Anak Bujang Meninggal Dunia, Siapa Waris Hartanya?

Pendahuluan

Kematian anak yang belum berkahwin selalunya datang tanpa persediaan. Arwah mungkin baru beberapa tahun bekerja, ada simpanan KWSP, sebuah kereta atau polisi takaful yang diambil sendiri. Ibu bapa yang sedang berduka kemudian berdepan soalan yang tidak pernah terlintas, iaitu siapa sebenarnya waris anak mereka.

Ramai menyangka harta itu terus menjadi milik ibu bapa sepenuhnya. Ada pula yang menyangka adik-beradik arwah mendapat bahagian yang sama rata. Kedua-dua sangkaan itu tidak tepat. Artikel ini menerangkan susunan waris bagi si mati yang tidak meninggalkan pasangan dan anak, sama ada arwah lelaki atau perempuan, beserta empat contoh pengiraan.

Apa yang diselesaikan sebelum harta dibahagi?

Faraid hanya terpakai pada harta bersih. Belanja pengurusan jenazah didahulukan, kemudian hutang arwah termasuk hutang yang bercagar, diikuti wasiat dalam had satu pertiga. Barulah baki itu dibahagikan kepada waris.¹ Huraiannya ada dalam lima hak yang perlu diselesaikan sebelum faraid.

Hutang ini penting bagi anak muda yang bekerja, kerana pinjaman peribadi, kad kredit atau pinjaman kereta mesti dijelaskan daripada harta arwah sebelum apa-apa dibahagi.

Ibu dan bapa ialah waris utama

Apabila arwah tidak meninggalkan anak atau cucu, kedua-dua ibu bapanya mewarisi dan kadar ibu ditetapkan oleh al-Quran.²

فَإِن لَّمْ يَكُن لَّهُۥ وَلَدٌ وَوَرِثَهُۥٓ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ ٱلثُّلُثُ ۚ فَإِن كَانَ لَهُۥٓ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ ٱلسُّدُسُ

“Tetapi jika si mati tidak mempunyai anak, sedang yang mewarisinya hanyalah kedua ibu bapanya, maka bahagian ibunya ialah satu pertiga. Kalau pula si mati itu mempunyai beberapa orang saudara (adik-beradik), maka bahagian ibunya ialah satu perenam.”

Bahagian ibu, satu pertiga atau satu perenam

Ibu menerima 1/3 apabila arwah tiada anak, tiada cucu daripada anak lelaki dan tiada dua orang adik-beradik atau lebih.³

Ibu menerima 1/6 apabila arwah mempunyai dua orang adik-beradik atau lebih, lelaki atau perempuan, seibu sebapa, sebapa atau seibu. Perkara ini sering mengejutkan keluarga. Adik-beradik itu menurunkan bahagian ibu walaupun mereka sendiri tidak mendapat apa-apa kerana terdinding oleh bapa.³ Seorang adik-beradik sahaja tidak menurunkan bahagian ibu.

Bapa mengambil baki

Bapa tidak mempunyai kadar tetap dalam keadaan ini. Apabila arwah tiada anak dan tiada cucu daripada anak lelaki, bapa mewarisi sebagai ’asabah, iaitu waris yang mengambil baki selepas bahagian ibu.⁴

Adik-beradik terdinding oleh bapa

Selagi bapa masih hidup, adik-beradik arwah tidak mewarisi. Saudara seibu sebapa didinding oleh bapa. Saudara sebapa serta saudara seibu juga didinding olehnya.⁵ Inilah sebabnya adik-beradik yang membantu menjaga arwah semasa sakit tetap tidak mendapat bahagian faraid apabila bapa masih ada. Penjelasan penuh tentang siapa mendinding siapa ada dalam hijab, iaitu waris yang terdinding.

Apabila bapa sudah tiada

Di sinilah susunan waris berubah.

Adik-beradik seibu sebapa dan sebapa

Apabila bapa tiada dan datuk sebelah bapa juga tiada, adik-beradik seibu sebapa mewarisi bersama ibu. Saudara lelaki mengambil baki selepas bahagian ibu sebagai ’asabah.⁶ Al-Quran menyebut pewarisan mereka dalam ayat kalalah, iaitu si mati yang tidak meninggalkan anak dan bapa.⁷

إِنِ ٱمْرُؤٌا۟ هَلَكَ لَيْسَ لَهُۥ وَلَدٌ وَلَهُۥٓ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ

“iaitu jika seseorang mati yang tidak mempunyai anak dan ia mempunyai seorang saudara perempuan, maka bagi saudara perempuan itu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh si mati”

Saudara perempuan yang tidak bersama saudara lelaki pula menerima kadar tetap seperti anak perempuan, iaitu 1/2 bagi seorang seperti dalam ayat di atas.⁷⁸

Apabila saudara lelaki dan saudara perempuan berhimpun, mereka mengambil baki bersama dengan nisbah dua bahagian lelaki bagi satu bahagian perempuan, sama seperti anak-anak.⁸ Saudara sebapa hanya mewarisi apabila tiada saudara lelaki seibu sebapa.⁵

Adik-beradik seibu menerima kadar tetap

Adik-beradik seibu, iaitu yang berkongsi ibu tetapi berlainan bapa, menerima kadar tetap. Seorang menerima 1/6, manakala dua orang atau lebih berkongsi 1/3 sama rata.³ Mereka terdinding oleh bapa dan juga oleh datuk.⁵

Datuk berkongsi dengan adik-beradik

Datuk sebelah bapa, iaitu bapa kepada bapa arwah, mewarisi apabila bapa sudah tiada. Kedudukannya seperti bapa dengan satu perbezaan besar. Bapa menggugurkan adik-beradik, tetapi dalam mazhab Syafi’i datuk tidak menggugurkan saudara seibu sebapa atau sebapa. Dia berkongsi dengan mereka.⁹

Cara perkongsiannya ialah datuk mengambil mana-mana yang paling menguntungkannya. Apabila ada ahli fardu seperti ibu, pilihannya ialah berkongsi seperti seorang saudara lelaki, satu pertiga daripada baki ataupun satu perenam daripada keseluruhan harta.⁹

Ada pandangan lain, iaitu mazhab Hanafi, bahawa datuk mendinding adik-beradik sama seperti bapa.¹⁰ Pandangan yang dipakai di sini ialah pandangan mazhab Syafi’i.

Jika tiada waris lain selain ibu

Apabila arwah hanya meninggalkan ibu, ibu menerima 1/3. Dalam asal mazhab Syafi’i bakinya pergi ke Baitulmal. Ulama Syafi’i terkemudian berpendapat bahawa apabila urusan Baitulmal tidak teratur, baki itu dikembalikan kepada ahli fardu, iaitu ibu dalam keadaan ini.¹¹ Perbincangan lanjutnya ada dalam Baitulmal dapat bahagian jika tiada waris lelaki.

Contoh pengiraan bagi empat susunan keluarga

Kesemua contoh menganggap arwah bujang, tiada anak dan harta bersihnya RM90,000. Kiraan bagi keluarga tuan puan sendiri boleh dibuat di efaraid.com.

Ibu dan bapa sahaja

Ibu mengambil 1/3 kerana arwah tiada anak dan tiada dua orang adik-beradik.³ Bapa mengambil baki 2 bahagian.⁴

Ibu, bapa dan dua adik-beradik

Arwah mempunyai seorang saudara lelaki dan seorang saudara perempuan seibu sebapa.

Dua adik-beradik itu terdinding oleh bapa, tetapi mereka tetap menurunkan bahagian ibu daripada 1/3 kepada 1/6.³⁵ Bahagian yang hilang daripada ibu itu jatuh kepada bapa sebagai baki.

Ibu dan dua adik-beradik tanpa bapa

Bapa arwah sudah meninggal dunia dan datuk juga sudah tiada. Arwah meninggalkan ibu, seorang saudara lelaki dan seorang saudara perempuan seibu sebapa.

Ibu menerima 1/6 kerana adik-beradik arwah dua orang.³ Baki 5 dibahagi tiga, iaitu dua bagi saudara lelaki dan satu bagi saudara perempuan.⁸ Lima tidak boleh dibahagi tiga, jadi asal masalah 6 didarab 3 menjadi 18. Baki 15 dibahagi kepada 10 dan 5.

Ibu, datuk dan seorang saudara lelaki

Bapa arwah sudah meninggal dunia tetapi datuk sebelah bapa masih hidup. Arwah juga meninggalkan ibu dan seorang saudara lelaki seibu sebapa.

Ibu kekal 1/3 kerana saudara arwah hanya seorang.³ Baki 2/3 dikongsi antara datuk dan saudara lelaki. Berkongsi memberi datuk 1/3 harta, lebih banyak daripada satu pertiga baki (2/9) ataupun satu perenam, jadi datuk memilih berkongsi.⁹¹⁰

Wang KWSP dan takaful anak bujang

Ramai anak bujang menamakan ibu atau bapa sebagai penama KWSP. Penamaan itu tidak menjadikan penama pemilik wang tersebut. Wang KWSP ialah pusaka dan penama ialah wasi atau pentadbir yang mesti membahagikannya mengikut faraid.¹² Dalam contoh kedua di atas, bapa yang menjadi penama bagi simpanan RM90,000 berhak RM75,000 dan mesti menyerahkan RM15,000 kepada ibu.

Butiran tentang penama, pengeluaran dan dokumen ada dalam isu penamaan KWSP yang perlu diketahui dan isu KWSP RM25 ribu, penama dan pembahagian. Wang takaful pula bergantung pada jenis penamaan, sama ada penerima hibah atau wasi. Bezanya diterangkan dalam hibah takaful tidak menyelesaikan semua masalah pusaka.

Kesimpulan

Apabila anak bujang tanpa anak meninggal dunia, ibu dan bapanya ialah waris utama. Ibu menerima 1/3 atau 1/6 jika arwah mempunyai dua adik-beradik atau lebih. Bapa mengambil baki. Selagi bapa hidup, adik-beradik tidak mewarisi walaupun mereka tetap menurunkan bahagian ibu.

Apabila bapa sudah tiada, adik-beradik seibu sebapa mewarisi bersama ibu. Saudara perempuan tanpa saudara lelaki menerima kadar tetap. Apabila ada saudara lelaki, mereka mengambil baki dengan nisbah lelaki dua bahagian dan perempuan satu bahagian. Datuk sebelah bapa, jika masih hidup, berkongsi dengan mereka dalam mazhab Syafi’i. Hukum yang sama terpakai sama ada arwah lelaki atau perempuan. Jika arwah sudah berkahwin, pasangannya turut mewarisi seperti yang dihuraikan dalam isteri atau ibu meninggal, bagaimana hartanya dibahagi dan suami meninggal, siapa waris dan berapa bahagiannya.