Perbezaan Anak Kandung dan Anak Tiri

Pendahuluan

Selepas kematian seorang bapa yang pernah berkahwin lebih daripada sekali, soalan yang paling kerap timbul ialah siapa antara anak-anak itu yang berhak. Dalam banyak kes, jawapan yang disangka keluarga tidak sama dengan jawapan hukum.

Puncanya satu perkara sahaja, iaitu pewarisan dalam Islam mengikut pertalian kepada SI MATI, bukan pertalian kepada isteri ataupun suami yang masih hidup. Sebaik sahaja prinsip itu difahami, kekeliruan antara anak kandung dengan anak tiri hilang dengan sendirinya.

Soalan

Assalamualaikum. Bagaimana kita dapat membezakan antara anak kandung dengan anak tiri kepada arwah dalam pembahagian harta pusaka?

Jawapan ringkas

Anak kandung mewarisi daripada ibu bapanya sendiri tanpa mengira daripada perkahwinan yang keberapa dia dilahirkan. Anak tiri tidak mewarisi daripada ibu atau bapa tirinya, kerana tiada pertalian nasab antara mereka.

Poster Perbezaan Anak

Isu Realiti dalam Pewarisan Harta

Masalah pusaka kerap timbul apabila ada waris yang dinafikan haknya. Antara yang paling kerap berlaku ialah ibu tiri yang menafikan hak anak kandung si mati daripada perkahwinan yang terdahulu.

Sebahagian ibu tiri menyangka bahawa harta peninggalan suaminya hanya untuk anak-anaknya sendiri. Sangkaan itu tersasar, kerana pewarisan tidak bergantung kepada hubungan dengan ibu tiri, sebaliknya kepada hubungan dengan si mati.

Apabila seorang lelaki meninggal dunia, anak kandungnya tetap berhak menerima pusaka sama ada daripada isteri pertama ataupun isteri kedua. Dalam faraid tiada perbezaan antara anak yang dilahirkan daripada perkahwinan pertama, kedua ataupun seterusnya, selagi mereka anak kandung si mati. Hak mereka tetap dan tidak boleh dinafikan sesiapa. Contoh pengiraannya ada dalam berapa bahagian faraid isteri kedua dan anak-anaknya.

Kedudukan anak daripada bekas isteri pula dihuraikan dalam adakah anak daripada bekas isteri mewarisi.

Keadaan bertukar apabila yang meninggal dunia seorang perempuan. Anak kepada suaminya daripada perkahwinan yang terdahulu ialah anak tiri kepada si mati, jadi mereka tidak berhak ke atas hartanya. Harta itu diwarisi oleh anak kandungnya sendiri, ibu bapanya serta suaminya mengikut kadar yang ditetapkan faraid.

Perbezaan Anak Kandung dan Anak Tiri

Perbezaannya terletak pada satu perkara sahaja, iaitu nasab.

Menurut Kamus Dewan Edisi Keempat, tiri merujuk kepada anak, bapa atau ibu yang tidak ada perhubungan darah, iaitu bukan anak, bapa atau ibu sendiri. Kamus Pelajar Edisi Kedua terbitan Dewan Bahasa dan Pustaka memperincikannya. Anak tiri ialah anak kepada suami atau isteri hasil daripada perkahwinannya yang terdahulu, bukan darah daging sendiri.¹ Maknanya anak tiri bukan anak kandung kepada ibu atau bapa tirinya, jadi tiada pertalian nasab yang menghubungkan mereka.

Anak kandung pula ialah anak lelaki atau perempuan yang dilahirkan hasil perkahwinan yang sah. Dalam pewarisan, dia berhak menerima bahagian daripada harta ibu dan bapanya mengikut faraid, tanpa dibezakan mengikut siapa ibu atau bapa yang satu lagi.

Al-Quran sendiri menggunakan perkataan yang menunjukkan pertalian ini.²

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Allah perintahkan kamu mengenai (pembahagian harta pusaka untuk) anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua orang anak perempuan.”

Perkataan awladikum bermaksud anak-anak kamu, iaitu anak yang bernasab kepada si mati. Dalam susunan waris, nasab terbahagi kepada tiga jihat sahaja, iaitu usul seperti ibu bapa dan datuk nenek, furu’ seperti anak dan cucu, serta hawasyi seperti adik-beradik dan bapa saudara. Anak tiri tidak berada dalam mana-mana satu pun daripada tiga jihat itu.³

Perkara ini diterangkan dengan lebih penuh dalam kategori waris harta pusaka serta rukun, syarat dan sebab pewarisan.

Apa maksud keluarga tiri?

Kamus tidak memberi entri khusus bagi keluarga tiri, tetapi maknanya terbit daripada perkataan tiri itu sendiri. Keluarga tiri ialah ahli keluarga yang terhubung melalui perkahwinan seorang ibu atau bapa, bukan melalui darah. Ahlinya ialah bapa tiri, ibu tiri dan anak tiri.¹

Dalam faraid, satu ujian sahaja menentukan siapa yang mewarisi dalam keluarga tiri, iaitu sama ada dia mempunyai nasab dengan si mati ataupun ikatan perkahwinan secara terus dengannya.⁴ Ujian itu menghasilkan empat kedudukan.

Pertama, suami dan isteri dalam keluarga itu saling mewarisi kerana nikah antara mereka. Kedua, bapa tiri dan anak tiri tidak saling mewarisi. Ibu tiri dan anak tiri juga tidak.

Ketiga, adik-beradik yang berkongsi salah seorang ibu bapa, iaitu saudara seibu dan saudara sebapa, termasuk dalam senarai waris faraid kerana mereka bernasab dengan si mati.⁵ Mereka tetap boleh terdinding oleh waris yang lebih hampir, seperti yang diterangkan dalam hijab waris yang terdinding.

Keempat ialah anak bapa tiri daripada isteri lain dan anak ibu tiri daripada suami lain yang tidak berkongsi ibu mahupun bapa dengan anda. Mereka bukan waris anda dan anda juga bukan waris mereka.

Hak Pewarisan dalam Islam

Kedudukan kedua-duanya boleh diringkaskan begini. Anak kandung mempunyai hak pewarisan secara langsung daripada ibu dan bapanya mengikut ketetapan faraid. Anak tiri pula tiada hak pewarisan terhadap ibu atau bapa tirinya dan tiada apa-apa muafakat keluarga yang boleh mengubah kedudukan itu menjadi pewarisan.

Bolehkah anak tiri mendapat harta pusaka?

Anak tiri tidak mendapat harta pusaka ibu atau bapa tirinya melalui faraid. Sebab pewarisan hanya tiga, iaitu nikah, wala’ dan nasab.⁴ Anak tiri tidak memiliki satu pun daripadanya dengan ibu atau bapa tirinya.

Nikah memang satu sebab pewarisan, tetapi ia hanya mewariskan antara suami dengan isteri itu sendiri. Ulama faraid mentakrifkannya sebagai akad perkahwinan yang sah, yang dengannya kedua-dua suami isteri saling mewarisi.⁴

عقد الزوجية الصحيح، فيتوارث به الزوجان ولو لم يحصل بينهما لقاء

“Akad perkahwinan yang sah, yang dengannya kedua-dua suami isteri saling mewarisi walaupun mereka belum pernah bersama.”

Perkahwinan ibu dengan bapa tiri hanya menjadikan ibu dan bapa tiri itu waris antara satu sama lain. Ia tidak menjadikan anak-anak mereka daripada perkahwinan terdahulu waris kepada pasangan baharu itu. Nasab pula tiada, kerana anak tiri tidak termasuk dalam usul, furu’ mahupun hawasyi bapa atau ibu tirinya.³

Faraid anak tiri lelaki sama dengan anak tiri perempuan

Jantina tidak mengubah apa-apa. Anak tiri lelaki tidak menjadi ‘asabah (waris yang mengambil baki) kepada bapa atau ibu tirinya dan anak tiri perempuan tidak mendapat kadar tetap. Kedua-duanya terkeluar atas sebab yang sama, iaitu tiada nikah, wala’ mahupun nasab antara mereka dengan si mati.⁴³

Ini berbeza dengan anak lelaki kandung, yang menerima dua kali ganda bahagian anak perempuan kandung.² Nisbah itu hanya terpakai antara anak yang bernasab kepada si mati.

Harta yang sampai melalui ibu atau bapa kandung

Walaupun anak tiri tidak mewarisi terus daripada bapa tirinya, harta bapa tiri itu boleh sampai kepadanya melalui jalan lain. Jika ibunya masih isteri kepada bapa tiri itu ketika dia meninggal, ibunya mewarisi bahagian isteri.⁶ Bahagian itu menjadi harta ibunya sendiri. Apabila ibunya pula meninggal, anak itu mewarisinya sebagai anak kandung dan harta yang asalnya daripada bapa tiri termasuk di dalamnya.

Begitu juga sebaliknya. Bapa kandung yang mewarisi daripada isterinya, iaitu ibu tiri kepada anak itu, meninggalkan bahagian itu sebagai hartanya sendiri kepada semua anak kandungnya.

Jalan yang sah bagi anak tiri

Ketiadaan hak pewarisan tidak bermakna anak tiri tidak boleh diberi apa-apa. Dua jalan terbuka dan kedua-duanya sah.

Jalan pertama ialah hibah semasa hidup. Harta yang dihibahkan menjadi milik penerima apabila dia menerimanya dengan izin pemberi.¹⁴ Selepas itu harta tersebut bukan lagi sebahagian harta pusaka apabila pemberi meninggal dunia kelak.

Jalan kedua ialah wasiat. Di sinilah satu perincian yang kerap terlepas pandang. Syarat sah wasiat ada tiga, iaitu ia tidak boleh dibuat kepada waris, tidak boleh melebihi satu pertiga harta, kecuali waris mengizinkannya.⁷

يشترط لصحة الوصية ألا تكون لوارث، وأن تكون بقدر الثلث فأقل، إلا أن يجيزها الورثة

“Disyaratkan bagi sah sesuatu wasiat bahawa ia bukan kepada waris dan bahawa kadarnya satu pertiga atau kurang, kecuali waris mengizinkannya.”

Oleh sebab anak tiri BUKAN waris, syarat pertama itu langsung tidak mengenainya. Wasiat kepada anak tiri sah tanpa perlu keizinan waris yang lain dan yang tinggal hanyalah had satu pertiga daripada harta. Justeru bapa tiri ataupun ibu tiri yang ingin memastikan anak tirinya mendapat sesuatu memang mempunyai jalan yang sah untuk berbuat demikian, asalkan ia dirancang semasa hidup.

Kedudukan wasiat yang melebihi satu pertiga ataupun yang dibantah waris dihuraikan dalam artikel ahli waris tidak setuju dengan wasiat, apa hukumnya. Perbahasan penuh tentang kedudukan wasiat dalam turutan hak ke atas harta pusaka ada dalam hak-hak wajib harta pusaka.

Hukum faraid untuk ibu tiri

Kedudukan ibu tiri ialah kebalikan anak tiri. Dia waris kepada bapa, kerana dia isteri bapa. Dia bukan waris kepada anak tirinya dan anak tirinya bukan waris kepadanya.

Bahagian faraid ibu tiri daripada harta bapa

Apabila bapa meninggal, ibu tiri mewarisi sebagai isteri. Kadarnya 1/8 jika bapa meninggalkan anak dan 1/4 jika bapa tidak meninggalkan anak.⁶

وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم

“Dan bagi mereka (isteri-isteri) pula satu perempat dari harta yang kamu tinggalkan, jika kamu tidak mempunyai anak. Tetapi kalau kamu mempunyai anak maka bahagian mereka (isteri-isteri kamu) ialah satu perlapan dari harta yang kamu tinggalkan”

Anak yang dikira di sini ialah anak bapa daripada mana-mana isteri. Ulama faraid menyatakan isteri hanya mendapat 1/4 apabila suami tiada keturunan yang mewarisi, sama ada keturunan itu daripadanya ataupun daripada isteri lain.⁸ Maka jika bapa meninggalkan anak daripada perkahwinan pertama sahaja, ibu tiri tetap mendapat 1/8 walaupun dia sendiri tiada anak dengan bapa.

Jika bapa meninggalkan lebih daripada seorang isteri, kadar 1/8 atau 1/4 itu dikongsi sama rata antara mereka, kerana kadar itu disebut bagi isteri ataupun isteri-isteri.⁸ Contoh pengiraannya ada dalam berapa bahagian faraid isteri kedua dan anak-anaknya.

Ibu tiri yang sudah diceraikan dengan talak bain, ataupun dengan talak raj’i yang iddahnya sudah tamat, tidak lagi mewarisi. Isteri yang masih dalam iddah talak raj’i pula tetap mewarisi.⁹

Ibu tiri tidak mewarisi anak tirinya

Apabila anak tiri meninggal dunia, ibu tiri tidak mendapat apa-apa daripadanya. Hubungan nikah yang menjadikannya waris hanya antara dia dengan suaminya.⁴ Kedudukan ibu dalam faraid hanya milik ibu kandung, kerana ibu termasuk dalam usul nasab.³

Apabila ibu tiri meninggal dunia

Harta ibu tiri diwarisi oleh warisnya sendiri, iaitu anak kandungnya, ibu bapanya, suaminya dan seterusnya. Anak tiri tidak termasuk dalam kalangan mereka.⁴³

Suaminya, iaitu bapa kepada anak tiri itu, mewarisi jika dia masih suaminya ketika itu. Kadarnya 1/2 jika ibu tiri tidak meninggalkan anak dan 1/4 jika dia meninggalkan anak, sama ada anak itu daripada suaminya ataupun daripada suami terdahulu.⁶¹⁰ Siapa lagi yang mewarisi apabila isteri meninggal tanpa anak dihuraikan dalam artikel suami atau isteri meninggal tanpa anak, siapa waris.

Ambil contoh seorang ibu tiri yang meninggal dunia meninggalkan suaminya, seorang anak lelaki kandung daripada perkahwinan terdahulu dan dua anak tiri. Ibu bapanya sudah tiada. Harta bersih RM80,000.

Suami mengambil 1/4 kerana ibu tiri meninggalkan anak, walaupun anak itu bukan anaknya.¹⁰ Anak lelaki kandung mengambil baki 3 sebagai ’asabah. Dua anak tiri tidak disenaraikan kerana mereka bukan waris. RM20,000 yang diterima suami itu kemudiannya menjadi hartanya sendiri. Apabila dia pula meninggal, ia diwarisi oleh anak-anaknya, termasuk dua anak tadi.

Bapa tiri dalam faraid dan hukum mahram

Apa maksud bapa tiri?

Bapa tiri (ayah tiri) ialah suami kepada ibu yang bukan bapa sendiri. Itulah takrif Kamus Pelajar terbitan Dewan Bahasa dan Pustaka, yang mentakrifkan ibu tiri pula sebagai isteri bapa yang bukan ibu sendiri.¹

Bapa tiri tidak mewarisi anak tiri dan sebaliknya

Apabila bapa tiri meninggal, anak tirinya tidak mendapat bahagian faraid. Apabila anak tiri meninggal, bapa tirinya juga tidak mendapat apa-apa. Sebabnya sama seperti anak tiri dengan ibu tiri, iaitu nikah hanya mewariskan antara suami dengan isteri itu sendiri dan tiada nasab antara bapa tiri dengan anak tirinya.⁴³

Bapa tiri yang mahu meninggalkan sesuatu untuk anak tirinya boleh berbuat demikian melalui hibah semasa hidup ataupun wasiat hingga satu pertiga, seperti dalam jalan yang sah bagi anak tiri. Hartanya juga boleh sampai kepada anak tiri melalui ibu kandung anak itu, seperti yang diterangkan dalam harta yang sampai melalui ibu atau bapa kandung.

Jalan yang sama terbuka ke arah sebaliknya. Jika anak tiri meninggal dan ibunya mewarisi bahagian ibu, bahagian itu menjadi harta ibunya. Apabila ibu itu pula meninggal ketika masih isteri kepada bapa tiri, bapa tiri mewarisi bahagian suami daripada harta isterinya.⁶

Adakah bapa tiri mahram kepada anak tiri perempuan?

Ya, dengan satu syarat, iaitu bapa tiri itu sudah bersetubuh dengan ibu anak tersebut. Al-Quran menyenaraikan anak tiri perempuan dalam kalangan perempuan yang haram dikahwini, lalu mengecualikan keadaan apabila ibunya belum dicampuri.¹¹

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ ... وَرَبَـٰٓئِبُكُمُ ٱلَّـٰتِى فِى حُجُورِكُم مِّن نِّسَآئِكُمُ ٱلَّـٰتِى دَخَلْتُم بِهِنَّ فَإِن لَّمْ تَكُونُوا۟ دَخَلْتُم بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ

“Diharamkan kepada kamu berkahwin dengan (perempuan-perempuan yang berikut) ... anak-anak tiri yang dalam pemuliharaan kamu dari isteri-isteri yang kamu telah campuri; tetapi kalau kamu belum campuri mereka (isteri kamu) itu (dan kamu telahpun menceraikan mereka), maka tiadalah salah kamu (berkahwin dengannya).”

Mazhab Syafi’i meletakkan syarat itu sahaja. Imam an-Nawawi dalam Minhaj al-Talibin menyebut anak perempuan kepada isteri haram dikahwini jika isteri itu sudah disetubuhi.¹²

Sebutan “dalam pemuliharaan kamu” dalam ayat itu bukan syarat. Al-Khatib al-Syirbini menjelaskan bahawa ia disebut kerana itulah keadaan yang biasa, jadi ia tiada mafhum.¹³ Anak tiri perempuan yang tidak pernah tinggal bersama bapa tirinya tetap mahram kepadanya, asalkan bapa tiri itu sudah bersetubuh dengan ibunya.

Ibu tiri pula mahram kepada anak tiri lelaki sebaik sahaja akad nikahnya dengan bapa, walaupun bapa belum bersetubuh dengannya.¹³

Mahram bukan sebab pewarisan. Bapa tiri yang menjadi mahram kepada anak tiri perempuannya tetap tidak mewarisinya, kerana sebab pewarisan hanya nikah, wala’ dan nasab.⁴

Kesimpulan

Memahami perbezaan antara anak kandung dengan anak tiri bukan perkara kecil dalam pengurusan pusaka. Tersalah mengenal pasti status seorang anak bermakna hak waris dinafikan ataupun harta diserahkan kepada orang yang tidak berhak dan kedua-duanya membawa kepada pertikaian.

Dua perkara memadai untuk dipegang. Pewarisan mengikut nasab kepada si mati, jadi setiap anak kandung mewarisi tanpa mengira daripada perkahwinan yang keberapa. Anak tiri pula tidak mewarisi, tetapi boleh diberi melalui hibah semasa hidup ataupun wasiat sehingga satu pertiga. Ibu tiri mewarisi daripada bapa sebagai isteri, tetapi dia dan anak tirinya tidak saling mewarisi. Begitu juga bapa tiri dengan anak tirinya. Dalam keluarga tiri, hanya pasangan suami isteri dan mereka yang bernasab dengan si mati yang mewarisi.

Bagi keluarga yang mempunyai anak daripada lebih daripada satu perkahwinan, perancangan awal jauh lebih murah daripada pertikaian kemudian. Khidmat nasihat boleh didapati melalui halaman rundingan.

Wallahu a’lam.