Bapa Tiri Tuntut Rumah dan Perniagaan Arwah Ibu

Pendahuluan

Seorang anak perempuan dari Sarawak menghantar soalan tentang harta arwah ibunya. Ibunya menghidap kanser dan dibenarkan mengeluarkan simpanan KWSP. Ketika wang itu keluar, ibu berkata dalam perbualan dan dalam WhatsApp bahawa wang itu milik mereka bertiga, iaitu ibu dan dua anak perempuannya. Atas cadangan keluarga, wang itu akhirnya digunakan untuk membina sebuah rumah di atas tanah nenek, iaitu ibu kepada arwah, dengan persetujuannya.

Ibu sudah bercerai dengan ayah kandung mereka, kemudian berkahwin semula. Bersama suami kedua, ibu membuka perniagaan cuci kereta dengan pegangan 60% bagi ibu dan 40% bagi suaminya. Sebahagian keuntungan perniagaan dan sebahagian wang biasiswa anak-anak turut digunakan untuk rumah itu, tanpa catatan. Suami kedua itu mempunyai seorang anak lelaki daripada perkahwinan terdahulu. Ibu tiada anak bersamanya.

Lapan bulan selepas berpindah ke rumah baharu, ibu meninggal dunia. Suami kedua tinggal di rumah itu dan mengusahakan perniagaan selama setahun. Dia tidak membayar bil elektrik, tidak memberi bahagian keuntungan kepada anak-anak dan meninggalkan tunggakan sewa premis. Dia kemudian pulang ke negara asalnya dan menyerahkan kunci premis kepada nenek sambil berkata dia tidak mahu tahu lagi tentang perniagaan itu. Dua beradik itu menyambung perniagaan selama setahun sambil belajar, menyelesaikan sewa dan hutang kereta, kemudian tidak menyambung kontrak. Kini bapa tiri mereka menuntut bahagian dalam rumah dan perniagaan.

Kes keluarga ini menyentuh beberapa soalan sekali gus. Artikel ini menjawabnya satu per satu. Ia bermula dengan siapa waris, kemudian harta mana yang benar-benar milik arwah. Akhir sekali ialah hutang serta kira-kira yang perlu diselesaikan sebelum apa-apa dibahagi.

Siapa waris ibu dan berapa bahagiannya?

Bapa tiri memang waris

Suami arwah ketika dia meninggal dunia ialah waris. Kerana arwah meninggalkan anak, bahagian suami ialah satu perempat.¹ Syarat ini terpakai walaupun anak itu bukan anaknya sendiri.³

وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَٰجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ

“Dan bagi kamu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh isteri-isteri kamu jika mereka tidak mempunyai anak. Tetapi jika mereka mempunyai anak maka kamu beroleh satu perempat dari harta yang mereka tinggalkan”

Perbuatannya selepas kematian itu, seperti tidak membayar bil dan meninggalkan hutang, tidak menggugurkan haknya sebagai waris. Penghalang pewarisan hanya tiga, iaitu perhambaan, membunuh si mati dan berlainan agama.⁸ Hutang dan kesalahannya diselesaikan melalui kira-kira, seperti dihuraikan di bawah, bukan dengan menafikan bahagiannya.

Ayah kandung mereka pula bukan waris, kerana dia sudah bercerai dengan ibu sebelum ibu meninggal. Anak lelaki bapa tiri juga bukan waris arwah, kerana dia anak tiri. Beza kedudukan kedua-duanya diterangkan dalam artikel perbezaan anak kandung dan anak tiri.

Nenek juga waris dan ini sering terlepas

Nenek dalam kes ini ialah ibu kepada arwah. Ibu si mati menerima satu perenam apabila si mati mempunyai anak.²⁴ Dua anak perempuan pula menerima dua pertiga bersama.²⁵

فَإِن كُنَّ نِسَآءً فَوْقَ ٱثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ ۖ وَإِن كَانَتْ وَٰحِدَةً فَلَهَا ٱلنِّصْفُ ۚ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَٰحِدٍ مِّنْهُمَا ٱلسُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُۥ وَلَدٌ

“Tetapi jika anak-anak perempuan itu lebih dari dua, maka bahagian mereka ialah dua pertiga dari harta yang ditinggalkan oleh si mati. Dan jika anak perempuan itu seorang sahaja, maka bahagiannya ialah satu perdua (separuh) harta itu. Dan bagi ibu bapa (si mati), tiap-tiap seorang dari keduanya: satu perenam dari harta yang ditinggalkan oleh si mati, jika si mati itu mempunyai anak.”

Ini penting bagi keluarga ini kerana nenek ialah tuan tanah tempat rumah itu berdiri dan dia juga seorang waris. Sebarang persetujuan tentang rumah dan perniagaan perlu melibatkan dia, bukan hanya anak-anak dan bapa tiri.

Pengiraannya, dengan ’aul

Satu perempat, satu perenam dan dua pertiga memerlukan asal masalah 12. Jumlah saham pula 13, iaitu melebihi asalnya. Keadaan ini dipanggil ’aul, iaitu saham ditambah dan setiap bahagian dikurangkan secara berkadar.⁶ Asal 12 memang boleh di-’aul kepada 13, 15 atau 17.⁷

Arwah juga meninggalkan tiga saudara lelaki dan dua saudara perempuan seibu sebapa. Bapa arwah tidak termasuk dalam senarai waris keluarga ini. Pembahagiannya seperti berikut.

Sebagai contoh, jika harta bersih selepas hutang ialah RM130,000, bapa tiri menerima RM30,000, nenek RM20,000 dan setiap anak perempuan RM40,000. Angka ini hanya ilustrasi.

Adik-beradik arwah tidak menerima apa-apa. Saudara lelaki seibu sebapa mewarisi sebagai ’asabah dan saudara perempuan yang bersama mereka turut menjadi ’asabah dengan sebab saudara lelaki itu.²² ’Asabah hanya mengambil baki selepas waris fardu dan gugur apabila bahagian fardu sudah menghabiskan harta.²¹ Dalam kes ini tiada baki langsung. Bahagian waris fardu sendiri pun sudah dikurangkan oleh ’aul.

Adakah wang KWSP itu sudah menjadi milik anak-anak?

Inilah soalan yang paling menentukan, kerana jika wang itu milik anak-anak, sebahagian besar rumah itu juga milik mereka dan bukan pusaka.

Dalam mazhab Syafi’i, harta yang dihibahkan tidak menjadi milik penerima kecuali selepas ia diterima dengan izin pemberi.¹⁰ Lafaz “wang ini milik kita bertiga” belum memindahkan milik. Akad hibah tidak mengikat dengan ijab dan qabul semata-mata. Pemberi masih berhak menguruskan harta itu selagi ia masih di tangannya.⁹

Menurut cerita keluarga ini, wang itu tidak pernah dipindah ke akaun anak-anak. Ibu sendiri yang memutuskan penggunaannya dan membina rumah dengannya. Maka wang itu kekal milik ibu dan rumah yang dibina dengannya juga milik ibu. Kata-kata ibu dalam WhatsApp menunjukkan niat baiknya, tetapi niat yang belum diserahkan tidak menjadikan harta itu milik anak-anak. Hal ini dihuraikan dalam artikel niat hibah tapi belum serah.

Keadaannya berbeza jika ada bukti wang itu pernah benar-benar diserahkan, contohnya dipindah ke akaun anak-anak, kemudian anak-anak sendiri yang menyerahkannya untuk membina rumah. Jika ada mana-mana pihak yang mahu menuntut wang itu sebagai hibah, perkara itu perlu dibuktikan, bukan sekadar didakwa. Pemberian ketika sakit yang membawa maut juga mempunyai hukumnya sendiri, seperti dalam artikel adakah kanser dikira maradhul maut.

Rumah di atas tanah nenek milik siapa?

Bangunan milik ibu, tanah milik nenek

Nenek membenarkan ibu membina rumah di atas tanahnya. Dalam fiqh, ini pinjaman tanah untuk membina, iaitu ’ariyah. Tanah kekal milik nenek, tetapi bangunan itu milik orang yang membinanya.

Mughni al-Muhtaj menerangkan kedudukan rumah yang dibina dengan izin seperti ini. Jika pemberi pinjam mahu tanahnya semula, dia tidak boleh merobohkan bangunan itu begitu sahaja, kerana bangunan itu dibina dengan hak. Dia boleh memilih salah satu daripada tiga. Pertama, membiarkan bangunan itu kekal dengan bayaran sewa tanah. Kedua, merobohkannya dan membayar kekurangan nilai bangunan akibat dirobohkan. Ketiga, memilikinya dengan membayar nilainya.¹¹

Maka bangunan rumah itu ialah harta pusaka ibu dan setiap waris, termasuk bapa tiri, berhak kepada bahagiannya daripada nilai bangunan. Tanah tidak termasuk, kerana ia milik nenek dan bukan milik arwah.

Dari sudut undang-undang tanah

Di sisi undang-undang tanah Sarawak, bangunan yang terpasang kekal termasuk dalam takrif tanah.¹³ Pada geran, rumah itu tidak tercatat sebagai harta ibu. Bapa tiri tidak boleh menuntut sebahagian tanah nenek dan dia juga tidak boleh menjual “bahagiannya” dalam rumah itu kepada orang lain seolah-olah rumah itu berdiri sendiri.

Hak waris terhadap bangunan itu ialah hak kepada nilainya dan cara paling munasabah untuk menyelesaikannya ialah melalui persetujuan. Kitab yang sama menyatakan tuan tanah dan pemilik bangunan masing-masing boleh menjual miliknya kepada pihak yang satu lagi.¹² Dua jalan yang lazim ialah nenek atau anak-anak membeli bahagian bapa tiri dalam bangunan itu pada nilai yang dipersetujui, ataupun tanah dan rumah dijual bersama dan harganya dibahagikan antara nenek dan waris arwah.¹²

Keadaan yang serupa, iaitu rumah dan tanah milik orang yang berlainan, dibincangkan dalam artikel hak milik tanah dan rumah atas tanah orang lain.

Wang perniagaan dan biasiswa yang masuk ke rumah

Keuntungan perniagaan yang digunakan untuk rumah perlu dilihat mengikut pemiliknya. Bahagian keuntungan ibu ialah hartanya sendiri dan ia sudah menjadi sebahagian rumah itu. Bahagian keuntungan bapa tiri pula boleh menjadi asas tuntutan harta sepencarian olehnya.

Di Sarawak, harta sepencarian boleh dibahagi selepas kematian salah seorang suami isteri, sebelum hibah, wasiat dan pusaka dibahagikan. Syaratnya pembahagian itu mengikut takat sumbangan kedua-dua pihak dan ia dibuat melalui perintah mahkamah.¹⁴ Syarat takat sumbangan itu penting dalam kes ini. Simpanan KWSP ibu dicarum semasa dia bekerja, sedangkan ibu berhenti kerja pada 2019 dan berkahwin dengan suami keduanya pada 2020. Maka sumbangan bapa tiri hanya boleh dikaitkan dengan bahagian yang datang daripada perniagaan bersama, bukan dengan wang KWSP yang menjadi modal utama rumah itu. Huraian lanjut ada dalam artikel harta sepencarian selepas kematian.

Wang biasiswa anak-anak pula bergantung pada niat ketika ia dibelanjakan. Barang yang dibeli dan disimpan sebagai milik mereka kekal milik mereka. Belanja yang diberi kepada ibu tanpa niat pinjaman ialah pemberian kepada ibu. Kerana tiada catatan, perkara ini lebih mudah diselesaikan melalui persetujuan semua waris daripada dituntut satu per satu.

Perniagaan cuci kereta selepas ibu meninggal

Perkongsian terbatal dengan kematian

Dalam mazhab Syafi’i, perkongsian terbatal dengan kematian salah seorang rakan kongsi. Waris yang dewasa kemudian memilih sama ada membahagikan harta perkongsian itu atau memulakan perkongsian baharu. Pilihan memulakan semula hanya ada jika si mati tiada hutang. Jika ada hutang, ia perlu dibayar dahulu.¹⁵

Maka sejak hari ibu meninggal, perniagaan itu bukan lagi perkongsian ibu dengan suaminya. Asetnya menjadi harta bersama. Sebanyak 40% milik bapa tiri dan 60% bahagian ibu menjadi pusaka yang dibahagikan kepada semua waris mengikut jadual di atas. Bapa tiri mendapat bahagian sendiri ditambah 3/13 daripada bahagian ibu.

Di sisi undang-undang, kedudukan perniagaan selepas kematian bergantung pada bentuk pendaftarannya. Perkara itu diterangkan dalam artikel apa jadi pada perniagaan apabila pemilik meninggal dunia dan aset perniagaan perkongsian tidak boleh dituntut secara langsung oleh waris.

Tahun pertama, apabila bapa tiri mengusahakannya

Harta yang dimiliki bersama, termasuk harta yang diwarisi, ialah syirkah al-milk. Setiap pemilik dikira orang asing terhadap bahagian pemilik yang lain.¹⁶ Seorang pemilik tidak boleh menggunakan bahagian orang lain tanpa izinnya. Jika dia menggunakannya dengan izin, ia dikira pinjaman. Jika tanpa izin, ia dikira ghasab, iaitu mengambil hak orang lain dan dia menanggung ganti jika harta itu rosak atau berkurang nilainya.¹⁷

Sepanjang tahun pertama, bapa tiri menggunakan aset yang 60% daripadanya milik waris arwah. Dia juga yang mengambil keuntungan dan dia yang meninggalkan tunggakan sewa premis. Jika anak-anak dan nenek tidak pernah mengizinkannya, dia berada dalam kedudukan orang yang menggunakan harta orang lain tanpa izin. Sekurang-kurangnya dia perlu menunjukkan kira-kira hasil dan belanja tempoh itu, kerana dia menguruskan harta yang sebahagian besarnya bukan miliknya.

Tahun kedua, apabila anak-anak mengusahakannya

Kaedah yang sama terpakai kepada anak-anak. Perbezaannya, bapa tiri sendiri menyerahkan kunci dan berkata dia tidak mahu tahu lagi tentang perniagaan itu. Itu izin yang jelas untuk menggunakan bahagiannya dalam aset tersebut. Maka penggunaan oleh anak-anak sepanjang tahun kedua dikira pinjaman, bukan ghasab.¹⁷ Hasil yang datang daripada kerja mereka sendiri, yang digunakan untuk membayar sewa, pekerja dan hutang, tidak menjadikan mereka berhutang kepada bapa tiri.

Kata-kata “tidak mahu tahu” itu bukan pelepasan hak milik. Bahagiannya dalam aset yang berbaki tetap miliknya. Maka wang yang diterima daripada penyewa baharu atas aset premis, serta deposit sewa apabila dipulangkan, dibahagikan mengikut pemilikan aset, iaitu 40% kepada bapa tiri dan 60% kepada pusaka arwah, selepas hutang perniagaan dibayar.

Hutang yang perlu diselesaikan dahulu

Turutan hak dalam harta pusaka

Harta pusaka tidak terus dibahagi. Turutannya ialah belanja pengurusan jenazah, hutang yang bercagar, hutang yang lain, wasiat dan barulah faraid.¹⁸ Bahagian bapa tiri, nenek dan anak-anak dikira daripada baki selepas semua itu.

Hutang ibu yang disebut dalam soalan ini termasuk baki bayaran perabot dan wang yang dipinjam daripada sepupunya. Kedua-duanya hutang arwah dan dibayar daripada harta pusaka, bukan daripada poket seorang waris. Janji seorang anak untuk membayar hutang ibunya ialah kebaikan, tetapi dari segi hukum hutang itu ditanggung harta pusaka dan dikongsi oleh semua waris mengikut bahagian masing-masing. Hutang kereta pula dihuraikan dalam artikel hutang kereta arwah, waris sambung bayar.

Wang anak-anak yang digunakan untuk membayar

Selepas ibu meninggal, anak-anak membayar ansuran kereta, bil dan sewa dengan wang mereka sendiri, sebahagiannya atas permintaan bapa tiri. Bolehkah wang itu dituntut kembali?

Kaedah dalam mazhab Syafi’i ialah orang yang membayar hutang orang lain tanpa izin tidak boleh menuntutnya kembali. Jika dia membayar dengan izin, dia boleh menuntutnya, dengan syarat pembayaran itu disaksikan.¹⁹ Maka bayaran yang dibuat atas permintaan bapa tiri lebih kukuh untuk dituntut. Resit, penyata bank dan mesej WhatsApp permintaan itu perlu disimpan.

Bil elektrik yang tertunggak sepanjang bapa tiri tinggal seorang di rumah itu ialah belanja penggunaannya sendiri selepas kematian ibu, bukan hutang ibu. Begitu juga tunggakan sewa premis bagi bulan-bulan dia mengusahakan perniagaan dan mengambil hasilnya. Jika anak-anak terpaksa membayarnya, jumlah itu ialah tuntutan mereka terhadap bapa tiri.

Apa yang patut dibuat keluarga ini?

Pertama, sediakan senarai bertulis. Satu lajur untuk harta arwah, iaitu nilai bangunan rumah, bahagian 60% dalam aset perniagaan, kereta, wang dalam akaun dan harta lain. Satu lajur untuk hutang arwah. Satu lajur lagi untuk tuntutan antara waris, iaitu apa yang dibayar anak-anak bagi pihak bapa tiri dan hasil perniagaan yang diambilnya sepanjang tahun pertama.

Kedua, pastikan senarai waris disahkan secara rasmi. Akta Harta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955 belum berkuat kuasa di Sarawak,²⁰ jadi prosedur di sana tidak sama dengan Pejabat Pembahagian Pusaka di Semenanjung. Keluarga ini wajar mendapatkan nasihat tentang saluran yang betul di Sarawak sebelum memfailkan apa-apa.

Ketiga, kira bersih antara dua pihak. Bahagian bapa tiri dalam rumah dan perniagaan ditolak dengan apa yang dia berhutang kepada anak-anak. Baki selepas itu barulah jumlah yang perlu dibayar kepadanya, ataupun yang perlu dia bayar.

Keempat, cuba selesaikan melalui persetujuan. Tawaran yang jelas, dengan angka dan bukti, untuk membeli bahagian bapa tiri dalam bangunan rumah dan aset perniagaan lebih mudah diterima daripada pertikaian di mahkamah. Jika dia menuntut harta sepencarian, tuntutan itu mesti melalui perintah mahkamah.¹⁴ Anak-anak dan nenek boleh mengemukakan bukti bahawa modal utama rumah datang daripada simpanan ibu sebelum perkahwinan itu.

Kesimpulan

Bapa tiri ialah waris dan dia berhak kepada 3/13 harta bersih arwah selepas ’aul. Nenek juga waris dan berhak kepada 2/13. Dua anak perempuan menerima 4/13 setiap seorang. Adik-beradik arwah tidak menerima apa-apa kerana tiada baki.

Wang KWSP yang belum diserahkan kepada anak-anak kekal milik ibu, jadi bangunan rumah yang dibina dengannya ialah harta pusaka. Tanah tetap milik nenek. Hak waris terhadap rumah itu ialah hak kepada nilai bangunannya.

Perkongsian perniagaan terbatal dengan kematian ibu. Bahagian 60% ibu menjadi pusaka dan 40% kekal milik bapa tiri. Sepanjang dua tahun selepas kematian, setiap pihak yang mengusahakan perniagaan itu perlu dikira hasil dan hutangnya. Hak bapa tiri tidak hilang kerana perbuatannya, tetapi tuntutannya juga tidak boleh dibuat tanpa menolak hutang dan belanja yang ditanggung anak-anak bagi pihaknya.