Bolehkah Ibu Mengubah Pemberian Bahagian Faraidnya?

Pendahuluan

Seorang pembaca menghantar soalan melalui WhatsApp. Pembahagian faraid keluarganya sudah selesai dan setiap waris tahu bahagian masing-masing. Selepas itu ibunya mengumumkan bahawa dia tidak mahu bahagian faraidnya dan mahu bahagian itu dibahagi sama rata kepada lima orang anaknya. Semua anak faham dan bersetuju.

Kini ibu itu mahu mengubah keputusannya. Bahagiannya hendak dibahagi sama rata kepada enam orang, iaitu lima anak tadi dan seorang kakak ipar mereka. Soalannya, bolehkah ibu berbuat begitu?

Jawapannya bergantung pada satu perkara yang sering terlepas pandang, iaitu sama ada bahagian itu sudah diserahkan kepada anak-anak atau baru diumumkan. Artikel ini menghuraikan kedua-dua keadaan, kemudian kedudukan menantu dan keadilan antara anak.

Soalan susulan pembaca yang sama, iaitu tentang tanah pusaka yang dijual sebelum wangnya dibahagi, dijawab dalam artikel lepas hak sebelum tanah pusaka dijual, bolehkah diubah.

Bahagian faraid ibu ialah hartanya sendiri

Sebaik sahaja faraid dikira, bahagian ibu ialah milik ibu. Apa yang dia lakukan dengan bahagian itu selepas itu bukan lagi urusan faraid. Ia urusan hartanya sendiri.

Maka apabila ibu berkata dia mahu bahagiannya diberi kepada anak-anak, dia sebenarnya sedang memberi hartanya sendiri. Pemberian tanpa balasan seperti ini ialah hibah, iaitu menyerahkan milik sesuatu harta kepada orang lain tanpa bayaran.⁴ Hukum yang terpakai kepadanya ialah hukum hibah, bukan hukum faraid.

Ini penting kerana faraid tidak boleh diubah oleh sesiapa, tetapi hibah ada peraturannya sendiri tentang bila ia mengikat dan bila ia boleh ditarik balik.

Pengumuman belum menjadikan hibah sempurna

Dalam mazhab Syafi’i, hibah tidak sempurna dengan lafaz sahaja. Harta yang dihibahkan belum menjadi milik penerima sehingga ia diterima dengan izin pemberi.² Penerimaan ini dipanggil qabd.

Kitab al-Fiqh al-Manhaji menjelaskan kesannya. Akad hibah tidak sempurna dan tidak mengikat dengan ijab dan qabul semata-mata. Ia kekal tidak mengikat di pihak pemberi. Pemberi berhak menarik balik serta menguruskan harta itu selagi ia masih di tangannya.¹

Jadi kalau ibu itu baru mengumumkan niatnya dan bahagian itu masih atas namanya, belum dipindah kepada anak-anak, maka dia boleh mengubahnya. Harta itu masih hartanya. Dia boleh membahagikannya kepada lima orang, enam orang atau tidak memberinya langsung.

Persetujuan anak-anak terhadap pengumuman pertama tidak mengubah kedudukan ini. Bersetuju menerima sesuatu yang belum diserahkan tidak menjadikan harta itu milik mereka.

Artikel niat hibah tapi belum serah menghuraikan bentuk serahan bagi jenis harta yang berlainan, termasuk tanah dan wang dalam akaun.

Bagaimana jika bahagian itu sudah diserahkan?

Keadaannya berbeza jika bahagian ibu sudah dipindah kepada lima anak itu, contohnya wang sudah dimasukkan ke akaun masing-masing atau nama mereka sudah didaftarkan pada geran.

Pada asalnya, hibah yang sudah diserahkan tidak boleh ditarik balik. Namun mazhab Syafi’i mengecualikan ibu bapa yang memberi kepada anak-anak sendiri. Kitab al-Fiqh al-Manhaji menyebut hadis yang menjadi asasnya.⁴¹¹

لَا يَحِلُّ لِرَجُلٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً أَوْ يَهَبَ هِبَةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلَّا الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ

“Tidak halal bagi seseorang memberi suatu pemberian atau menghibahkan suatu hibah lalu dia menarik balik pemberian itu, kecuali seorang bapa pada apa yang diberikannya kepada anaknya.”

Mughni al-Muhtaj menjelaskan bahawa hak ini bukan khusus bagi bapa. Ia terpakai kepada semua usul dari kedua-dua pihak, termasuk ibu. Hak itu wujud sama ada anak sudah menerima pemberian itu ataupun belum. Ia juga tidak memerlukan keputusan hakim.³

Adakah ibu sama dengan ayah dalam hal ini?

Lafaz hadis itu menyebut al-walid, iaitu bapa. Kerana itu ulama berbeza pendapat sama ada ibu termasuk di dalamnya.

Dalam mazhab Syafi’i, pandangan yang masyhur ialah ibu sama dengan ayah. Mughni al-Muhtaj memberi dua alasan. Perkataan al-walid boleh merangkumi semua usul. Kalau tidak pun, ibu serta datuk dan nenek tetap disamakan dengan bapa kerana mereka semua mempunyai hubungan kelahiran dengan anak itu, sama seperti dalam hukum nafkah. Pandangan kedua dalam mazhab yang sama mengehadkan hak ini kepada bapa sahaja, kerana hadis itu menyebut bapa.³⁹

Mazhab lain berbeza. Pandangan muktamad mazhab Hanbali memberi hak ini kepada bapa sahaja, walaupun zahir kata-kata al-Khiraqi menyamakan ibu dengan bapa. Mazhab Maliki menyamakan ibu dengan bapa dengan syarat anak itu bukan anak yatim.⁹

Mazhab Hanafi pula mengambil arah yang bertentangan. Pada asalnya, pemberi boleh menarik balik hibahnya dalam mazhab itu. Namun hibah kepada kerabat mahram, termasuk anak, tidak boleh ditarik balik langsung. Hubungan kekeluargaan itu sendiri dikira sebagai balasan bagi pemberian tersebut.¹⁰ Maka menurut mazhab Hanafi, ayah dan ibu sama-sama tidak boleh menarik balik pemberian kepada anak.

Bagi keluarga di Malaysia yang mengikut mazhab Syafi’i, ibu dan ayah sama kedudukannya. Ibu dalam soalan ini mempunyai hak yang sama seperti seorang ayah, termasuk syarat dan kemakruhan yang dihuraikan di bawah.

Bila hak menarik balik itu gugur?

Hak ini bergantung pada satu syarat, iaitu harta itu masih dalam kuasa anak.³ Mughni al-Muhtaj menghuraikan keadaan yang menggugurkannya dan keadaan yang tidak.

Harta yang sudah habis digunakan. Kitab itu memberi contoh benih yang sudah ditanam oleh anak. Ibu bapa tidak boleh menariknya balik kerana harta itu sudah habis digunakan.⁸ Halaman sebelumnya pula menyamakan keadaan ini dengan harta yang sudah musnah.³ Maka wang yang sudah dibelanjakan oleh anak, misalnya untuk membayar hutang atau membeli keperluan, tidak boleh dituntut semula.

Harta yang sudah keluar daripada milik anak. Jika anak sudah menjual, mewakafkan atau menghibahkannya kepada orang lain dan pemberian itu sudah diterima, hak ibu gugur. Jika hanya sebahagian yang dijual, ibu boleh menarik balik bakinya sahaja.⁴⁷ Harta yang sudah keluar kemudian kembali kepada anak, contohnya dibeli semula, juga tidak boleh ditarik balik menurut pandangan yang lebih sahih.⁸

Harta yang sudah dicagarkan. Mughni membezakan cagaran yang belum diserahkan kepada pemegang cagaran dengan cagaran yang sudah diserahkan. Yang pertama tidak menghalang. Yang kedua menghalang, kerana menarik balik harta itu akan membatalkan urusan anak dengan pihak lain.⁷ Menurut kaedah ini, tanah yang sudah dicagarkan kepada bank sebagai jaminan pinjaman berada dalam keadaan kedua.

Harta yang disewakan atau diusahakan. Keadaan ini tidak menggugurkan hak ibu, kerana harta itu masih wujud dan masih milik anak. Penyewa pula terus menyewa sehingga tamat tempohnya.⁷

Harta yang sudah bertambah nilainya. Tambahan yang melekat pada harta itu, seperti tanah yang sudah dibajak, ikut kembali kepada ibu. Hasil yang terpisah, seperti tuaian atau sewa yang sudah diterima, kekal milik anak. Jika anak menambah nilainya dengan kerjanya sendiri, anak menjadi rakan kongsi pada nilai tambahan itu. Kitab itu memberi contoh kain yang dicelup dan gandum yang dikisar.⁸

Boleh, tetapi makruh

Halaman yang sama dalam Mughni al-Muhtaj menambah satu perkara yang tepat mengenai keluarga ini. Makruh bagi ibu bapa menarik balik pemberian kepada anak-anak apabila pemberian itu sudah adil antara mereka, kecuali kerana maslahat.³

Pemberian pertama ibu itu memang adil, iaitu sama rata kepada lima orang. Menariknya balik semata-mata untuk menambah seorang penerima baharu bukan haram, tetapi ia termasuk perkara yang tidak digalakkan.

Jika menarik balik menyusahkan anak-anak

Hukum di atas menjawab sama ada ibu berhak menarik balik. Ia tidak bermakna setiap penarikan balik itu wajar dibuat.

Dari sudut amalan, menarik balik hartanah bukan perkara kecil. Tanah yang sudah didaftarkan atas nama lima orang anak perlu dipindah milik semula kepada ibu, kemudian dipindah sekali lagi kepada enam orang. Setiap pindahan ada kos dan dokumennya sendiri. Setiap pemilik berdaftar juga perlu terlibat. Jika ada anak yang sudah merancang kewangannya berdasarkan bahagian itu, kesannya kepada dia lebih besar daripada nilai yang hendak diberi kepada menantu.

Kalau tujuan ibu hanyalah untuk memberi menantu, ada jalan yang tidak memerlukan apa-apa ditarik balik. Pertama, ibu boleh memberi menantu daripada hartanya yang lain. Kedua, anak-anak sendiri boleh bersetuju memberi sebahagian daripada bahagian masing-masing kepada kakak ipar itu secara sukarela. Itu hibah daripada anak-anak, bukan penarikan balik oleh ibu. Jadi ia tidak termasuk perkara yang makruh tadi. Tanah juga tidak perlu dipindah dua kali.

Jika bahagian itu dilepaskan dalam perintah pembahagian

Ada satu keadaan lagi. Sesetengah ibu tidak menerima bahagiannya langsung. Dia terus melepaskannya semasa perbicaraan pusaka. Perintah pembahagian pula mencatatkan bahagian itu atas nama anak-anak. Cara ini dipanggil takharuj.

Kedudukan takharuj tidak sama dengan hibah biasa, seperti dihuraikan dalam artikel hukum minta kembali pelepasan hak pusaka. Kalau keadaan keluarga ini begitu, eloklah ia dirujuk dalam rundingan sebelum apa-apa diubah, kerana perintah yang sudah dikeluarkan juga melibatkan urusan rasmi dengan pejabat tanah.

Menantu boleh menerima, tetapi bukan sebagai waris

Kakak ipar itu, jika dia isteri kepada salah seorang anak, ialah menantu kepada ibu. Menantu bukan waris dalam faraid. Dia tidak boleh menerima bahagian pusaka arwah secara langsung.

Namun ibu tidak sedang membahagikan pusaka arwah. Dia sedang memberi hartanya sendiri. Hibah pula boleh diberi kepada sesiapa sahaja, waris ataupun bukan. Maka menantu boleh menerima pemberian itu sebagai hibah daripada ibu.

Kerana itu cara yang paling selamat ialah bahagian itu diterima dahulu oleh ibu sebagai pemilik, kemudian barulah ibu menyerahkannya kepada enam orang itu. Dengan susunan ini, setiap orang tahu bahawa yang diterimanya pemberian ibu, bukan bahagian pusaka.

Pemberian yang dibuat ketika pemberi sakit yang membawa maut pula mempunyai hukum yang lain, seperti dihuraikan dalam artikel adakah kanser dikira maradhul maut.

Keadilan antara anak tetap dituntut

Ibu bapa disunatkan berlaku adil dalam pemberian kepada anak-anak. Asasnya kisah al-Nu’man bin Basyir. Bapanya memberinya satu pemberian, lalu Rasulullah SAW bertanya sama ada anak-anaknya yang lain diberi seumpamanya. Apabila dijawab tidak, Baginda bersabda.

فَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْدِلُوا بَيْنَ أَوْلَادِكُمْ

“Bertakwalah kepada Allah dan berlaku adillah antara anak-anak kamu.”

Bapanya kemudian menarik balik pemberian itu.⁵ Mazhab Syafi’i menetapkan bahawa ibu bapa disunatkan menyamakan pemberian antara anak lelaki dengan anak perempuan. Meninggalkannya makruh menurut pandangan muktamad.⁶

Satu pandangan lain dalam mazhab menyatakan pemberian kepada anak-anak dibahagi seperti faraid, iaitu anak lelaki dua kali ganda anak perempuan. Al-Syirbini menyebutnya, tetapi pandangan muktamad ialah sama rata.⁶

Apa kesan menambah menantu?

Menambah menantu tidak melanggar keadilan antara anak dari segi bilangan, kerana lima anak itu masih menerima sama banyak sesama mereka. Namun ada kesan yang perlu ibu sedari.

Katakan bahagian ibu RM60,000. Dibahagi kepada lima orang, setiap anak menerima RM12,000. Dibahagi kepada enam orang, setiap anak menerima RM10,000 dan menantu juga RM10,000.

Anak yang menantu itu isterinya kini mempunyai RM20,000 dalam rumah tangganya, manakala adik-beradiknya yang lain RM10,000 setiap seorang. Dari segi hukum, harta menantu ialah milik menantu dan bukan milik suaminya. Namun dari segi perasaan, adik-beradik yang lain mungkin melihatnya sebagai satu rumah menerima dua bahagian.

Ibu berhak memberi menantunya. Cuma dia patut tahu bagaimana anak-anaknya akan melihatnya. Al-Syirbini menyebut antara hikmah keadilan antara anak ialah supaya ia tidak membawa kepada derhaka atau saling cemburu.⁶ Kemakruhan itu juga tidak terpakai apabila keperluan anak-anak berbeza.⁶ Kalau ada sebab yang jelas mengapa menantu itu diberi, misalnya dia yang menjaga ibu selama ini, menerangkannya kepada anak-anak lain akan banyak membantu.

Apa yang patut dibuat keluarga ini?

Pertama, pastikan dahulu sama ada bahagian ibu sudah diserahkan atau belum. Jika belum, keputusan sepenuhnya di tangan ibu dan pengumuman baharunya sah untuk dilaksanakan.

Kedua, jika sudah diserahkan, ibu masih berhak menariknya balik daripada anak-anak selagi harta itu masih dalam kuasa mereka, walaupun ia makruh. Wang yang sudah dibelanjakan dan tanah yang sudah dijual tidak lagi termasuk. Dari sudut pelaksanaan, wang atau tanah yang sudah atas nama anak perlu dipindah semula dan itu memerlukan kerjasama mereka.

Ketiga, apabila keputusan muktamad sudah dibuat, terus serahkan. Hibah yang dibiarkan lama dalam bentuk pengumuman mudah berubah lagi dan mudah dipertikaikan. Jika ibu meninggal sebelum harta itu diserahkan, akad hibah itu tidak terbatal, tetapi keputusan untuk menyerahkannya berpindah kepada waris ibu.⁶

Keempat, tulis keputusan itu dan biarkan semua anak menyaksikannya. Ini bukan syarat sah hibah, tetapi ia mengelakkan pertikaian kemudian. Kata yang sudah diucapkan kepada anak-anak juga elok ditepati bila boleh, kerana kepercayaan dalam keluarga lebih sukar dibina semula daripada harta.

Bagi keluarga yang mahu memahami beza antara faraid dengan persetujuan sama rata, artikel adakah pembahagian sama rata bukan faraid menerangkannya.

Kesimpulan

Bahagian faraid ibu ialah hartanya sendiri. Pemberiannya kepada anak-anak ialah hibah. Selagi bahagian itu belum diserahkan, ibu boleh mengubah penerimanya, termasuk menambah menantu.

Selepas diserahkan, ibu masih boleh menariknya balik daripada anak-anak kerana pengecualian bagi ibu bapa dalam mazhab Syafi’i. Dalam hal ini ibu sama dengan ayah. Syaratnya harta itu masih dalam kuasa anak. Harta yang sudah habis digunakan, dijual atau dicagarkan tidak lagi boleh ditarik balik. Menarik balik pemberian yang sudah adil itu juga makruh. Jika ia menyusahkan anak-anak, ada jalan lain untuk memberi menantu tanpa menarik balik apa-apa.

Menantu boleh menerima, tetapi sebagai hibah daripada ibu, bukan sebagai waris. Ibu yang mahu berbuat begitu eloklah menerangkan sebabnya kepada anak-anak, supaya pemberian yang bertujuan baik tidak menimbulkan rasa tidak adil antara mereka.