Adakah Faraid Mendiskriminasi Perempuan?

Pendahuluan

Faraid kerap dituduh tidak adil kepada perempuan dan tuduhan itu biasanya bersandarkan satu ayat ringkas, iaitu perempuan menerima separuh daripada lelaki.

Kenyataan itu sendiri tidak tepat dan perinciannya ada dalam artikel bilakah lelaki mendapat dua kali ganda. Artikel ini menjawab soalan yang berbeza, iaitu adakah sistem ini memang satu bentuk diskriminasi.

Apa yang berubah apabila Islam datang?

Untuk menilai sesuatu sistem sebagai adil atau tidak, ia perlu dibandingkan dengan sesuatu. Perbandingan yang paling wajar ialah keadaan sebelum sistem itu wujud.

Sebelum Islam, perempuan bukan sahaja tidak mewarisi, bahkan dalam sesetengah masyarakat perempuan itu sendiri dikira sebahagian daripada harta yang diwarisi. Al-Quran menutup keadaan itu dengan satu ayat.¹ Keadaan sebelum ayat itu turun, berserta kisah yang menurunkannya, dihuraikan dalam pewarisan wanita sebelum Islam.

لِّلرِّجَالِ نَصِيبٞ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٞ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنۡهُ أَوۡ كَثُرَۚ نَصِيبٗا مَّفۡرُوضٗا

“Bagi lelaki ada bahagian daripada apa yang ditinggalkan oleh ibu bapa dan kaum kerabat dan bagi perempuan ada bahagian daripada apa yang ditinggalkan oleh ibu bapa dan kaum kerabat, sama ada sedikit atau banyak, sebagai bahagian yang telah difardukan.”

Perhatikan dua perkataan di hujung ayat itu, iaitu bahagian yang telah difardukan. Hak perempuan bukan pemberian ihsan yang boleh ditarik balik oleh keluarga. Ia bahagian yang sudah ditetapkan dan ayat yang sama menegaskan bahawa ia terpakai sama ada hartanya sedikit atau banyak.

Hak diikat dengan tanggungjawab

Sistem faraid tidak berdiri sendiri. Ia sebahagian daripada susunan yang lebih besar dan dalam susunan itu hak seseorang diikat dengan tanggungjawabnya.

Lelaki ditaklifkan menanggung nafkah isteri, anak-anak dan kerabat yang berhak. Dia juga yang membayar mahar dan menyediakan tempat tinggal. Perempuan tidak ditaklifkan menanggung nafkah sesiapa, termasuk dirinya sendiri apabila ada yang wajib menanggungnya.

Kesannya bukan pada angka, tetapi pada apa yang berlaku kepada angka itu selepas diterima. Harta yang diterima seorang lelaki akan keluar semula kepada orang lain. Harta yang diterima seorang perempuan tidak.

Menilai keadilan dengan membandingkan angka sahaja, sedangkan kewajipan yang melekat pada angka itu berbeza, ialah membandingkan dua perkara yang tidak setara.

Harta perempuan kekal miliknya

Inilah perkara yang paling kerap tercicir dalam perbincangan ini.

Apa-apa yang diterima seorang perempuan, sama ada melalui pusaka, mahar, pemberian atau usahanya sendiri, menjadi hak miliknya sepenuhnya. Suaminya tiada hak ke atasnya. Keluarganya tiada hak ke atasnya. Dia tidak wajib membelanjakannya untuk rumah tangga walaupun dia berkemampuan.

Al-Quran menyatakan bahawa bagi lelaki ada bahagian daripada apa yang mereka usahakan dan bagi perempuan ada bahagian daripada apa yang mereka usahakan.²

Seorang perempuan yang mewarisi lalu menyimpan kesemuanya sedang melakukan sesuatu yang dibenarkan sepenuhnya. Seorang lelaki yang berbuat demikian sedang mengabaikan kewajipan.

Bahagian ditentukan oleh kedudukan

Andaian bahawa jantina menentukan segala-galanya tidak benar. Yang menentukan bahagian seseorang ialah kedudukannya terhadap si mati.

Ambil contoh ibu dan bapa. Apabila si mati meninggalkan anak lelaki, kedua-duanya menerima satu perenam yang sama banyak.³ Bapa tidak mengambil lebih dalam keadaan itu, kerana anak lelaki yang mengambil baki.⁴

Apabila si mati tiada anak pula, barulah bahagian mereka berbeza. Ibu menerima satu pertiga manakala bapa mengambil baki sebagai asobah.⁴

Perhatikan bahawa yang berubah antara dua keadaan itu bukan jantina ibu atau bapa, tetapi kehadiran anak. Kedudukan yang berubah, bukan orangnya.

Contoh lain dan huraian penuh tentang bila nisbah dua banding satu benar-benar berlaku ada dalam artikel bilakah lelaki mendapat dua kali ganda.

Kesimpulan

Faraid bukan mekanisme yang memihak kepada satu jantina. Ia mengagihkan harta mengikut kedudukan dan mengikat setiap bahagian dengan tanggungjawab yang datang bersamanya.

Perempuan mendapat bahagian yang difardukan, bukan pemberian ihsan. Harta itu kekal miliknya tanpa sebarang kewajipan menanggung orang lain. Dan dalam banyak keadaan, bahagiannya sama banyak dengan bahagian seorang lelaki yang berada pada kedudukan yang setara.

Memahami perkara ini tidak menghilangkan setiap keberatan, terutamanya apabila realiti keluarga tidak mengikut susunan yang diandaikan syarak. Keberatan itu dijawab pada tempatnya sendiri dalam artikel yang satu lagi.

Keberatan yang paling kerap kedengaran bukan tentang anak, sebaliknya tentang balu yang menerima satu perlapan sahaja walaupun dialah yang paling lama bersama arwah. Keadaan itu dijawab dalam sikitnya bahagian faraid isteri.