Isu Emas Pusaka Peninggalan Arwah

Pendahuluan

Emas selalu menjadi punca pertikaian selepas kematian dan puncanya satu tanggapan yang mudah. Ramai menyangka emas itu barang perempuan, jadi emas arwah menjadi hak waris perempuan sahaja.

Tanggapan itu tidak ada asasnya dalam faraid. Emas ialah harta dan harta yang ditinggalkan si mati ialah pusaka.

Artikel ini menjelaskan kedudukan emas dalam faraid, membezakan tiga keadaan yang sebenarnya berlaku dalam keluarga iaitu pinjam, wasiat dan hibah, kemudian menunjukkan cara membahagikannya. Di hujungnya ada satu perubahan undang-undang pada tahun 2024 yang mengubah terus cara emas diuruskan.

Soalan

Adakah emas peninggalan arwah menjadi hak waris perempuan sahaja, memandangkan lelaki haram memakai emas?

Jawapan ringkas

Tidak. Emas ialah harta pusaka dan ia dibahagikan mengikut faraid kepada semua waris yang berhak, lelaki mahupun perempuan.

Larangan ke atas lelaki ialah larangan memakai, bukan larangan memiliki. Waris lelaki yang tidak memakainya tetap berhak menerima bahagiannya, lalu menjualnya ataupun menyimpannya sesuka hatinya.

Emas tetap harta pusaka

Dalam Islam, harta ialah segala yang menjadi milik seseorang semasa hidupnya. Apabila berlaku kematian, harta itu bertukar menjadi pusaka lalu wajib diuruskan mengikut hukum pusaka Islam.

Al-Quran menutup soalan ini dengan satu ayat yang tidak boleh ditakwil kepada satu jantina.¹

لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ ٱلْوَٰلِدَانِ وَٱلْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ ٱلْوَٰلِدَانِ وَٱلْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا

“Bagi lelaki ada bahagian daripada apa yang ditinggalkan oleh kedua ibu bapa dan kaum kerabat dan bagi perempuan pula ada bahagian daripada apa yang ditinggalkan oleh kedua ibu bapa dan kaum kerabat, sama ada sedikit ataupun banyak, iaitu bahagian yang telah ditetapkan.”

Ayat itu menyebut bahagian yang telah ditetapkan. Ia tidak memberi ruang untuk mana-mana jenis harta dikeluarkan daripada kiraan atas alasan ia lebih sesuai bagi satu pihak.

Perlu diingatkan juga bahawa faraid bukan sekadar kiraan setengah, sepertiga dan seterusnya. Faraid mencakupi seluruh urusan harta pusaka, bermula dengan kos pengurusan jenazah, kemudian penyelesaian hutang, kemudian wasiat, barulah pengagihan kepada waris.²

Haram memakai bukan haram memiliki

Di sinilah letaknya kekeliruan yang sebenar.

إِنَّ هَذَيْنِ حَرَامٌ عَلَى ذُكُورِ أُمَّتِي حِلٌّ لِإِنَاثِهِمْ

“Sesungguhnya kedua-dua ini haram atas lelaki umatku dan halal bagi wanita mereka.”

Hadis ini daripada Ali bin Abi Talib RA, iaitu Nabi SAW mengambil sutera lalu meletakkannya di sebelah tangan dan mengambil emas lalu meletakkannya di sebelah tangan yang lain, kemudian menyebut kedua-duanya haram atas lelaki umatnya.³

Para ulama menjelaskan maksud haram dalam hadis ini dengan tepat. Yang dimaksudkan ialah penggunaan secara memakai. Adapun menggunakan emas sebagai mata wang, membelanjakannya dan menjualnya, kesemuanya harus bagi semua orang.³

Maka waris lelaki berhak menerima bahagiannya daripada emas arwah. Dia tidak boleh memakainya, tetapi dia boleh memilikinya, menjualnya ataupun menerima nilainya dalam bentuk tunai.

Tindakan sesetengah waris yang menganggap emas sebagai hak mutlak mereka kerana merekalah yang boleh memakainya adalah tidak benar.

Isu pinjam emas

“Mak bagi saya guna sebelum dia meninggal lagi.”

Keizinan memakai bukan pemindahan milik. Seseorang yang diberi keizinan oleh arwah untuk memakai emas semasa hayatnya tidak menjadi pemilik emas itu selepas kematian.

Kedudukannya ialah pinjaman, iaitu ’ariyah dan hukum barang pinjaman dinyatakan dalam hadis yang sama yang membincangkan wasiat.

الْعَارِيَةُ مُؤَدَّاةٌ وَالْمِنْحَةُ مَرْدُودَةٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ

“Barang pinjaman itu wajib dipulangkan, pemberian pinjam pakai itu wajib dikembalikan dan hutang itu wajib dijelaskan.”

Maka emas itu tetap dikira harta pusaka lalu wajib dikembalikan kepada pengurusan pusaka.⁹ Waris yang lain mempunyai hak ke atasnya.

Perkara ini kerap menimbulkan rasa tidak senang, kerana orang yang memegang emas itu memang benar-benar diizinkan oleh arwah. Tetapi izin memakai semasa hayat dan pemilikan selepas kematian ialah dua perkara yang berlainan sama sekali.

Isu wasiat emas

“Nanti mak tiada nanti, adik ambillah emas ini.”

Pesanan seperti ini sangat biasa. Ibu bapa berpesan kepada seorang anak supaya mengambil emas tertentu selepas kematian mereka.

Perhatikan bahawa pemberian itu diikat dengan kematian. Itulah takrif wasiat. Maka hukum wasiat terpakai ke atasnya, bukan hukum hibah.

إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَلَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ

“Sesungguhnya Allah telah memberikan kepada setiap yang berhak akan haknya, maka tiada wasiat bagi waris.”

Al-Khattabi menjelaskan bahawa wasiat kepada waris terbatal kerana ia memakan hak waris yang lain dan kerana itulah apabila waris yang lain membenarkannya maka ia menjadi sah.⁴

Jadi kaedahnya begini. Wasiat kepada waris tidak sah kecuali mendapat persetujuan semua waris yang lain selepas kematian. Sekiranya ada seorang sahaja yang tidak bersetuju, wasiat itu terbatal pada bahagiannya lalu emas itu kembali kepada pembahagian faraid.

Untuk mengelakkan pertikaian, ibu bapa yang benar-benar ingin memberikan emas kepada anak tertentu digalakkan menggunakan hibah semasa hayat, bukan pesanan yang diikat dengan kematian.

Isu hibah emas

“Mak hibahkan gelang ini kepada adik.”

Hibah ialah pemberian secara sukarela yang berlaku semasa pemberi masih hidup.

Sekiranya seorang ibu telah menghibahkan emasnya kepada anak sebelum meninggal dunia, dan pemindahan milik benar-benar berlaku, maka emas itu menjadi milik penerima. Ia bukan lagi harta pusaka lalu waris yang lain tidak berhak menuntutnya.

Syarat penerimaan itu bukan perkara kecil. Hibah yang hanya disebut dengan mulut sedangkan barangnya masih dipakai dan disimpan oleh pemberi sehingga dia meninggal dunia, akan dipersoalkan sama ada ia benar-benar hibah ataupun sekadar niat yang belum sempurna.

Ada satu lagi perkara yang wajar diketahui.

لَيْسَ لَنَا مَثَلُ السَّوْءِ الَّذِي يَعُودُ فِي هِبَتِهِ كَالْكَلْبِ يَرْجِعُ فِي قَيْئِهِ

“Bukanlah bagi kita perumpamaan yang buruk itu, iaitu orang yang menarik balik hibahnya seperti anjing yang kembali kepada muntahnya.”

Ibn Hajar menyebut bahawa jumhur ulama mengharamkan penarikan balik hibah selepas ia diterima, kecuali hibah ibu bapa kepada anaknya.⁵ Pengecualian itu sangat berkaitan di sini, kerana hibah emas dalam keluarga hampir selalu hibah ibu kepada anak. Maknanya selagi ibu masih hidup, dia masih boleh menariknya balik.

Cara membahagikan emas pusaka

Emas menimbulkan masalah yang praktikal. Ia bukan wang yang boleh dipecahkan mengikut nisbah dan memotong sebentuk rantai kepada tiga bahagian hanya akan memusnahkan nilainya.

Ada tiga jalan keluar yang lazim.

Pertama, jual lalu bahagikan tunai. Emas dijual kepada kedai ataupun kepada pembeli lain, kemudian hasilnya dibahagikan kepada waris mengikut bahagian masing-masing. Ini yang paling mudah dan paling jelas.

Kedua, seorang waris menebus bahagian waris yang lain. Kaedah ini dipakai apabila ada waris yang mahukan emas itu sendiri sedangkan yang lain mahukan tunai.

Contohnya si mati meninggalkan seorang anak lelaki dan seorang anak perempuan sahaja. Mereka mewarisi secara asobah dengan nisbah dua kepada satu, jadi anak lelaki dua pertiga manakala anak perempuan satu pertiga.² Sekiranya emas itu bernilai RM9,000, hak anak perempuan RM3,000 manakala hak anak lelaki RM6,000.

Maka anak perempuan boleh memiliki kesemua emas itu dengan membayar RM6,000 kepada abangnya.

Ketiga, waris melepaskan haknya kepada waris yang lain. Sekiranya seorang waris benar-benar rela, tiada halangan untuk dia menyerahkan bahagiannya kepada waris yang lain.

Contohnya si mati meninggalkan seorang anak perempuan dan seorang cucu lelaki daripada anak lelaki. Anak perempuan mendapat separuh manakala cucu lelaki mendapat baki separuh secara asobah. Sekiranya cucu itu menyatakan hasratnya melepaskan hak kepada emak saudaranya, emas itu menjadi milik anak perempuan sepenuhnya.

Satu amaran perlu diberikan di sini. Pelepasan seperti ini bukan bermakna cucu itu tidak pernah mewarisi. Bahagiannya berpindah kepadanya sebaik sahaja kematian berlaku, jadi apa yang berlaku sebenarnya ialah dia menyerahkan harta miliknya sendiri kepada orang lain. Ia perlu didokumenkan dengan betul dan caranya dihuraikan dalam artikel cara betul lepaskan hak faraid.

Contoh kiraan yang lengkap

Dua contoh di atas sengaja dipermudah, iaitu ia menganggap tiada pasangan dan tiada ibu bapa yang masih hidup. Keluarga sebenar jarang sesederhana itu.

Ambil satu kes yang lebih lengkap. Seorang isteri meninggal dunia dan meninggalkan emas bernilai RM100,000. Warisnya ialah bapa, ibu, suami, seorang anak lelaki dan dua orang anak perempuan.

Suami mendapat seperempat kerana si mati ada anak. Ibu mendapat seperenam dan bapa juga mendapat seperenam sebagai fardu, kerana kehadiran anak lelaki menghalang bapa daripada mengambil baki.² Selepas itu baki dibahagikan antara anak dengan nisbah dua kepada satu.

Waris	Bahagian	Nilai
Bapa	8/48	RM16,666.67
Ibu	8/48	RM16,666.67
Suami	12/48	RM25,000.00
Anak lelaki	10/48	RM20,833.33
Anak perempuan pertama	5/48	RM10,416.67
Anak perempuan kedua	5/48	RM10,416.67

Perhatikan bahawa tiga daripada enam waris di situ lelaki. Bapa, suami dan anak lelaki kesemuanya haram memakai emas itu, tetapi kesemuanya berhak memilikinya. Hak mereka wajib diberikan.

Gunakan kalkulator faraid untuk mengira bahagian bagi susunan waris yang lain.

Emas yang masih tergadai pada masa kematian pula mempunyai persoalannya yang tersendiri dan ia dihuraikan dalam hukum jual beli barang kemas dalam gadaian. Beza antara pemberian semasa hidup dengan pemberian yang diikat dengan kematian pula dihuraikan dalam perbezaan waktu faraid, wasiat dan hibah. Harta lain yang menimbulkan masalah yang sama kerana tidak boleh dipecah ialah kenderaan dan ia dihuraikan dalam cara pembahagian kereta secara faraid.

Kedudukan di sisi undang-undang

Ada satu soalan yang timbul sebaik sahaja keluarga bersetuju tentang hukumnya. Di mana hendak difailkan?

Dahulu jawapannya menyusahkan. Takrif harta pusaka kecil dalam Akta 98 menghendaki pusaka itu terdiri sama ada keseluruhan ataupun sebahagiannya daripada harta tak alih.⁶ Maknanya pusaka yang terdiri daripada emas semata-mata, tanpa sebarang tanah ataupun rumah, tidak layak dibawa ke Pejabat Pusaka Kecil. Keluarga terpaksa pergi ke Amanah Raya Berhad ataupun ke Mahkamah Tinggi.

Kedudukan itu sudah berubah.

Akta A1643 berkuat kuasa pada 15 Julai 2024. Seksyen 5 akta itu memotong perkataan harta tak alih daripada takrif tersebut lalu menggantikannya dengan apa-apa harta, serta menaikkan had nilainya kepada lima juta ringgit.⁷

Maka pusaka yang terdiri daripada emas semata-mata kini boleh difailkan di Pejabat Pusaka Kecil seperti pusaka yang lain.

Ada satu lagi peruntukan yang lebih memudahkan. Seksyen 8b yang baharu memperkenalkan pembahagian ringkas. Apabila sesuatu petisyen mengandungi harta alih sahaja dan nilainya tidak melebihi enam ratus ribu ringgit, Pegawai Pembahagian Pusaka boleh membuat perintah pembahagian secara ringkas dan petisyen itu tidak perlu dibicarakan.⁷

Emas keluarga yang biasa hampir selalu berada di bawah had itu. Maknanya urusannya boleh selesai tanpa perbicaraan.

Perlu ditegaskan bahawa kemudahan ini tidak mengubah hukum pembahagiannya. Bahagian setiap waris tetap ditentukan oleh faraid. Yang berubah hanyalah pintu masuk dan kelajuan urusannya.

Kesimpulan

Emas pusaka bukan hak mutlak waris perempuan. Ia harta pusaka yang dibahagikan mengikut faraid kepada semua waris yang berhak.

Waris lelaki berhak ke atasnya walaupun mereka tidak boleh memakainya, kerana larangan itu larangan memakai dan bukan larangan memiliki.

Emas yang dipinjam semasa hayat arwah wajib dipulangkan. Pesanan yang diikat dengan kematian ialah wasiat dan wasiat kepada waris tidak sah tanpa persetujuan waris yang lain. Hanya hibah yang sempurna semasa hayat, iaitu yang benar-benar diserahkan dan diterima, mengeluarkan emas itu daripada harta pusaka.

Mengambil emas tanpa mengikut hukum yang sah bukan perkara ringan.

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَـٰطِلِ

“Wahai orang yang beriman, janganlah kamu memakan harta sesama kamu dengan cara yang batil.”

Emas itu kecil dan mudah disimpan dan itulah sebabnya ia paling mudah hilang daripada kiraan pusaka.⁸ Justeru senaraikan setiap bentuknya seawal mungkin, tentukan nilainya, kemudian bahagikan mengikut hak.

Allahu a’lam.

Cara barang kemas dinilai dan dibahagikan di Pejabat Pembahagian Pusaka pula dihuraikan dalam artikel barang kemas sebagai harta pusaka.