Wang Tunai, E-Wallet dan Aset Digital sebagai Harta Pusaka

Pendahuluan

Dahulu senarai harta pusaka boleh disiapkan dengan membuka almari dokumen. Geran tanah, buku akaun, sijil saham dan hak milik kenderaan semuanya kertas yang boleh dipegang.

Hari ini sebahagian besar harta seseorang tidak berbentuk kertas langsung. Ada baki dalam e-wallet, ada akaun pelaburan dalam telefon, ada mata wang kripto dalam dompet digital. Masih ada juga wang tunai dalam almari di rumah.

Kekeliruan yang biasa ialah menyangka harta jenis ini berada di luar sistem pusaka. Ia tidak. Yang sukar bukan statusnya, tetapi mendapatkan rekod yang membuktikan kewujudan dan nilainya. Cara mengesan harta arwah yang lain, seperti akaun bank, simpanan dan saham, dihuraikan dalam artikel cara mengesan harta peninggalan arwah.

Apa yang undang-undang kira sebagai harta?

Mulakan dengan asasnya, kerana asas ini baru berubah.

Sebelum 15 Julai 2024, sesuatu pusaka hanya layak menjadi pusaka kecil apabila ia terdiri keseluruhannya atau sebahagiannya daripada harta tak alih. Akta A1643 menggantikan perkataan itu dengan perkataan apa-apa harta, lalu menaikkan ambangnya daripada dua juta kepada lima juta ringgit.¹

Kesannya besar bagi artikel ini. Pusaka yang terdiri daripada harta alih semata-mata, contohnya wang tunai bersama baki e-wallet bersama kripto tanpa sebidang tanah pun, kini layak dibicarakan di Pejabat Pusaka Kecil. Jika pusaka itu terdiri daripada harta alih sahaja dan nilai keseluruhannya tidak melebihi enam ratus ribu ringgit, pemohon boleh memohon perintah pembahagian ringkas. Petisyen yang mendapat perintah itu tidak dibicarakan.⁹ Takrif harta yang dimasukkan ke dalam akta itu pula ringkas sahaja, iaitu harta tak alih atau harta alih ataupun kedua-duanya.¹

Satu jenis harta alih yang jarang disenaraikan keluarga ialah hak cipta, kerana ia terus menghasilkan royalti selepas kematian. Kedudukannya dihuraikan dalam royalti lagu Almarhum S. Sudarmaji sebagai harta pusaka.

Dari sudut hukum pula, nilai kecil tidak menggugurkan hak sesiapa.

لِّلرِّجَالِ نَصِيبٞ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٞ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنۡهُ أَوۡ كَثُرَۚ نَصِيبٗا مَّفۡرُوضٗا

“Orang-orang lelaki ada bahagian pusaka dari peninggalan ibu bapa dan kerabat, dan orang-orang perempuan pula ada bahagian pusaka dari peninggalan ibu bapa dan kerabat, sama ada sedikit atau banyak dari harta yang ditinggalkan itu; iaitu bahagian yang telah diwajibkan (dan ditentukan oleh Allah).”

Frasa sama ada sedikit daripadanya ataupun banyak itu yang terpakai di sini.² Baki empat puluh ringgit dalam e-wallet bukan jumlah yang boleh diabaikan atas alasan ia kecil. Ia tetap hak waris.

Wang tunai di rumah dan cara ia dibuktikan

Wang tunai dalam almari ialah harta alih seperti yang lain. Masalahnya ia tiada penyata, tiada nombor akaun dan tiada institusi yang boleh mengesahkan jumlahnya. Selepas jumlahnya dibuktikan, cara membahagikannya ditunjukkan dalam artikel cara kira faraid bagi wang tunai dan simpanan bank.

Di sinilah orang biasanya mencadangkan akuan bersumpah. Sebenarnya Akta 98 sudah memberikan sesuatu yang jauh lebih berkuasa kepada Pegawai Pembahagian Pusaka.

Seksyen 11A(1) memberi pegawai semua kuasa Mahkamah Majistret dalam bidang kuasa sivilnya untuk memanggil serta memeriksa saksi, untuk mengambil sumpah atau ikrar serta untuk memaksa pengemukaan dan penyerahan dokumen.³ Seksyen 11A(2) pula menjadikan sesiapa yang dipanggil itu terikat di sisi undang-undang mengikut seksyen 174 dan 175 Kanun Keseksaan.³

Maka cara membuktikan wang tunai bukan dengan dokumen yang dibawa masuk, tetapi dengan keterangan yang diberi atas sumpah di hadapan pegawai. Subseksyen 12(1) menghendaki keterangan semua saksi direkodkan secara bertulis dan membenarkan pemeriksaan balas oleh sesiapa yang menuntut kepentingan dalam pusaka itu, manakala subseksyen 12(2) membenarkan pegawai memeriksa sesiapa yang pada pandangannya mampu memberi keterangan yang relevan.³

Ertinya pertikaian tentang wang tunai memang sudah ada tempatnya, iaitu perbicaraan itu sendiri.

Satu perkara praktikal perlu dijangka. Skrin kemasukan harta alih dalam sistem MyLAND meminta jenis harta alih daripada senarai pilihan, berserta nama harta dan nombor rujukan. Contoh yang dipaparkan manual rasminya ialah wang simpanan di sebuah bank berserta nombor akaun.⁴ Wang tunai tiada nombor rujukan, jadi butiran itu perlu dijelaskan semasa perbicaraan dan bukan diselesaikan pada skrin borang.

E-wallet ialah wang elektronik yang ada pengeluarnya

Baki e-wallet bukan wang yang terapung entah di mana. Ia wang elektronik yang dikeluarkan oleh sebuah syarikat yang diluluskan Bank Negara Malaysia di bawah Akta Perkhidmatan Kewangan 2013 ataupun Akta Perkhidmatan Kewangan Islam 2013.⁵

Maka ada pihak yang memegang rekod itu. Pihak itu sebuah syarikat yang dikawal selia. Hakikat ini yang mengubah cara waris sepatutnya bergerak.

Namun ada satu jurang yang nyata. Ia disahkan dengan membaca dokumen dasarnya sendiri. Dokumen Dasar Wang Elektronik Bank Negara, semakan Januari 2025, tidak menyebut kematian langsung. Carian ke atas teks penuhnya memulangkan sifar bagi perkataan kematian, si mati dan harta pusaka, sedangkan istilah wang elektronik itu sendiri muncul lebih seratus kali.⁵

Jadi ketiadaan mekanisme pewarisan itu benar. Cuma sebabnya bukan kerana e-wallet tidak dikawal selia, tetapi kerana peraturan yang mengawal seliannya senyap tentang kematian.

Kerana peraturan senyap, yang bercakap ialah Akta 98. Pegawai boleh memanggil wakil pengeluar e-wallet itu sebagai saksi dan memaksanya mengemukakan rekod baki, kerana itulah kuasa yang diberi seksyen 11A.³ Ini jalan yang berlainan sama sekali daripada waris merayu di kaunter khidmat pelanggan.

Baki yang tidak dituntut akhirnya berpindah

Ada satu jaring keselamatan yang jarang disebut, iaitu Akta Wang Tak Dituntut 1965.

Akaun si mati yang tidak dikendalikan sesiapa lama-kelamaan menjadi wang tak dituntut di bawah akta itu.

Subseksyen 10(2) mewajibkan syarikat yang memegangnya melupuskan daftar dan wang itu kepada Pendaftar Wang Tak Dituntut setiap tahun, tidak lewat daripada hari terakhir bulan Mac.⁶ Takrif syarikat dalam akta itu merujuk kepada syarikat mengikut Akta Syarikat, jadi ia meliputi syarikat pengeluar wang elektronik sebagaimana ia meliputi bank.⁶

Subseksyen 13(1) pula menetapkan Pendaftar hendaklah membenarkan pembayaran kepada penuntut apabila dia berpuas hati bahawa penuntut itu pemilik wang tersebut.⁶

Maka wang itu tidak lenyap. Ia hanya berpindah tempat. Waris yang memegang perintah pembahagian boleh menuntutnya di tempat baharu itu. Cara menyemak dan menuntutnya dihuraikan dalam artikel wang tidak dituntut milik arwah.

Kripto bukan kawasan tanpa undang-undang

Bahagian ini yang paling kerap ditulis salah.

Sejak 15 Januari 2019, mata wang digital dan token digital sudah ditetapkan sebagai sekuriti bagi maksud undang-undang sekuriti Malaysia, melalui satu perintah yang dibuat di bawah seksyen 5 Akta Pasaran Modal dan Perkhidmatan 2007.⁷

Penetapan itu bersyarat. Bagi mata wang digital, tiga syarat mesti dipenuhi serentak. Ia didagangkan pada suatu tempat atau kemudahan yang tawaran untuk menjual, membeli ataupun menukarnya kerap dibuat atau diterima. Seseorang mengharapkan pulangan daripada dagangan, penukaran atau penebusannya ataupun daripada kenaikan nilainya. Dan ia bukan terbitan atau jaminan mana-mana badan kerajaan atau bank pusat yang ditentukan Suruhanjaya Sekuriti.⁷

Setakat Oktober 2026, Suruhanjaya Sekuriti menyenaraikan lima pengendali bursa aset digital berdaftar, iaitu HATA Digital, Luno Malaysia, MX Global, SINEGY DAX dan Kinetic DAX.⁸ Senarai ini boleh berubah, jadi semak senarai rasmi Suruhanjaya Sekuriti sebelum bergantung kepadanya. Halaman rasmi yang sama menyatakan entiti yang tidak diluluskan Suruhanjaya dikehendaki menghentikan semua aktivitinya serta memulangkan dana dan aset pelabur.⁸

Garis pemisah sebenar ialah siapa yang menyimpan

Perhatikan syarat pertama tadi, iaitu didagangkan pada suatu kemudahan. Di situlah garis pemisah yang menentukan nasib waris.

Kripto yang disimpan dalam akaun sebuah bursa berdaftar berada dalam jagaan sebuah syarikat yang dikawal selia. Garis panduan Suruhanjaya Sekuriti mewajibkan penjaga aset digital mengasingkan aset pelanggan daripada asetnya sendiri.⁸ Ada rekod, ada alamat pejabat dan ada pihak yang boleh dipanggil sebagai saksi di bawah seksyen 11A Akta 98.³

Kripto yang disimpan sendiri dalam dompet peribadi pula berlainan sama sekali. Tiada sesiapa yang memegang rekodnya selain si mati. Kalau kunci peribadinya tidak diketahui sesiapa, maka tiada perintah mahkamah, tiada kuasa memaksa dan tiada saksi yang dapat membukanya. Aset itu kekal wujud pada rangkaian tetapi tidak dapat dicapai oleh sesiapa, selama-lamanya.

Itulah sebabnya perancangan bagi kripto bukan soal undang-undang, tetapi soal rekod yang ditinggalkan semasa hidup.

Peraturannya senyap tentang kematian

Satu lagi dapatan perlu dinyatakan, kerana ia mengesahkan kebimbangan yang memang berasas.

Garis Panduan Aset Digital Suruhanjaya Sekuriti dicari sepenuhnya. Perkataan kematian, si mati, harta pusaka, pewarisan dan pindah milik atas kematian tidak wujud di dalamnya walau sekali pun, sedangkan istilah aset digital muncul lebih seratus kali dan istilah penjaga muncul lebih seratus kali.⁸

Jadi kedudukannya boleh dinyatakan dengan satu ayat. Asetnya dikawal selia, tetapi peralihannya selepas kematian tidak.

Kedudukan ini sama dengan apa yang berlaku pada sekuriti tersenarai. Perbandingannya berguna kerana laluan bagi akaun CDS sudah lebih matang. Huraiannya ada dalam cara menguruskan akaun sekuriti CDS.

Tarikh nilaian bukan tarikh kematian

Satu perkara teknikal perlu diperbetulkan, kerana ia menentukan sama ada sesuatu pusaka layak dibicarakan di Pejabat Pusaka Kecil ataupun tidak.

Nilai aset yang turun naik seperti kripto tidak dikira mengikut harga pada hari kematian bagi maksud ambang pusaka kecil. Subseksyen 3(3) Akta 98 menyatakan nilai harta dalam sesuatu pusaka disifatkan sebagai nilainya pada tarikh petisyen difailkan.¹

Bezanya boleh besar. Satu pusaka yang bernilai empat juta ringgit pada hari kematian boleh melebihi lima juta ringgit apabila petisyen difailkan lapan bulan kemudian, lalu terkeluar daripada bidang kuasa pusaka kecil.

Perlu dinyatakan dengan jujur bahawa subseksyen itu sendiri menghadkan skopnya, iaitu bagi maksud seksyen ini. Ia menentukan ambang, bukan menetapkan kaedah penilaian bagi setiap tujuan. Pecahan faraid pula tidak terjejas langsung, kerana bahagian setiap waris ditetapkan pada saat kematian dan yang berubah hanyalah nilai ringgit bagi bahagian itu.

Apa yang boleh disediakan semasa hidup?

Kerana masalahnya masalah rekod, penyelesaiannya juga rekod.

Yang paling berguna ialah satu senarai kewujudan aset, iaitu nama platform atau pengeluar, jenis aset yang ada di situ dan cara menghubungi pihak tersebut. Senarai itu memberitahu waris ke mana hendak bertanya. Itu sahaja sudah menyelesaikan sebahagian besar masalah.

Satu peringatan penting perlu dibuat di sini. Jangan simpan kata laluan ataupun kunci peribadi dalam senarai itu. Dokumen perancangan harta akhirnya dibaca pihak ketiga dan sebahagiannya menjadi lampiran fail rasmi, jadi meletakkan kunci di dalamnya membuka risiko yang lebih besar daripada masalah yang hendak diselesaikan. Senarai itu menunjukkan di mana, bukan bagaimana masuk.

Dokumen lain yang perlu disediakan bagi fail pewarisan dihuraikan dalam persediaan dokumen wajib dalam fail pewarisan.

Dua perkara lagi wajar dicadangkan pada peringkat dasar. Perlu dinyatakan dengan jelas bahawa kedua-duanya cadangan dan bukan perkara yang sedang berjalan. Pertama, satu modul pengisytiharan aset digital dalam sistem permohonan pusaka kecil, supaya aset jenis ini ada tempatnya sendiri pada borang. Kedua, satu piawaian bersama antara Bank Negara Malaysia dengan Suruhanjaya Sekuriti tentang cara pengeluar dan bursa mengesahkan baki kepada waris yang memegang perintah pembahagian.

Aset yang disimpan sendiri perlu diputuskan lebih awal

Bahagian di atas menyelesaikan masalah bagi aset yang ada penyimpannya. Ada satu jenis aset yang tidak diselesaikan oleh senarai mana pun, iaitu mata wang kripto yang disimpan sendiri dalam dompet peribadi.

Mulakan dengan menyatakan kedudukannya dengan jujur. Kalau kunci peribadi ataupun frasa benih dompet itu tidak diketahui sesiapa selain si mati, maka tiada perintah pembahagian, tiada kuasa memaksa dan tiada saksi yang dapat membukanya. Aset itu tetap kekal wujud pada rangkaian dan ia tetap hak waris di sisi hukum, cuma tiada sesiapa yang dapat mencapainya.

Perhatikan bezanya dengan harta beku biasa. Tanah yang belum dituntut masih boleh dituntut sepuluh tahun kemudian, kerana rekod hak miliknya ada pada kerajaan. Dompet kripto yang kuncinya hilang pula tiada pendaftar, tiada salinan dan tiada pihak yang boleh mengeluarkan semula kuncinya. Ia hilang untuk selamanya.

Maka keputusan tentangnya mesti dibuat semasa hidup. Ada tiga pilihan yang masing-masing membawa harganya sendiri.

Pilihan pertama ialah memindahkannya kepada bursa berdaftar. Aset yang dipegang dalam akaun salah satu bursa yang berdaftar dengan Suruhanjaya Sekuriti mempunyai pihak yang menyimpan rekodnya, mempunyai alamat pejabat dan boleh dipanggil sebagai saksi di bawah seksyen 11A Akta 98.³ Harganya pula ialah jagaan itu berpindah kepada pihak ketiga, jadi pemilik menukar satu risiko dengan satu risiko yang lain.

Pilihan kedua ialah mengasingkan kunci daripada dokumen pusaka. Kunci itu disimpan dalam sampul bermeterai ataupun peti simpanan selamat. Apa yang ditulis dalam fail pewarisan hanyalah tempat sampul itu berada. Dengan cara itu dokumen yang dibaca pihak ketiga tidak membawa kuncinya, sedangkan waris tetap tahu ke mana hendak pergi. Cara yang sama sudah diputuskan bagi kata laluan akaun lain dalam persediaan dokumen wajib dalam fail pewarisan.

Pilihan ketiga ialah memberitahu seorang yang benar-benar dipercayai semasa hidup. Ini yang paling mudah dilaksanakan dan paling bergantung kepada manusia. Sesiapa yang diberitahu boleh mencapai aset itu pada bila-bila masa, termasuk semasa pemiliknya masih hidup, jadi pilihan ini memindahkan keseluruhan masalah kepada soal amanah orang itu.

Yang tidak disarankan pula ialah menulis kunci itu di dalam wasiat. Wasiat dibawa ke Mahkamah Tinggi untuk probet dan salinannya menjadi sebahagian rekod, jadi kunci di dalamnya bukan lagi rahsia. Kunci disimpan berasingan, manakala wasiat menyebut kewujudan aset itu sahaja.

Laman ini tidak memberi nasihat pelaburan, jadi pilihan antara ketiga-tiga jalan itu terpulang kepada pemilik aset. Yang boleh dinyatakan dengan pasti hanyalah satu perkara. Tidak memilih apa-apa pun satu pilihan juga. Kesannya ialah harta itu tidak sampai kepada waris walaupun mereka berhak ke atasnya.²

Kesimpulan

Wang tunai, e-wallet dan aset digital semuanya harta pusaka. Sejak 15 Julai 2024, pusaka yang terdiri daripada harta alih semata-mata pun layak dibicarakan sebagai pusaka kecil.

Kripto bukan pula berada di luar undang-undang. Ia sudah ditetapkan sebagai sekuriti sejak 2019. Setakat Oktober 2026 ada lima bursa berdaftar di Malaysia yang memegang rekod pelanggannya.

Yang benar-benar tidak ada ialah peruntukan tentang kematian. Garis panduan Suruhanjaya Sekuriti dan dokumen dasar Bank Negara kedua-duanya senyap mengenainya. Sementara jurang itu belum ditutup, yang bercakap ialah kuasa Pegawai Pembahagian Pusaka untuk memanggil saksi dan memaksa pengemukaan dokumen, serta Akta Wang Tak Dituntut bagi baki yang sudah lama tidak disentuh.

Bagi aset yang disimpan sendiri tanpa perantara, tiada satu pun daripada semua itu membantu. Yang tinggal hanyalah rekod yang ditinggalkan semasa hidup. Itu bukan kerja undang-undang tetapi kerja pemiliknya sendiri.