Pewarisan Wanita Sebelum Islam

Pendahuluan

Ayat faraid tidak turun ke dalam ruang kosong. Ia turun ke dalam sebuah masyarakat yang sudah pun mempunyai cara membahagikan harta si mati. Cara itu pula mempunyai satu ujian yang tegas.

Ujiannya bukan siapa yang paling rapat dengan si mati. Ujiannya siapa yang mampu menunggang kuda dan pulang dengan rampasan perang.

Memahami ujian itu menjelaskan banyak perkara tentang faraid yang sukar difahami kalau dibaca secara berasingan, termasuk kenapa ayatnya berulang kali menyebut perempuan secara khusus sedangkan lelaki tidak perlu disebut begitu.

Apa yang al-Quran sendiri rakamkan?

Sumber yang paling kukuh tentang amalan Arab sebelum Islam bukan buku sejarah. Ia al-Quran, kerana larangan terhadap sesuatu perbuatan menjadi bukti bahawa perbuatan itu memang berlaku.

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَرِثُوا۟ ٱلنِّسَآءَ كَرْهًا

“Wahai orang-orang yang beriman, tidak halal bagi kamu mewarisi perempuan-perempuan dengan jalan paksaan.”

Perhatikan bunyinya.¹ Ayat itu tidak berkata perempuan tidak diberi harta pusaka. Ayat itu berkata perempuan diwarisi, iaitu dia sendiri berpindah tangan bersama harta si mati seperti mana-mana harta yang lain.

Maka kedudukan perempuan ketika itu ada dua lapis. Lapis pertama, dia tidak menerima apa-apa daripada harta. Lapis kedua, dia sebahagian daripada harta itu.

Kisah yang menurunkan ayat 7

Riwayat tentang sebab turunnya ayat 7 memberikan gambaran yang paling terang tentang cara sistem itu berjalan.

Aus bin Thabit al-Ansari meninggal dunia. Dia meninggalkan seorang isteri yang dipanggil Ummu Kujjah dan tiga orang anak perempuan. Dua orang sepupunya yang juga wasinya, iaitu Suwaid dan Arfajah, mengambil keseluruhan hartanya dan tidak memberikan apa-apa kepada balu mahupun anak-anak perempuan itu.²

Ummu Kujjah datang mengadu kepada Rasulullah SAW. Dia menyatakan bahawa suaminya meninggalkan harta yang baik, harta itu berada di tangan Suwaid dan Arfajah, sedangkan dia seorang perempuan yang tiada apa-apa untuk dibelanjakan kepada anak-anaknya. Dia menambah bahawa kedua-dua lelaki itu tidak memberinya makan, tidak memberinya minum dan tidak mengangkat kepala pun bagi anak-anak itu.²

Baginda memanggil kedua-dua lelaki itu. Jawapan mereka inilah yang paling menjelaskan segala-galanya.

Mereka berkata anak perempuan Aus tidak menunggang kuda, tidak memikul beban dan tidak melukakan musuh.² Bagi mereka itu bukan alasan yang kejam. Itu keterangan yang memadai, kerana dalam kerangka mereka harta pusaka ialah upah kepada orang yang mempertahankan kabilah.

Baginda menyuruh mereka pulang sehingga Allah menurunkan sesuatu tentang perkara itu. Lalu turunlah ayat 7.²

لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ ٱلْوَٰلِدَانِ وَٱلْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ ٱلْوَٰلِدَانِ وَٱلْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا

“Orang-orang lelaki ada bahagian pusaka dari peninggalan ibu bapa dan kerabat, dan orang-orang perempuan pula ada bahagian pusaka dari peninggalan ibu bapa dan kerabat, sama ada sedikit atau banyak dari harta yang ditinggalkan itu; iaitu bahagian yang telah diwajibkan (dan ditentukan oleh Allah).”

Dua perkataan terakhirnya memikul seluruh beratnya, iaitu nasiban mafrudan atau bahagian yang telah diwajibkan.³ Bukan pemberian, bukan budi bicara dan bukan ihsan keluarga. Ia bahagian yang sudah ditetapkan sebelum sesiapa sempat berbincang.

Riwayat ini tidak seragam

Ada satu lagi perkara yang perlu dinyatakan sebelum kedudukan sanadnya. Riwayat ini sendiri tidak seragam dalam butirannya.

Versi yang dibawa al-Wahidi di atas menamakan si mati sebagai Aus bin Thabit dan menyebut tiga orang anak perempuan.² Teks Tafsir Muqatil bin Sulaiman pula menamakannya Aus bin Malik dan menyebut dua orang anak perempuan, seorang daripadanya bernama Safiyyah.⁴

Ejaan nama juga berbeza antara terbitan. Balu itu dieja Ummu Kujjah dalam terbitan yang dirujuk di sini dan Ummu Kuhhah dalam terbitan yang lain, manakala sepupu itu dieja Arfajah dan Arfatah.

Perbezaan begini biasa dalam riwayat sebab nuzul. Ia tidak menyentuh isi yang penting. Nama si mati dan bilangan anak perempuannya tidak mengubah apa yang digambarkan riwayat itu, iaitu bahawa balu dan anak perempuan tidak diberikan apa-apa atas alasan mereka tidak berperang. Tetapi pembaca berhak tahu bahawa butirannya tidak tetap.

Kedudukan riwayat ini

Kejujuran menuntut satu perkara dinyatakan. Riwayat ini masyhur dalam kitab tafsir, tetapi sanadnya lemah.

Al-Wahidi membawanya dengan lafaz “kata para mufassir”, bukan dengan sanad yang bersambung kepada seorang sahabat. Takhrij dalam terbitan tahkiknya menyatakan ia diriwayatkan secara mursal melalui Ibn Juraij daripada Ikrimah dan sanadnya daif kerana Ibn Juraij seorang mudallis yang meriwayatkan dengan lafaz an. Riwayat penyokong daripada Jabir pula didaifkan Ibn Kathir.²

Yang perlu difahami ialah apa yang lemah itu. Yang lemah ialah sanad kepada kisah Ummu Kujjah secara terperinci, iaitu nama-nama dan butirannya. Amalan umum yang digambarkannya pula tidak bergantung kepada riwayat itu langsung, kerana ia dirakamkan al-Quran sendiri dalam ayat 19 dan tidak dipertikaikan oleh mana-mana ahli tafsir.

Jadi kisah ini dibaca sebagai gambaran yang menjelaskan, bukan sebagai dalil yang berdiri sendiri.

Ujiannya bukan jantina semata-mata

Di sinilah satu perincian yang kerap tertinggal apabila kisah ini diceritakan.

Lafaz riwayat itu menyebut bahawa mereka tidak mewariskan perempuan dan tidak juga kanak-kanak, walaupun kanak-kanak itu lelaki. Yang mewarisi hanyalah lelaki dewasa.²

Maka ujian sebenar sistem itu bukan jantina semata-mata, sebaliknya keupayaan memanggul senjata. Seorang anak lelaki berumur lima tahun gugur atas sebab yang sama dengan seorang balu, iaitu kedua-duanya tidak menambah kekuatan kabilah.

Perincian ini penting kerana ia menunjukkan apa yang sebenarnya diganti oleh faraid. Yang diganti bukan sekadar satu sikap terhadap perempuan. Yang diganti ialah keseluruhan asas pembahagian, iaitu daripada sumbangan tenaga kepada pertalian nasab.

Apa yang berubah dengan ayat itu?

Ayat 7 tidak menyebut satu pun kadar. Tiada satu perlapan, tiada satu perenam dan tiada dua pertiga. Kadar itu datang kemudian dalam ayat 11, 12 dan 176.

Yang ditetapkan ayat 7 ialah kelayakan. Itulah yang perlu diselesaikan dahulu. Selagi seseorang tidak diiktiraf sebagai layak, berbincang tentang kadar tidak bermakna apa-apa.

Susunan itu sendiri satu pengajaran. Al-Quran tidak memulakan dengan matematik. Ia memulakan dengan pengiktirafan, kemudian barulah memberikan angka. Dalil penuh pensyariatan ilmu warisan, iaitu daripada al-Quran, sunnah dan ijmak, dihuraikan dalam dalil pensyariatan ilmu warisan.

Perempuan yang kemudiannya disenaraikan sebagai waris pula bukan satu golongan sahaja. Anak perempuan, ibu, isteri, nenek dan saudara perempuan masing-masing mempunyai kedudukan yang tersendiri, sebagaimana dijelaskan dalam waris yang mewarisi secara fardu.

Soalan yang selalu menyusul

Apabila sejarah ini diceritakan, satu soalan hampir pasti timbul. Kalau Islam mengangkat kedudukan perempuan, kenapa bahagian anak lelaki dua kali ganda bahagian anak perempuan?

Soalan itu berhak mendapat jawapan yang panjang. Ia sudah dijawab berasingan dalam kenapa bahagian lelaki lebih banyak.

Yang perlu disebut di sini hanyalah satu perkara. Perbandingan yang betul bukan antara anak lelaki dengan anak perempuan dalam sistem faraid. Perbandingan yang betul ialah antara sifar dengan sesuatu, kerana sebelum ayat itu turun, bahagian perempuan memang sifar.

Amalan di Malaysia

Di Malaysia, prinsip ayat 7 itu berjalan setiap hari di Pejabat Pembahagian Pusaka dan di Mahkamah Syariah tanpa sesiapa menyebut namanya.

Apabila sijil faraid dikeluarkan, nama anak perempuan, ibu dan balu tertera di situ dengan kadar masing-masing, sama seperti nama anak lelaki. Sijil itu ialah perakuan Mahkamah Syariah tentang siapa waris dan berapa bahagian mereka, sebagaimana dihuraikan dalam artikel sijil faraid, apa gunanya dan cara mohon di Mahkamah Syariah. Tiada borang yang bertanya sama ada waris perempuan itu menyumbang kepada keluarga dan tiada pegawai yang mempunyai kuasa menggugurkannya atas alasan itu.

Yang berlaku dalam amalan bukan penafian hak di atas kertas, sebaliknya tekanan keluarga supaya waris perempuan melepaskan haknya selepas sijil dikeluarkan. Itu masalah yang berlainan sama sekali daripada masalah yang diselesaikan ayat 7 dan ia mempunyai laluannya sendiri dalam undang-undang. Rukun, syarat dan sebab pewarisan yang menentukan kelayakan seseorang dihuraikan dalam rukun, syarat dan sebab pewarisan.

Kesimpulan

Sebelum Islam, harta pusaka dalam masyarakat Arab ialah upah kepada orang yang mampu berperang. Perempuan tidak menerimanya, kanak-kanak lelaki pun tidak menerimanya dan perempuan sendiri boleh diwarisi bersama harta itu.

Surah an-Nisa ayat 7 mematahkan asas itu dalam satu ayat, bukan dengan memperbaiki kadar tetapi dengan menukar ujiannya. Daripada soalan siapa yang berguna kepada kabilah, ia bertukar kepada soalan siapa yang mempunyai pertalian dengan si mati.

Frasa nasiban mafrudan itulah tanda perubahannya. Selepas ayat itu, bahagian waris perempuan bukan lagi sesuatu yang perlu dipohon daripada keluarga. Ia sesuatu yang sudah menjadi miliknya sebelum perbincangan bermula.