Cara Kira Faraid bagi Wang Tunai dan Simpanan Bank

Pendahuluan

Antara soalan yang paling kerap ditanya selepas kematian ialah bagaimana wang dalam akaun bank si mati hendak dibahagi. Wang ialah harta yang paling mudah dibahagi kerana ia tidak perlu dijual dan boleh dipecah sehingga ke sen yang terakhir. Yang menyukarkan biasanya bukan pembahagiannya, tetapi tertib langkahnya.

Artikel ini menerangkan langkah itu satu persatu, iaitu apa yang dikira sebagai wang pusaka, apa yang ditolak dahulu, cara mengira bahagian setiap waris dan cara wang itu benar-benar dikeluarkan. Tiga contoh kiraan dalam ringgit diberi, termasuk satu kes apabila kadar waris melebihi harta.

Soal sama ada wang tunai, e-wallet dan aset digital itu harta pusaka, serta cara mencari rekodnya, dihuraikan dalam artikel wang tunai, e-wallet dan aset digital sebagai harta pusaka.

Apa yang dikira sebagai wang pusaka?

Wang tunai di rumah, baki akaun simpanan dan akaun semasa serta simpanan tetap si mati semuanya harta alih. Sejak 15 Julai 2024, Akta Harta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955 meliputi pusaka yang terdiri daripada apa-apa harta sehingga lima juta ringgit, termasuk pusaka yang hanya ada harta alih.⁹ Jadi pusaka yang terdiri daripada wang semata-mata pun boleh diuruskan di Pejabat Pusaka Kecil.

Simpanan yang mempunyai penama, seperti KWSP, ada peraturannya sendiri yang menentukan sama ada wang itu masuk ke dalam pusaka. Perkara itu dihuraikan dalam artikel isu penamaan KWSP. Khairat kematian yang dibayar oleh agensi pula dihuraikan dalam senarai khairat kematian. Artikel ini hanya mengira wang yang memang milik si mati.

Apa yang perlu ditolak sebelum faraid?

Wang dalam akaun si mati belum lagi wang waris. Al-Quran menyebut dengan jelas bahawa pembahagian berlaku hanya selepas wasiat dan hutang diselesaikan.¹

مِنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٖ يُوصِي بِهَآ أَوۡ دَيۡنٍ

“(Pembahagian itu) ialah sesudah diselesaikan wasiat yang telah diwasiatkan oleh si mati, dan sesudah dibayarkan hutangnya.”

Para ulama menyusun hak yang dikeluarkan daripada harta itu kepada lima peringkat mengikut turutan.³ Pertama, kos pengurusan jenazah. Kedua, hutang yang terikat pada harta itu sendiri seperti hutang bercagar. Ketiga, hutang yang lain, termasuk hutang sesama manusia dan hutang dengan Allah seperti zakat yang belum dibayar. Keempat, wasiat kepada bukan waris yang tidak melebihi satu pertiga daripada baki, kecuali dengan izin waris. Kelima, barulah faraid. Huraian penuh setiap peringkat ada dalam artikel lima hak yang perlu diselesaikan sebelum faraid dan hutang dengan Allah yang wajib dilunaskan.

Maka angka yang dibahagi secara faraid ialah baki bersih selepas keempat-empat peringkat itu, bukan jumlah dalam penyata bank.

Bagaimana bahagian setiap waris dikira?

Pengiraan faraid sebenarnya dua kerja sahaja, iaitu mencari asal masalah dan mentashihkannya apabila perlu. Bagi wang, satu langkah lagi ditambah di hujung, iaitu menukar saham kepada ringgit.

Langkah pertama, kenal pasti waris dan kadar mereka. Tentukan siapa yang mewarisi dan siapa yang terdinding, kemudian tulis kadar setiap waris berkadar tetap seperti 1/8 bagi isteri apabila ada anak.²

Langkah kedua, cari asal masalah. Asal masalah ialah nombor terkecil yang boleh mengeluarkan semua kadar tanpa pecahan.⁴ Bagi kadar 1/8 dan 1/6, nombor itu 24.

Langkah ketiga, kira saham dan baki. Bahagikan asal masalah dengan penyebut setiap kadar, kemudian darab dengan pengangkanya. Apa yang tinggal selepas waris berkadar tetap ialah baki untuk ’asabah (waris yang mengambil baki).

Langkah keempat, tashih jika baki tidak boleh dibahagi. Apabila baki tidak boleh dibahagi sama rata kepada waris yang berkongsinya, seluruh asal masalah didarab supaya setiap orang mendapat nombor bulat.⁵

Langkah kelima, tukar saham kepada ringgit. Bahagikan wang bersih dengan asal masalah yang terakhir untuk mendapat nilai satu saham, kemudian darab dengan saham setiap waris.

Dua keadaan mengubah langkah ini. Apabila jumlah kadar melebihi asal masalah, asal itu dinaikkan kepada jumlah kadar, dan ini dinamakan ’aul.⁶ Apabila kadar tidak menghabiskan harta dan tiada ’asabah, baki dikembalikan kepada waris berkadar tetap selain suami atau isteri, dan ini dinamakan radd.⁷ Huraian lengkap ketujuh-tujuh langkah ada dalam artikel tujuh langkah pengiraan faraid.

Tiga contoh kiraan dalam ringgit

Ketiga-tiga contoh di bawah menggunakan wang bersih, iaitu baki selepas kos jenazah, hutang dan wasiat diselesaikan.

Contoh pertama, simpanan suami yang meninggalkan anak

Seorang suami meninggal dengan baki akaun RM100,000. Kos pengurusan jenazah RM2,500 dan baki kad kredit RM1,500 dibayar dahulu, jadi wang bersih untuk dibahagi ialah RM96,000. Dia meninggalkan isteri, ibu, bapa, seorang anak lelaki dan dua anak perempuan.

Isteri mendapat 1/8 kerana ada anak, manakala ibu dan bapa masing-masing mendapat 1/6.² Bapa hanya mengambil kadar tetap kerana ada anak lelaki.⁸ Anak-anak mengambil baki dengan nisbah dua banding satu.

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَـٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Allah perintahkan kamu mengenai (pembahagian harta pusaka untuk) anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua orang anak perempuan.”

Asal masalah ialah 24 kerana ia nombor terkecil yang memuatkan 1/8 dan 1/6. Isteri, ibu dan bapa mengambil 11 daripadanya, jadi baki untuk anak-anak ialah 13. Anak lelaki dikira dua bahagian dan setiap anak perempuan satu, jadi baki itu perlu dibahagi kepada empat. Nombor 13 tidak boleh dibahagi empat, maka seluruh jadual didarab 4. Asal masalah menjadi 96 dan baki menjadi 52, iaitu 26 bagi anak lelaki dan 13 bagi setiap anak perempuan.

Nilai satu saham ialah RM96,000 dibahagi 96, iaitu RM1,000. Jumlah semua bahagian ialah RM96,000, sama dengan wang bersih.

Bagaimana jika nilainya tidak bulat?

Kebanyakan baki akaun tidak sebulat itu. Andaikan wang bersih keluarga yang sama ialah RM100,000. Nilai satu saham menjadi RM100,000 dibahagi 96, iaitu RM1,041.666 berulang. Isteri mendapat RM12,500.00, ibu dan bapa masing-masing RM16,666.67, anak lelaki RM27,083.33 dan setiap anak perempuan RM13,541.67.

Apabila setiap bahagian dibundarkan kepada sen yang terdekat, jumlahnya menjadi RM100,000.01, iaitu terlebih satu sen. Cara yang mudah ialah mengurangkan satu sen daripada salah seorang waris yang bahagiannya dibundarkan ke atas, dengan persetujuan waris, supaya jumlahnya tepat sama dengan wang yang ada. Ini nasihat amali bagi kiraan wang, bukan hukum yang tersendiri.

Contoh kedua, isteri yang meninggalkan seorang anak perempuan

Seorang isteri meninggal dengan wang bersih RM90,000 selepas semua hak diselesaikan. Dia meninggalkan suami, seorang anak perempuan dan bapa.

Suami mendapat 1/4 kerana ada anak dan anak perempuan tunggal mendapat 1/2.² Bapa pula mengambil 1/6 sebagai kadar tetap, kemudian mengambil baki juga, kerana keturunan yang ada hanyalah perempuan.⁸

Asal masalah ialah 12. Suami mengambil 3, anak perempuan 6 dan bapa 2 sebagai kadar tetap, jadi bakinya 1. Baki itu juga pergi kepada bapa, menjadikan bahagiannya 3. Nilai satu saham ialah RM90,000 dibahagi 12, iaitu RM7,500, dan jumlah ketiga-tiga bahagian ialah RM90,000.

Contoh ketiga, apabila kadar melebihi harta

Seorang isteri meninggal dengan wang bersih RM150,000. Dia meninggalkan suami, dua anak perempuan, ibu dan bapa.

Suami mendapat 1/4, dua anak perempuan berkongsi 2/3, manakala ibu dan bapa masing-masing 1/6. Jumlah kadar itu melebihi satu, jadi ini kes ’aul. Bapa hanya mengambil kadar tetapnya kerana kadar sudah menghabiskan harta dan tiada baki untuknya.⁸

Asal masalah ialah 12, tetapi saham yang perlu dikeluarkan berjumlah 3 + 8 + 2 + 2, iaitu 15. Maka asal masalah dinaikkan kepada 15.⁶ Setiap saham kekal, cuma kini ia dikira daripada 15. Nilai satu saham ialah RM150,000 dibahagi 15, iaitu RM10,000. Kedua-dua anak perempuan berkongsi 8 saham, iaitu 4 seorang.

Kesan ’aul dikongsi oleh semua waris. Tanpanya, suami sepatutnya mendapat satu perempat, iaitu RM37,500, tetapi dia kini mendapat 3 daripada 15, iaitu RM30,000. Setiap waris lain berkurang dengan kadar yang sama.

Bagaimana wang itu benar-benar dikeluarkan?

Kiraan di atas belum memindahkan sesen pun daripada akaun si mati. Wang itu dikeluarkan melalui laluan rasmi, dan pilihannya bergantung kepada nilai dan jenis harta.

Pembahagian ringkas di Pejabat Pusaka Kecil. Sejak 15 Julai 2024, petisyen yang hanya mengandungi harta alih dan tidak melebihi RM600,000 boleh dimohon untuk pembahagian ringkas di bawah seksyen 8B Akta 98, dan petisyen itu tidak dibicarakan.¹⁰ Pusaka yang hanya terdiri daripada wang biasanya berada dalam laluan ini. Butirannya ada dalam artikel pembahagian ringkas harta alih di bawah seksyen 8B.

Amanah Raya Berhad. Akta Perbadanan Amanah Raya 1995 membenarkan Amanah Raya mentadbir harta alih yang tidak melebihi RM600,000, dengan syarat tiada sesiapa yang berhak memohon probet dan tiada petisyen surat kuasa mentadbir yang belum selesai.¹¹ Hubungan antara laluan ini dengan Pejabat Pusaka Kecil dan Mahkamah Tinggi dihuraikan dalam artikel hubungan antara Pejabat Pusaka Kecil, Mahkamah Tinggi Sivil dan Amanah Raya Berhad.

Pejabat Pusaka Kecil seperti biasa, atau Mahkamah Tinggi. Apabila wang itu bercampur dengan tanah atau harta lain, ia dibahagi bersama dalam satu perintah pembahagian. Pusaka yang melebihi lima juta ringgit pula diuruskan di Mahkamah Tinggi.⁹

Sebelum memohon, kira dahulu bahagian setiap waris menggunakan kalkulator di efaraid.com, kemudian semak hasilnya dengan langkah dalam artikel ini.

Kesimpulan

Wang pusaka dibahagi dalam tertib yang tetap. Tolak dahulu kos jenazah, hutang dan wasiat. Kemudian cari asal masalah, kira saham setiap waris, tashih atau ’aul apabila perlu, dan akhirnya darab saham dengan nilai satu saham. Kerana wang boleh dipecah sehingga ke sen, beza kecil akibat pembundaran diselaraskan supaya jumlahnya sama dengan wang yang ada. Kiraan itu pula hanya menjadi kenyataan melalui perintah rasmi, dan bagi pusaka wang semata-mata yang tidak melebihi RM600,000 laluannya biasanya pembahagian ringkas di Pejabat Pusaka Kecil.