Bahagian suami apabila nenek meninggal

Jika datuk masih hidup ketika nenek meninggal, dia menerima 1/4 kerana nenek meninggalkan anak atau cucu daripada anak lelaki. Kadarnya 1/2 jika nenek tiada keturunan yang mewarisi.³⁴⁵ Anak nenek daripada perkahwinan yang terdahulu turut dikira.⁵

Anak-anak mengambil baki

Anak-anak datuk atau nenek mengambil baki selepas bahagian pasangan. Anak perempuan menjadi ’asabah (waris yang mengambil baki) bersama anak lelaki, dengan nisbah dua bahagian lelaki bagi satu bahagian perempuan.⁶⁷

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَـٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Allah perintahkan kamu mengenai (pembahagian harta pusaka untuk) anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua orang anak perempuan.”

Jika yang tinggal hanya anak perempuan, seorang menerima 1/2 dan dua orang atau lebih berkongsi 2/3.⁶ Apabila datuk atau nenek tiada lagi pasangan, anak-anak itulah yang menerima keseluruhan harta selain kadar ibu bapa si mati. Jarang sekali ibu bapa seorang datuk masih hidup. Jika ada, masing-masing menerima 1/6 kerana si mati meninggalkan anak.⁶

Anak lelaki, bapa dan suami tidak boleh didinding oleh sesiapa.⁸ Saudara lelaki datuk pula terdinding oleh anak lelaki datuk ataupun cucu lelaki daripada anak lelakinya.⁸ Sebab itu adik-beradik datuk jarang muncul dalam pembahagian, melainkan datuk hanya meninggalkan anak perempuan dan tiada cucu lelaki daripada anak lelaki. Huraian penuh tentang keadaan itu ada dalam solusi saya ada anak perempuan sahaja.

Apabila anak meninggal lebih dahulu daripada datuk atau nenek

Cucu terdinding oleh anak lelaki yang masih hidup

Inilah keadaan yang paling kerap menyedihkan keluarga. Anak lelaki datuk meninggal dunia ketika masih muda. Dua puluh tahun kemudian datuk pula meninggal. Anak-anak arwah menyangka mereka akan menerima bahagian ayah mereka.

Dalam faraid, cucu lelaki daripada anak lelaki didinding oleh anak lelaki si mati.⁸⁹ Selagi datuk meninggalkan seorang anak lelaki yang hidup, cucu itu tidak mewarisi secara faraid. Ayah mereka juga tidak mewarisi kerana dia sudah meninggal sebelum datuk.¹ Begitu juga isteri kepada anak itu. Dia menantu datuk, bukan waris datuk.

Cucu mengambil tempat anak apabila tiada anak lelaki

Keadaan berubah apabila datuk atau nenek tidak meninggalkan anak lelaki yang hidup. Anak-anak kepada anak lelaki ketika itu sama seperti anak kandung.¹⁰ Jika datuk masih ada anak perempuan, anak perempuan mengambil kadarnya dahulu dan cucu daripada anak lelaki mengambil baki.¹⁰ Contoh kedua dan ketiga di bawah menunjukkan angkanya.

Cucu daripada anak perempuan pula bukan waris faraid. Mereka tergolong dalam zawil arham, iaitu kerabat yang tidak termasuk dalam golongan waris fardu atau ’asabah.¹¹ Kadar cucu perempuan, kedudukan cucu daripada anak perempuan dan keadaan yang lain dihuraikan dalam bolehkah cucu mewarisi harta datuk.

Wasiat wajibah bagi cucu yang terdinding

Beberapa negeri memberi cucu yang terdinding itu hak berkanun yang dipanggil wasiat wajibah. Di Selangor, cucu daripada anak lelaki atau anak perempuan yang mati terlebih dahulu berhak mendapatnya jika datuk atau nenek tidak membuat apa-apa wasiat kepadanya. Kadarnya bahagian ibu atau bapanya seandainya masih hidup, tidak melebihi satu pertiga.¹²

Peruntukan setiap negeri tidak sama. Siapa yang layak di negeri mana dan bagaimana kadarnya dikira ada dalam wasiat wajibah di Malaysia, siapa layak dan negeri mana. Wasiat wajibah tidak terpakai kepada cucu yang sudah menjadi waris faraid, kerana salah satu syaratnya ialah cucu itu bukan waris.¹²

Apabila anak meninggal selepas datuk atau nenek

Keadaan ini sering disalah faham sebagai sama dengan keadaan sebelumnya. Hakikatnya berlawanan. Anak yang masih hidup pada hari datuk meninggal ialah waris datuk, walaupun dia meninggal sehari kemudian.¹ Bahagiannya daripada pusaka datuk tidak gugur. Ia menjadi sebahagian daripada hartanya sendiri dan diwarisi oleh warisnya pula, termasuk isteri dan anak-anaknya.

Apabila seorang waris meninggal sebelum pusaka yang pertama dibahagi, keadaan itu dinamakan munasakhat. Kitab mazhab Syafi’i menyusun kaedahnya dengan jelas. Si mati pertama diberikan pengiraan yang berasingan dengan warisnya sendiri. Kemudian si mati kedua diberikan pengiraan berasingan pula.¹³ Contoh keempat di bawah menunjukkan dua lapisan itu. Kaedah penuhnya, termasuk keadaan apabila urutan kematian tidak diketahui, ada dalam kematian berlapis, munasakhat dan siapa mewarisi siapa dan kematian berlapis dan cara ia dikira.

Harta datuk yang lama tidak dibahagi

Banyak carian tentang pusaka datuk datang daripada keluarga yang tanahnya masih atas nama datuk, kadang-kadang sejak puluhan tahun. Kaedah yang sama terpakai. Waris datuk tetap mereka yang hidup pada hari datuk meninggal.¹ Waris yang meninggal selepas itu tidak kehilangan bahagiannya. Bahagian itu berpindah kepada waris mereka sendiri, jadi setiap kematian menambah satu lapisan pengiraan.¹³

Anak yang tinggal di rumah datuk atau mengusahakan tanahnya tidak menjadi pemilik kerana itu. Hukum menggunakan harta yang belum dibahagi dibincangkan dalam hukum menggunakan harta pusaka sebelum dibahagi. Kesan kelewatan kepada geran, cukai tanah dan bilangan waris pula ada dalam akibat lewat menguruskan pusaka yang perlu diketahui. Pilihan bagi tanah yang kini didaftarkan atas nama ramai waris dibincangkan dalam tanah pusaka banyak nama, apa pilihan waris.

Bahagian faraid datuk atau nenek sebagai waris

Sebahagian orang yang mencari bahagian faraid datuk sebenarnya bertanya tentang keadaan sebaliknya, iaitu datuk yang mewarisi daripada cucunya.

Datuk sebelah bapa mengambil tempat bapa apabila bapa sudah tiada. Dia tidak didinding melainkan oleh bapa.⁸⁹ Kedudukannya seperti bapa kecuali dalam beberapa perkara. Yang paling penting, bapa menggugurkan adik-beradik si mati sedangkan datuk berkongsi dengan saudara seibu sebapa atau sebapa.¹⁴ Nenek pula menerima 1/6. Jika ada beberapa orang nenek, mereka berkongsi kadar itu.¹⁴ Nenek tidak didinding melainkan oleh ibu.⁹

Datuk sebelah ibu, iaitu bapa kepada ibu, tidak termasuk dalam golongan ini. Dia tergolong dalam zawil arham.⁹ Cara datuk berkongsi dengan adik-beradik dihuraikan dalam anak bujang meninggal dunia, siapa waris hartanya dan suami atau isteri meninggal tanpa anak, siapa waris.

Contoh pengiraan bagi empat susunan keluarga

Kesemua contoh menganggap harta bersih, iaitu selepas belanja jenazah, hutang dan wasiat diselesaikan. Angka ringgit dipilih supaya mudah dibaca. Kiraan bagi keluarga tuan puan sendiri boleh dibuat di efaraid.com.

Datuk meninggalkan isteri, empat anak dan cucu yatim

Datuk meninggalkan isteri, dua anak lelaki dan dua anak perempuan. Seorang lagi anak lelakinya sudah meninggal lebih dahulu dan meninggalkan seorang anak lelaki. Ibu bapa datuk sudah tiada. Harta bersih RM144,000.

Asal masalahnya 8 kerana isteri menerima 1/8.³ Baki 7 perlu dibahagi kepada enam bahagian, iaitu dua bagi setiap anak lelaki dan satu bagi setiap anak perempuan. Tujuh tidak boleh dibahagi enam, jadi asal masalah didarab 6 menjadi 48. Isteri mengambil 6 dan baki 42 dibahagi kepada 14, 14, 7 dan 7. Setiap bahagian bernilai RM3,000.

Cucu itu terdinding oleh dua bapa saudaranya yang masih hidup.⁸ Sama ada dia menerima wasiat wajibah bergantung pada negeri tempat pusaka itu ditadbir.¹²

Nenek meninggalkan suami, seorang anak perempuan dan dua cucu

Nenek meninggal dunia ketika datuk masih hidup. Nenek meninggalkan seorang anak perempuan. Anak lelakinya sudah meninggal lebih dahulu dan meninggalkan seorang anak lelaki dan seorang anak perempuan. Ibu bapa nenek sudah tiada. Harta bersih RM120,000.

Datuk menerima 1/4 kerana nenek meninggalkan anak.³⁴ Anak perempuan seorang diri menerima 1/2.⁶ Tiada anak lelaki yang hidup, jadi cucu daripada anak lelaki mengambil baki 1 dengan nisbah dua bagi satu.¹⁰⁷ Satu tidak boleh dibahagi tiga, jadi asal masalah 4 didarab 3 menjadi 12. Setiap bahagian bernilai RM10,000.

Berbeza dengan contoh pertama, cucu di sini waris faraid. Mereka tidak perlu bergantung kepada wasiat wajibah.¹² Bahagian RM30,000 yang diterima datuk pula akan menjadi pusaka datuk apabila dia meninggal kelak.

Datuk meninggalkan dua anak perempuan, dua cucu dan seorang saudara lelaki

Isteri dan ibu bapa datuk sudah meninggal dunia. Datuk meninggalkan dua anak perempuan. Anak lelaki tunggalnya sudah meninggal lebih dahulu dan meninggalkan seorang anak lelaki dan seorang anak perempuan. Datuk juga mempunyai seorang saudara lelaki seibu sebapa yang masih hidup. Harta bersih RM180,000.

Dua anak perempuan berkongsi 2/3, iaitu 2 bahagian daripada 3.⁶ Baki 1 diambil cucu lelaki bersama saudara perempuannya dengan nisbah dua bagi satu.¹⁰⁷ Asal masalah 3 didarab 3 menjadi 9. Setiap bahagian bernilai RM20,000. Saudara lelaki datuk terdinding oleh cucu lelaki daripada anak lelaki.⁸

Perhatikan peranan cucu lelaki itu. Tanpanya, cucu perempuan tidak mendapat apa-apa kerana dua anak perempuan sudah menghabiskan 2/3.¹⁰ Baki 1/3 itu, iaitu RM60,000, akan pergi kepada saudara lelaki datuk sebagai lelaki yang paling hampir.¹⁵⁸

Anak lelaki meninggal selepas datuk sebelum harta dibahagi

Datuk meninggal dunia meninggalkan dua anak lelaki dan seorang anak perempuan. Isteri dan ibu bapanya sudah meninggal lebih dahulu. Dua tahun kemudian, sebelum pusaka datuk dibahagi, anak lelaki 1 pula meninggal dunia. Dia meninggalkan seorang isteri dan seorang anak lelaki. Harta bersih datuk RM150,000.

Pengiraan pertama ialah pusaka datuk. Anak lelaki 1 masih hidup pada hari datuk meninggal, jadi dia tetap waris.¹

Pengiraan kedua ialah pusaka anak lelaki 1. Bahagian RM60,000 itu kini hartanya. Ia dibahagi kepada warisnya sendiri.¹³

Isteri anak lelaki 1 menerima 1/8 kerana suaminya meninggalkan anak.³ Anaknya mengambil baki. Saudara-saudaranya tidak mewarisi daripadanya kerana ada anak lelaki.⁸ Jadual ini hanya menunjukkan bahagian yang datang daripada pusaka datuk. Harta anak lelaki 1 sendiri dicampur dan dibahagi kepada waris yang sama.

Bandingkan jika anak lelaki 1 meninggal sebelum datuk. Pusaka datuk ketika itu hanya dibahagi antara anak lelaki 2 dan anak perempuan, iaitu RM100,000 dan RM50,000. Anak kepada anak lelaki 1 terdinding oleh bapa saudaranya. Isteri anak lelaki 1 tidak mendapat apa-apa kerana dia menantu, bukan waris datuk.⁸¹ Urutan kematian sahaja mengubah RM60,000 menjadi kosong bagi keluarga itu, melainkan wasiat wajibah terpakai di negeri berkenaan.

Kesimpulan

Harta datuk atau nenek dibahagi kepada waris yang hidup pada hari kematiannya. Isteri menerima 1/8 dan suami 1/4 apabila ada anak atau cucu daripada anak lelaki. Anak-anak mengambil baki dengan nisbah dua bahagian lelaki bagi satu bahagian perempuan.

Cucu daripada anak lelaki terdinding selagi ada anak lelaki yang hidup. Apabila tiada, mereka mengambil tempat anak lelaki. Cucu daripada anak perempuan bukan waris faraid. Cucu yang terdinding mungkin menerima wasiat wajibah, bergantung pada negeri.

Anak yang meninggal selepas datuk atau nenek tetap mewarisi. Bahagiannya berpindah kepada warisnya sendiri. Kerana itu pusaka yang lama tidak dibahagi menjadi semakin rumit dari tahun ke tahun.