Adakah Baitulmal Dapat Bahagian jika Tiada Waris Lelaki?

Pendahuluan

Ada satu sangkaan yang kerap kedengaran dalam urusan pusaka, iaitu harta akan jatuh kepada baitulmal apabila si mati tidak meninggalkan waris lelaki.

Sangkaan itu datang daripada satu kefahaman yang separuh betul. Memang benar bahawa baki harta diambil oleh waris ’asabah dan memang benar bahawa kebanyakan ’asabah itu lelaki. Yang tidak betul ialah kesimpulannya, kerana ada keadaan yang menjadikan seorang perempuan mengambil baki itu.

Kes ini salah satu daripadanya.

Soalan

Arwah meninggalkan seorang isteri, ibu, seorang anak perempuan dan seorang saudara perempuan seibu sebapa.

Berapakah bahagian masing-masing dan betulkah ada bahagian baitulmal kerana tiada waris ’asabah lelaki?

Tiga waris yang mengambil kadar tetap

Tiga orang dalam kes ini mengambil kadar yang sudah ditetapkan angkanya.

Isteri mengambil satu perlapan, kerana si mati meninggalkan anak.¹

Ibu mengambil satu perenam, atas sebab yang sama juga.²

Anak perempuan mengambil satu perdua, kerana dia seorang sahaja dan tiada anak lelaki bersamanya yang menjadikannya ’asabah.²

وَإِن كَانَتْ وَٰحِدَةً فَلَهَا ٱلنِّصْفُ

“Dan jika anak perempuan itu seorang sahaja, maka bahagiannya ialah satu perdua (separuh) harta itu.”

Ketiga-tiga kadar itu berjumlah 19 daripada 24, jadi ada baki sebanyak 5 daripada 24 yang masih belum diberikan kepada sesiapa.

Siapa yang mengambil baki itu?

Baki dalam faraid diambil oleh waris ’asabah, iaitu waris yang mewarisi tanpa kadar yang ditetapkan.³ Dia menerima apa-apa yang tinggal selepas pemegang kadar tetap mengambil bahagian mereka.

Di sinilah soalan ini dijawab. Saudara perempuan seibu sebapa bukan sentiasa mengambil kadar tetap. Apabila dia bersama waris perempuan daripada keturunan si mati, iaitu anak perempuan atau cucu perempuan, kedudukannya bertukar menjadi ’asabah.⁴

Kedudukan itu dipanggil ’asabah ma’a al-ghayr, iaitu menjadi ’asabah kerana kehadiran orang lain. Kitab menyatakan bahawa hanya dua golongan yang boleh berada dalam kedudukan ini, iaitu saudara perempuan kandung dan saudara perempuan sebapa.⁴

Kitab juga meletakkan satu syarat yang menentukan kedudukan itu.

ألا يكون معهن معصب فإن كان معهن معصب كن عصبة بالغير

“Dengan syarat tiada bersama mereka lelaki yang menjadikan mereka 'asabah. Kalau ada, maka mereka menjadi 'asabah bi al-ghayr.”

Ertinya kedudukan saudara perempuan bergantung pada siapa lagi yang hadir. Tanpa saudara lelaki, dia menjadi ’asabah kerana anak perempuan si mati dan mengambil seluruh baki. Dengan saudara lelaki, dia berkongsi baki itu bersamanya mengikut nisbah dua banding satu.⁴

Dalam rajah di atas, SPIB dan SPB ialah dua golongan itu dan tanda segi tiga di sebelah nama mereka menandakan kedudukan ’asabah ma’a al-ghayr.

Jawapan penuh kes ini

Jumlahnya genap 24. Tiada baki yang tergantung dan tiada bahagian yang perlu dicari pemiliknya.

Jadi jawapan kepada soalan asal ialah tidak. Baitulmal tidak mengambil apa-apa dalam kes ini, kerana baki harta sudah ada tuannya, iaitu saudara perempuan seibu sebapa.

Yang perlu dibetulkan dalam sangkaan asal bukan kedudukan baitulmal, tetapi andaian bahawa waris yang mengambil baki mesti lelaki. Andaian itu betul bagi kebanyakan keadaan, tetapi ia bukan kaedah yang tiada kecualinya.

Kesimpulan

Saudara perempuan seibu sebapa bukan sekadar seorang waris dalam kes ini. Dia waris yang menghabiskan harta.

Kedudukan itu datang daripada kehadiran anak perempuan si mati. Tanpa anak perempuan itu, saudara perempuan tadi akan mengambil kadar tetap dan bukan baki, seperti yang berlaku dalam kes keempat.

Kalau dia pula mempunyai saudara lelaki, kedudukannya bertukar sekali lagi. Dia menjadi ’asabah bersama saudara lelakinya dengan nisbah dua banding satu. Keadaan itu berlaku dalam kes kelima.

Sebelum sesiapa menyimpulkan bahawa baitulmal terlibat dalam sesuatu kes, senarai waris perlu disemak sekali lagi dengan teliti. Selalunya ada seorang ’asabah yang terlepas pandang. Contoh keadaan yang memang tiada ’asabah, iaitu apabila hanya pasangan yang tinggal, dihuraikan dalam artikel suami atau isteri meninggal tanpa anak, siapa waris.

Susunan penuh waris ’asabah, berserta ketiga-tiga jenisnya, ada dalam Waris ’Asabah dan Cara Mereka Menerima Pusaka.