Berapa Bahagian Faraid Isteri Kedua dan Anak-anaknya?

Pendahuluan

Soalan tentang isteri kedua biasanya timbul selepas pengebumian, apabila dua keluarga yang jarang bertemu terpaksa duduk semeja. Isteri pertama kadang-kadang menyangka dia berhak lebih kerana lebih lama berkahwin. Isteri kedua pula ada yang menyangka dia mendapat 1/8 sendiri. Anak-anak daripada dua ibu juga tertanya-tanya sama ada hak mereka sama.

Artikel ini menjawab tiga perkara. Berapa bahagian isteri kedua, berapa bahagian anak-anaknya dan bila perkahwinan kedua itu tidak memberi apa-apa hak langsung. Kadar asas bagi isteri, anak dan ibu bapa apabila suami meninggal dunia dihuraikan dalam suami meninggal, siapa waris dan berapa bahagiannya.

Berapa bahagian isteri kedua?

Satu kadar dikongsi semua isteri

Al-Quran menetapkan bahagian isteri dengan ganti nama jamak, iaitu “bagi mereka”.¹

وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم

“Dan bagi mereka (isteri-isteri) pula satu perempat dari harta yang kamu tinggalkan, jika kamu tidak mempunyai anak. Tetapi kalau kamu mempunyai anak maka bahagian mereka (isteri-isteri kamu) ialah satu perlapan dari harta yang kamu tinggalkan”

Kitab faraid menyebutnya dengan jelas. Golongan yang mewarisi 1/8 hanya satu, iaitu isteri seorang ataupun isteri-isteri.² Maka isteri kedua tidak mendapat 1/8 sendiri. Dia berkongsi 1/8 itu dengan isteri pertama dan isteri-isteri lain, sama rata. Dua isteri menerima 1/16 seorang, tiga isteri 1/24 seorang dan empat isteri 1/32 seorang.

Perkongsian itu sama rata tanpa mengira siapa yang berkahwin dahulu, berapa lama perkahwinan itu ataupun berapa anak yang dilahirkan. Tiada satu pun daripada perkara itu disebut dalam ayat mahupun dalam syarat kitab. Rasa tidak adil yang kerap timbul dalam keluarga sebenarnya datang daripada kadar isteri yang memang kecil, seperti yang dibincangkan dalam sikitnya bahagian faraid isteri.

Isteri kedua yang tiada anak

Isteri kedua yang tidak mempunyai anak dengan arwah tetap berkongsi 1/8, bukan 1/4, selagi arwah meninggalkan anak daripada isteri lain. Syarat 1/8 ialah adanya keturunan arwah yang mewarisi secara mutlak, iaitu tanpa melihat siapa ibu kepada keturunan itu.² Ayat itu juga menyebut “jika kamu mempunyai anak”, iaitu anak si suami.¹

Sebaliknya jika arwah tiada anak langsung daripada mana-mana isteri, kesemua isteri berkongsi 1/4.

Adakah anak isteri kedua sama taraf?

Ya. Anak-anak daripada setiap isteri mewarisi sebagai anak arwah, bukan sebagai anak ibu masing-masing. Ayat pusaka anak-anak ditujukan kepada si mati dengan perkataan “anak-anak kamu”, tanpa membezakan siapa ibu mereka.³

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَـٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Allah perintahkan kamu mengenai (pembahagian harta pusaka untuk) anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua orang anak perempuan.”

Sebab pewarisan anak ialah nasab. Kitab faraid meletakkan anak-anak seseorang serta anak-anak mereka dalam satu jihat yang sama.⁴ Maka anak lelaki isteri kedua menerima sama banyak dengan anak lelaki isteri pertama. Anak perempuannya pula menerima sama banyak dengan anak perempuan isteri pertama. Nisbah dua banding satu antara lelaki dengan perempuan terpakai merentasi semua anak arwah sebagai satu kumpulan.

Yang tidak mewarisi daripada arwah ialah anak isteri kedua daripada perkahwinan dia yang terdahulu. Mereka anak tiri kepada arwah dan tiada nasab dengannya. Huraiannya ada dalam perbezaan anak kandung dan anak tiri. Arwah pula ialah bapa tiri kepada mereka. Kedudukannya dalam faraid serta hukum mahram dihuraikan dalam bapa tiri dalam faraid dan hukum mahram.

Bila perkahwinan kedua itu tidak memberi hak?

Syarat asasnya akad yang sah

Sebab pewarisan antara suami dan isteri ialah akad perkahwinan yang sah. Suami isteri saling mewarisi dengan akad itu walaupun mereka belum pernah bersama.⁵ Undang-undang keluarga Islam di Malaysia membawa maksud yang sama. Sesuatu perkahwinan tidak sah melainkan semua syarat sahnya menurut Hukum Syarak dipenuhi.⁶⁷

Maka soalan pertama bukan sama ada perkahwinan itu didaftarkan, tetapi sama ada akadnya sah di sisi syarak. Perkahwinan yang tidak sah tidak menjadikan perempuan itu isteri dan dia tidak mewarisi. Anak yang lahir daripadanya pula menimbulkan persoalan nasab yang berasingan, seperti yang dibincangkan dalam pewarisan anak tak sah taraf.

Poligami tanpa kebenaran mahkamah

Ramai yang menyangka isteri yang dikahwini tanpa kebenaran mahkamah tidak mewarisi. Undang-undang tidak berkata begitu. Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 dan Enakmen Selangor 2003 memisahkan dua perkara.⁶⁷

Pertama, kesalahan. Lelaki yang berkahwin lagi tanpa kebenaran bertulis Mahkamah Syariah terlebih dahulu melakukan kesalahan. Di Wilayah Persekutuan hukumannya denda tidak melebihi RM1,000 atau penjara tidak melebihi enam bulan atau kedua-duanya.⁶ Enakmen Selangor juga menjadikannya kesalahan.⁷ Dia juga diwajibkan membayar serta-merta mas kahwin dan pemberian yang masih terhutang kepada isteri yang sedia ada.⁶

Kedua, pendaftaran. Perkahwinan itu tidak boleh didaftarkan secara biasa. Namun jika Mahkamah berpuas hati perkahwinan itu sah menurut Hukum Syarak, Mahkamah boleh memerintahkannya didaftarkan.⁶⁷

Kesalahan itu ditanggung suami. Ia tidak menjadikan akad yang sah di sisi syarak terbatal. Maka isteri yang dikahwini tanpa kebenaran tetapi dengan akad yang sah tetap seorang isteri yang berkongsi bahagian isteri. Anak-anaknya juga tetap anak arwah.⁵

Masalah bukti di pejabat pusaka

Hak di sisi syarak tidak sama dengan mudahnya membuktikan hak itu. Senarai semak petisyen pusaka kecil JKPTG meminta salinan sijil perkahwinan atau daftar perkahwinan si mati.⁸ Isteri yang perkahwinannya belum didaftarkan tidak mempunyai dokumen itu. Laluan yang disediakan undang-undang ialah perintah pendaftaran daripada Mahkamah Syariah seperti di atas. Perkara itu wajar diselesaikan seawal mungkin.⁶

Isu yang sama timbul bagi talak dan rujuk yang dibuat di luar mahkamah, yang dihuraikan dalam adakah talak dan rujuk luar mahkamah tidak sah.

Isteri yang diceraikan tetapi masih dalam iddah

Isteri yang ditalak rajie dan masih dalam iddah ketika suaminya meninggal dunia masih dikira isteri bagi tujuan pusaka. Talak rajie tidak memutuskan sebab pewarisan sebelum iddah tamat, kerana perempuan itu dihukum seperti isteri. Talak bain pula memutuskannya walaupun iddah belum tamat.⁵

Maka dalam keluarga berpoligami, isteri yang ditalak rajie itu turut berkongsi 1/8 atau 1/4 bersama isteri-isteri yang lain. Cara mengenal pasti jenis talak dan tempoh iddahnya dihuraikan dalam kematian dalam tempoh iddah perceraian.

Harta sepencarian setiap isteri

Harta sepencarian ialah harta yang diperoleh bersama suami dan isteri semasa perkahwinan.⁹ Dalam keluarga berpoligami, setiap isteri menuntut atas sumbangannya sendiri dalam perkahwinannya sendiri. Isteri kedua tidak berkongsi tuntutan isteri pertama. Begitu juga sebaliknya.

Undang-undang juga memberi satu ruang lebih awal. Mahkamah yang memberi kebenaran poligami, ataupun yang memerintahkan perkahwinan itu didaftarkan, berkuasa atas permohonan mana-mana pihak membahagikan aset yang diperoleh dengan usaha bersama dalam perkahwinan itu.⁶⁷

Tuntutan selepas kematian dibuat di Mahkamah Tinggi Syariah sebelum faraid dijalankan. Bahagian yang diputuskan bukan lagi pusaka arwah. Siapa yang boleh menuntut, bilakah dan bagaimana dihuraikan dalam harta sepencarian selepas kematian. Isu isteri kedua yang mendakwa menyumbang kepada rumah arwah pula dibincangkan dalam lepas hak faraid, harta sepencarian dan hal yang berkaitan.

Contoh pengiraan bagi dua keluarga berpoligami

Kedua-dua contoh menganggap harta bersih selepas belanja jenazah, hutang, wasiat dan tuntutan harta sepencarian diselesaikan. Kiraan bagi keluarga tuan puan sendiri boleh dibuat di efaraid.com.

Dua isteri, anak daripada kedua-duanya dan ibu

Isteri pertama mempunyai seorang anak lelaki dan seorang anak perempuan. Isteri kedua mempunyai seorang anak lelaki. Bapa arwah sudah meninggal dunia. Harta bersih RM240,000.

Asal masalahnya 24 kerana kadar yang terlibat ialah 1/8 dan 1/6. Bahagian isteri-isteri ialah 3 yang tidak boleh dibahagi dua. Baki 17 pula perlu dibahagi kepada lima bahagian, iaitu dua bagi setiap anak lelaki dan satu bagi anak perempuan. Angka 17 tidak boleh dibahagi lima. Asal masalah didarab 10 menjadi 240. Isteri-isteri menerima 30, iaitu 15 seorang. Baki 170 dibahagi kepada 68, 68 dan 34. Anak lelaki isteri kedua menerima tepat sama dengan anak lelaki isteri pertama.

Tiga isteri, seorang anak perempuan dan bapa

Hanya isteri pertama yang mempunyai anak, iaitu seorang anak perempuan. Isteri kedua dan ketiga tiada anak dengan arwah. Ibu arwah sudah meninggal dunia. Harta bersih RM96,000.

Ketiga-tiga isteri berkongsi 1/8, iaitu 3 daripada 24, satu bahagian seorang. Isteri kedua dan ketiga mendapat 1/8 dan bukan 1/4 walaupun mereka tiada anak, kerana arwah meninggalkan anak perempuan daripada isteri pertama.² Anak perempuan tunggal mengambil 1/2, iaitu 12. Bapa mengambil 1/6, iaitu 4, kemudian baki 5 sebagai ’asabah (waris yang mengambil baki), menjadikannya 9.

Bagaimana jika isteri kedua pula yang meninggal dunia?

Arah pewarisan berubah sepenuhnya. Harta isteri kedua diwarisi suaminya jika masih hidup, anak-anaknya sendiri dan ibu bapanya. Anak-anak isteri pertama ialah anak tiri kepadanya dan tidak mewarisi daripadanya, walaupun mereka adik-beradik sebapa dengan anak-anaknya.⁴ Kadar bagi keadaan ini dihuraikan dalam isteri atau ibu meninggal, bagaimana hartanya dibahagi.

Kesimpulan

Isteri kedua tidak mempunyai kadar sendiri. Semua isteri arwah berkongsi satu kadar sama rata, iaitu 1/8 jika arwah meninggalkan anak daripada mana-mana isteri dan 1/4 jika arwah tiada anak langsung. Anak-anak isteri kedua mewarisi sebagai anak arwah dan menerima sama banyak dengan anak-anak isteri pertama mengikut nisbah dua banding satu.

Asas semua hak itu ialah akad yang sah di sisi syarak. Poligami tanpa kebenaran mahkamah ialah kesalahan suami dan menyukarkan pendaftaran, tetapi ia tidak dengan sendirinya menggugurkan hak isteri yang akadnya sah. Isteri yang ditalak rajie dan masih dalam iddah turut berkongsi, manakala harta sepencarian dituntut oleh setiap isteri atas perkahwinannya sendiri sebelum faraid dijalankan.