Lepas Hak Tanah Pusaka yang Dijual, Bolehkah Diubah?

Pendahuluan

Seorang anak yang pernah bertanya tentang ibu yang mahu mengubah pemberian bahagian faraidnya kembali dengan butiran tambahan. Ibunya melepaskan bahagian faraidnya dan meminta bahagian itu dibahagi sama rata kepada lima orang anaknya. Selepas itu tanah pusaka keluarga itu dijual. Jualan baru selesai, tetapi wang jualannya belum dibahagikan kepada sesiapa.

Kini ibu mahu bahagiannya dibahagi kepada enam orang, iaitu lima anak tadi dan kakak ipar mereka. Kakak ipar itu bekas isteri abang sulung mereka yang sudah meninggal dunia. Anak itu bertanya, adakah bahagian ibu sudah dikira dilepaskan sedangkan wang jualan itu belum difaraidkan?

Dia kemudian menjelaskan dua perkara lagi. Pertama, geran tanah itu didaftarkan atas namanya seorang untuk memudahkan urusan. Dia akan membahagikan wang jualan mengikut bahagian faraid masing-masing. Kedua, pelepasan ibu hanya dibuat secara lisan dan dipersetujui semua adik-beradik.

Soalan ini tidak terhad kepada ibu. Mana-mana waris yang melepaskan bahagiannya, sama ada sebelum atau selepas tanah pusaka dijual, boleh berada dalam keadaan yang sama. Artikel ini menghuraikan tiga keadaan yang jawapannya berbeza, kemudian satu perkara yang boleh mengubah keseluruhan pengiraan, iaitu kedudukan balu abang sulung.

Pelepasan ialah pemberian yang perlu diserahkan

Waris yang berkata dia tidak mahu bahagiannya dan meminta ia diberi kepada orang lain sebenarnya sedang memberi hartanya sendiri. Pemberian seperti ini ialah hibah.

Dalam mazhab Syafi’i, hibah tidak sempurna dengan lafaz sahaja. Harta yang dihibahkan belum menjadi milik penerima sehingga ia diterima dengan izin pemberi.² Penerimaan ini dipanggil qabd. Sebelum itu, akad hibah belum mengikat pemberi. Dia berhak menarik balik dan menguruskan harta itu selagi ia masih di tangannya.¹

Maka soalan “sudahkah bahagian itu dilepaskan?” sebenarnya bermaksud “sudahkah bahagian itu diserahkan?” Bila pengumuman itu dibuat tidak menentukan apa-apa. Yang menentukan ialah sama ada penerima sudah memilikinya.

Selepas hibah diserahkan pula, ibu bapa masih mempunyai hak khusus untuk menarik balik pemberian kepada anak. Dalam mazhab Syafi’i hak ini termasuk ibu.³ Syaratnya, barang yang diberi itu masih wujud dalam milik anak. Menarik balik pemberian yang sudah adil antara anak-anak itu makruh, kecuali kerana maslahat.³

Tiga keadaan yang jawapannya berbeza

Soalan “bolehkah ibu mengubah keputusannya?” tidak mempunyai satu jawapan. Dua perkara menentukannya. Pertama, bila pelepasan itu dibuat, sebelum atau selepas tanah dijual. Kedua, sama ada bahagian itu sudah menjadi milik anak-anak.

Keadaan	Bahagian ibu ketika tanah dijual	Wang jualan bahagian itu	Bolehkah ibu mengubah?
Pertama, pelepasan lisan sebelum tanah dijual	Masih milik ibu	Milik ibu sehingga diserahkan	Boleh. Selepas diserahkan pun masih boleh selagi wang itu belum dibelanjakan
Kedua, bahagian ibu sudah didaftarkan atas nama setiap anak sebelum tanah dijual	Sudah milik anak-anak	Milik anak-anak	Boleh sebelum akad jual beli. Tidak boleh selepasnya
Ketiga, tanah dijual dahulu, kemudian barulah ibu melepaskan bahagian wangnya	Masih milik ibu	Milik ibu sehingga diserahkan	Boleh. Selepas diserahkan pun masih boleh selagi wang itu belum dibelanjakan

Keadaan pertama ialah keadaan keluarga ini. Keadaan pertama dan ketiga sampai kepada jawapan yang sama, kerana dalam kedua-duanya tanah itu dijual ketika bahagian ibu masih milik ibu. Yang akhirnya diberi kepada anak-anak ialah wang ibu sendiri.

Hanya dalam keadaan kedua, tanah itu milik anak-anak ketika ia dijual. Dalam keadaan inilah jualan menggugurkan hak ibu untuk menarik balik.

Keadaan pertama, pelepasan lisan sebelum tanah dijual

Dalam keadaan ini, ibu menyatakan pelepasannya secara lisan sebelum tanah dijual. Bahagiannya masih tercatat atas namanya ataupun masih berada dalam harta pusaka yang belum dibahagi. Ia juga mungkin dipegang oleh seorang waris bagi pihak semua waris.

Wang jualan belum diagihkan, bolehkah ibu mengubahnya?

Boleh. Yang dijual ialah tanah yang sebahagiannya milik ibu, jadi wang jualan bahagian itu juga milik ibu. Lima anak itu belum menerima apa-apa. Pelepasan yang diumumkan hanyalah hibah yang belum diserahkan. Pemberi boleh mengubah penerimanya selagi harta itu masih di tangannya.¹²

Malah perkataan “menarik balik” pun kurang tepat di sini. Ibu belum memberi apa-apa yang mengikat. Dia hanya mengubah niat untuk memberi wang yang masih miliknya sendiri. Kerana itu, kaedah bahawa tanah yang sudah menjadi wang tidak boleh ditarik balik tidak terpakai dalam keadaan ini. Kaedah itu hanya bagi keadaan kedua.

Persetujuan adik-beradik terhadap pembahagian sama rata itu juga tidak mengubah kedudukan ini. Bersetuju menerima sesuatu yang belum diserahkan tidak menjadikannya milik mereka.²

Geran atas nama seorang waris untuk memudahkan urusan

Ramai keluarga mendaftarkan tanah pusaka atas nama seorang waris sahaja supaya urusan jualan lebih mudah. Waris itu tidak menjadi pemilik seluruh tanah. Dia memegangnya bagi pihak semua waris. Setiap waris tetap memiliki bahagian faraidnya.

Dalam kes keluarga ini, bahagian ibu tidak pernah berpindah kepada lima anak. Ia dipegang oleh anak yang namanya di atas geran, bersama bahagian waris yang lain, sehingga wang jualan dibahagikan. Maka bahagian itu masih milik ibu.

Waris yang namanya di atas geran memikul amanah yang berat. Risiko susunan ini kepada semua pihak dihuraikan dalam artikel risiko serah semua harta kepada seorang waris sahaja.

Wang dalam akaun pentadbir belum dikira diserahkan

Selalunya wang jualan tanah pusaka disimpan dahulu dalam akaun pentadbir pusaka atau akaun seorang anak yang menguruskan jualan itu. Keadaan ini belum dikira serahan kepada lima anak.

Harta yang dihibahkan hanya menjadi milik penerima apabila dia menerimanya dengan izin pemberi.² Wang yang dipegang untuk keluarga sebelum dibahagikan belum diterima oleh setiap anak sebagai bahagian masing-masing. Maka selagi wang itu belum dipindah ke tangan setiap penerima, ibu masih boleh mengubah keputusannya.

Bagaimana jika wang itu sudah diagihkan?

Apabila wang itu sudah dipindah ke akaun setiap anak, hibah itu sudah sempurna. Namun ibu masih mempunyai hak khusus ibu bapa untuk menarik balik pemberian kepada anak, kerana wang itulah barang yang diberi dan ia masih dalam milik anak.³

Hak itu gugur apabila wang itu sudah dibelanjakan, kerana barang yang habis digunakan tidak boleh ditarik balik.⁸ Jika hanya sebahagian yang sudah dibelanjakan, ibu boleh menarik balik bakinya sahaja.⁴

Keadaan kedua, bahagian ibu sudah menjadi milik anak-anak sebelum dijual

Dalam keadaan ini, pelepasan itu sudah dilaksanakan secara rasmi sebelum tanah dijual. Bahagian ibu sudah didaftarkan atas nama setiap anak sebagai milik mereka sendiri. Hibah ibu sudah sempurna. Tanah itu milik anak-anak.

Hak ibu untuk menarik balik masih ada selagi tanah itu dalam kuasa anak-anak.³ Maka jawapannya bergantung pada bila ibu mahu menarik balik, berbanding peringkat jualan tanah itu.

Anak-anak baru bersetuju untuk menjual. Persetujuan sesama adik-beradik untuk menjual belum mengeluarkan tanah itu daripada milik mereka. Selagi tiada akad jual beli dengan pembeli, tanah itu masih dalam kuasa anak-anak dan hak ibu masih ada, walaupun makruh.³⁴

Akad jual beli sudah dibuat dengan pembeli. Mughni al-Muhtaj menyatakan bahawa jualan menggugurkan hak menarik balik, kerana harta itu sudah keluar daripada kuasa anak. Satu pengecualian disebut, iaitu jika jualan itu dibuat dengan syarat khiyar bagi penjual, iaitu penjual masih berhak membatalkannya. Dalam keadaan itu, milik masih pada anak dan hak ibu masih ada sehingga jualan itu muktamad.⁴

Wang jualan sudah diterima tetapi belum diagihkan. Wang itu hasil jualan tanah milik lima anak, jadi ia milik mereka walaupun belum dibahagi sesama mereka. Ibu tidak boleh memaksa perubahan. Kalau ibu masih mahu kakak ipar mendapat sebahagian, jalannya ialah anak-anak sendiri memberi secara sukarela.

Bukankah wang itu rumah yang sama dalam bentuk lain?

Nilai wang itu memang datang daripada rumah yang ibu berikan. Namun dalam mazhab Syafi’i, hak menarik balik terikat pada barang yang diberi itu sendiri. Menarik balik bermaksud membatalkan hibah supaya barang itu kembali kepada pemberi. Selepas jualan, rumah itu milik pembeli.⁴⁶ Wang jualan pula diperoleh melalui akad baharu. Pertukaran sebab pemilikan dikira sama seperti pertukaran barang itu sendiri.⁷ Maka hak ibu sudah gugur dan wang itu milik anak-anak.

Huraian penuh hak ibu bapa menarik balik hibah kepada anak, termasuk perkara yang menghalang dan yang tidak menghalangnya, ada dalam artikel bolehkah hibah ditarik balik di Solusi Harta.

Jika pelepasan itu dicatat sebagai takharuj

Jika pelepasan itu dibuat sebagai takharuj dalam perintah pembahagian, kedudukannya tidak sama dengan hibah biasa. Perkara itu dihuraikan dalam artikel hukum minta kembali pelepasan hak pusaka.

Keadaan ketiga, pelepasan dibuat selepas tanah menjadi wang

Ada keluarga yang menjual tanah pusaka dahulu. Hanya selepas wang jualan ada, barulah ibu berkata dia tidak mahu bahagiannya dan meminta wang itu diberi kepada anak-anak.

Dalam keadaan ini, tanah itu milik semua waris ketika ia dijual, termasuk ibu. Bahagian ibu daripada wang jualan memang miliknya. Yang dia berikan kepada anak-anak ialah wang itu, bukan tanah.

Selagi wang itu belum diserahkan kepada setiap anak, hibah itu belum mengikat dan ibu boleh mengubah penerimanya.¹²

Jika wang itu sudah dipindah ke tangan setiap anak, ibu masih boleh menariknya balik selagi wang itu masih dalam milik anak.³ Kaedah wang jualan dalam keadaan kedua tidak terpakai di sini, kerana wang ini bukan hasil jualan barang yang dihibahkan. Ia sendiri barang yang dihibahkan. Hak itu gugur apabila wang itu sudah dibelanjakan.⁸

Jawapan bagi keadaan ini sama dengan keadaan pertama.

Cara mengenal pasti keadaan yang berlaku

Tanya dua soalan. Pertama, bila ibu melepaskan bahagiannya, sebelum atau selepas tanah dijual. Kedua, adakah bahagian itu sudah diberikan kepada anak-anak sebagai milik mereka sendiri sebelum tanah dijual.

Nama pada geran sahaja tidak cukup untuk menjawab soalan kedua. Seperti dalam kes keluarga ini, geran mungkin didaftarkan atas nama seorang waris untuk memudahkan urusan, sedangkan tanah itu masih milik semua waris mengikut faraid. Bahagian ibu masih milik ibu jika ia didaftarkan atas nama ibu, ataupun dipegang oleh seorang waris bagi pihak semua waris dengan bahagian ibu masih dikira bahagian ibu. Bahagian itu sudah milik anak-anak jika ia didaftarkan atas nama setiap anak sebagai bahagian mereka sendiri, contohnya melalui perintah pembahagian yang mencatatkan pelepasan itu.

Jika tanah itu dijual terus oleh pentadbir pusaka sebelum didaftarkan kepada mana-mana waris, rujuk perintah yang membenarkan jualan itu dan cara hasilnya dibahagikan. Dalam keadaan seperti ini, eloklah perkara itu dirujuk dalam rundingan.

Hak balu abang sulung yang sudah meninggal

Kakak ipar dalam soalan ini bekas isteri abang sulung yang sudah meninggal dunia. Fakta ini perlu disemak sebelum apa-apa dibahagikan, kerana ia boleh mengubah keseluruhan pengiraan.

Jika abang meninggal dunia selepas ayah

Abang itu sendiri waris kepada ayah. Bahagiannya tidak gugur kerana dia meninggal kemudian. Ia menjadi pusaka abang, lalu dibahagikan pula kepada waris abang termasuk balunya dan anak-anaknya jika ada.

Inilah yang dipanggil munasakhat, iaitu seorang waris meninggal dunia sebelum pusaka si mati pertama dibahagikan. Kitab Syafi’i menetapkan bahawa si mati kedua diberi pengiraan yang berasingan. Warisnya dihitung sama ada mereka waris si mati pertama ataupun bukan.⁵

Dalam keadaan ini, balu itu mempunyai hak sendiri dalam wang jualan tanah tersebut melalui suaminya. Itu hak, bukan pemberian ibu. Kalau pengiraan faraid keluarga ini hanya menyebut lima beradik, abang sulung mungkin tertinggal dan pengiraan itu perlu dibuat semula. Caranya dihuraikan dalam artikel kematian berlapis, munasakhat dan siapa mewarisi siapa.

Jika abang meninggal dunia sebelum ayah

Abang itu tidak mewarisi ayah. Balunya juga tiada bahagian dalam pusaka ayah. Pemberian ibu kepadanya memang hibah daripada harta ibu sendiri. Ia juga satu cara ibu menjaga hubungan dengan keluarga anaknya yang sudah tiada.

Jika mereka sudah bercerai sebelum abang meninggal

Perkataan “bekas isteri” perlu dipastikan maksudnya. Jika abang dan isterinya sudah bercerai sebelum dia meninggal, hak isteri itu sebagai waris abang bergantung pada jenis talak dan sama ada iddahnya sudah tamat. Perkara ini dihuraikan dalam artikel kematian dalam tempoh iddah perceraian.

Apa yang perlu dipastikan dahulu?

Pertama, tarikh abang sulung meninggal dunia berbanding tarikh ayah. Jika abang meninggal kemudian, pengiraan faraid mesti memasukkan bahagiannya dan hak balunya sebelum apa-apa lagi dibuat.

Kedua, keadaan mana yang berlaku. Tentukan bila ibu melepaskan bahagiannya dan sama ada bahagian itu sudah menjadi milik anak-anak sebelum tanah dijual.

Ketiga, sama ada wang itu sudah diserahkan kepada setiap anak. Jika sudah, pastikan pula sama ada ia sudah dibelanjakan.

Keempat, apabila keputusan muktamad sudah dibuat, terus serahkan wang itu kepada penerimanya. Wang yang ditahan lama dalam bentuk pengumuman mudah berubah lagi dan mudah dipertikaikan.

Kesimpulan

Pelepasan bahagian faraid kepada orang lain ialah hibah. Hibah pula hanya mengikat selepas ia diserahkan. Selepas itu pun ibu bapa masih boleh menarik balik pemberian kepada anak selagi barang yang diberi masih wujud dalam milik anak.

Jika ibu melepaskan bahagiannya secara lisan, sama ada sebelum atau selepas tanah dijual, wang bahagian itu masih milik ibu sehingga ia diserahkan. Ibu boleh mengubah penerimanya. Selepas wang itu diserahkan, ibu masih boleh menariknya balik selagi wang itu belum dibelanjakan, walaupun makruh.

Hanya jika bahagian itu sudah menjadi milik anak-anak sebelum tanah dijual, akad jual beli menggugurkan hak ibu. Wang jualan ketika itu milik anak-anak.

Sebelum semua itu, pastikan tiada waris yang tertinggal. Balu kepada anak yang meninggal selepas ayahnya mungkin mempunyai hak sendiri dalam harta yang sama. Hak itu tidak bergantung pada pemberian sesiapa.